( P U N I M  D I P L O M E )

E L I F E   L U ZH A

FITORJA E KOSOVËS NË RAMBUJE

Kolegji Universitar  VICTORY

Fakulteti i Politikës Ndërkombëtare dhe i Diplomacisë

 

FITORJA E KOSOVËS NË RAMBUJE

 

 

 

Kandidatja: Elife Luzha

 Prishtinë, 2009

Këtë punim ua dedikoj dy fëmijëve të mi Arbrit dhe Besfortit, për dashurinë, respektin dhe përkrahjen e madhe që më kanë ofruar gjatë këtyre tre viteve studimi të cilat po i përmbylli me këtë temë.

P Ë R M B A J T J A

PËRMBAJTJA   3

HYRJE   5

KAPITULLI I: COPTIMI I TOKAVE SHQIPTARE NGA FUQITË E MËDHA   7

Paqja e ashpër 7

Shqiptarët e pushtuar 8

Terrori mbi shqiptarët vazhdoi 8

Suprimimi i autonomisë së Kosovës  10

Levizja Pacifiste  11

Kosova ndër rrjetat e marrëveshjeve  12

Formacionet e armatosura të organizimit ushtarak  14

Raçaku krim kundër njerëzimit 16

Vendosmëria për ndërhyrje ushtarake  17

KAPITULLI II: FITORIJA E KOSOVËS NË RAMBUJE   20

Kosova të flas me një zë të vetëm   20

Parimet e grupit të Kontaktit dhe thirrja e Adem Demaçit për refuzimin e tyre  21

Platforma politike e shtabit të përgjithshëm të UÇK-së  22

Mbrojtësit e kështjellave në Kështjellë  23

Delegacioni serb në negociatat për Kosovën në Rambuje  24

Takimet e para  25

Fillimet e punës në Kështjellë  26

Marrëveshja  28

Vërejtjet e delegacionit shqiptar rreth Marrëveshjes  29

Kushtetuta (Aneksi 1) 30

Vërejtjet në secilin aneks veç e veç  31

Vërejtjet e delegacionit serb  33

Dy ditë para përfundimit: Rreziku i dështimit të konferencës  34

Roli i Sekretares së SHBA-ve  37

Dita e fundit e konferencës në Rambuje  39

Delegacioni shqiptar i thot po marrëveshjes  40

KAPITULLI III: DELEGACIONI SHQIPTAR KTHEHET NË ATDHE PER TË MARR MENDIMIN E POPULLIT  42

Dorëheqja e Adem Demaçit 42

Zyrtarizim i Marrëveshjes  43

Qeveria e Unitetit 45

Kosova fitoi në Rambuje  45

Përmbyllje  48

Bibliografia  48

 Mentori: Prof. Dr. Paskal Milo

 

H Y R J E

     Si shqiptare përjetoj dhembje të madhe kur kujtoj që atdheu im, Kosova, u nda nga Shqipëria. Sidoqoftë, shqiptarët kurrë nuk do ta duronin zgjedhën Serbe. Kështu shprehej, në një harmoni të gjerë mbarëkombëtare zemra e Isa Boletinit, si një frymëmarje e dhimbëshme homerike dalë nga gjakosja e tokave shqiptare, copëtuar për oreksin e pangopur sllav. Zhvillimet njerëzore natyrshëm kalojnë nëpër faza të cilat bartin me vete interesa të caktuara, parime brënda strategjish e taktikash që e përcaktojnë më gjerë botën e që nuk varen thjeshtë nga viktima. Idenditeti dhe shqetësimi shqiptar  edhe përkundër politikës së shteteve përkatëse ka zgjuar  shumë studiues të huaj të hulumtojnë gjenezën  dhe historinë e lavdishme shqiptare, prejardhja ilire e të cilëve tanimë nuk është e kontestuar.

     Periudha e pas Luftës së Parë Botërore njohu një fuqi të re, ate amerikane, e cila solli një vizion të ri për të drejtën e popujve, në tërësi kundër vizioneve dhe interesave tradicionale të fuqive europiane. Kjo ngjalli shpresat e shqiptarëve për një zgjidhje të drejtë të çështjes së tyre. Por lufta e shqiptarëve për liri do të jetë e gjatë e me mundime Sizifi e sakrifica Prometeu deri në ditët tona.

     Unë do të doja që në mënyrë kronologjike të paraqes sado shkurt qëndresën shqiptare kundrejt pushtuesve sllavë. Për të patur një shpjegim sa më të qartësuar, do të bëj një ndarje në tre kapituj dhe shkrimin do ta përqëndroja rreth tezës se në shkallëzimin historik të saj: A ishte Rambuje fitore për Kosovën!?

     Në kapitullin e parë, kryesisht do të përdor metodën empirike dhe analitike; do të them fjalën time për copëtimin e tokave shqiptare në Shën Stefan më 1878 nga dhe do të pasojnë luftërat e shqiptarëve për bashkimin e tyre.

     Shqipëria u shpall shtet më 1912 por mëse gjysma e saj mbeti jashtë kufijve etnik. Nga këtu u rindez me fuqi të re idenditeti kombëtar edhe aspirata e popullit shqiptar për bashkim. Lindin pyetjet: si i trajtuan serbët shqiptarët gjatë pushtimit mizor? Po Mbretëria e S.K.S. a e ndryshoi politikën ndaj shqiptarëve? Çfarë solli LNÇ për shqiptarët në ish’Jugosllavi dhe si do të trajtohen në Federatë? Çfarë fituan shqiptarët e Kosovës më 1974, dhe çfarë humbën me ardhjen e S. Millosheviqit në pushtet? Janë pyetje që do mundohem t’u përgjigjem me zërin tim në këtë kapitull. Do të shpjegoj gjithashtu për Lëvizjen Pacifiste si dhe organizimin e formacioneve të para të armatosura të UÇK-së.

     Në kapitullin e dytë,  do të përdor tri metoda: empirike, sintetike dhe analitike. Kjo për faktin e saktësimit të hipotezës së parashtruar. Këtu do të shpjegoj periudhën e luftës së UÇK-së për çlirimin e Kosovës. Si erdhi deri tek sensibilizimi i opinionit botëror për çështjen e Kosovës? Kush ishte Institucioni nga do të fillonte realizimi i ëndrrës së shqiptarëve?  Si erdhi deri tek organizimi i Konferencën Ndërkombëtare për Kosovën në Rambuje? Në mënyrë më të detajuar, dhe nga të dhënat e autorëve të cilët ishin pjesëmarrës në konferencë, do të shpjegoj negociatat e delegacionit shqiptar, rreth Marrëveshjes kalimtare për Kosovën. Në këtë kapitull do të shpjegoj gjithashtu edhe rolin e personaliteteve kombëtare e ndërkombëtare në konferencë, duke veçuar këtu Sekretaren e Shtetit të SHBA-ve znj. Medeline Ollbrajt, etj.

      Në kapitullin e tretë, do të përdor metodën empirike dhe analitike, ku do të shpjegoj kthimin e delegacionit shqiptar në Kosovë, për të marrë miratimin e popullit të Kosovës në mënyrë që marrëveshja të zyrtarizohej. Këtu do të shpjegojë edhe reagimet serbe pas nënshkrimit të marrëveshjes në Paris, si dhe reagime të tjera. Do të shpjegoj gjithashtu se si erdhi deri tek fillimi i operacionit luftarak mbi forcat serbe në Kosovë dhe ish-Jugosllavi dhe kapitullimin e Serbise. Për këto kam përdorur fakte nga burime të ndryshme, kyesisht nga literaturë shqiptare. Informacionin rreth çështjeve të caktuara e kam plotësuar me të dhëna nga mediet e formateve të ndryshme, si dhe intervistave personale që kam patur me personalitete të shquara të Republikës së Kosovës e pjesëmarrës në Rambuje. Kurse thënia se “Shqiptarët dinë t’i fitojnë luftërat por humbin në paqe” ka qenë i gjithë frymëzimi im për zgjedhjen e kësaj teme. 

KAPITULLI I:

COPTIMI I TOKAVE SHQIPTARE NGA FUQITË E MËDHA

Paqja e ashpër

     Paqja mes Rusisë dhe Turqisë në Shën Stefan, më 3 mars 1878, njihet si paqja më e ashpër e më dramatike mes tyre. Tokat shqiptare u copëtuan mes sllavëve, duke synuar fshirjen e Shqipërisë nga harta gjeografike, si dhe daljen me çdo kusht të Serbisë në Detin Adriatik. Serbët u sollën me një ashpërsi të tmerrshme ndaj banorëve të trojeve që rrëmbyen në vitin 1878, duke ndjekur nga vatrat e tyre mijra banorë të pafaj. Por ata nuk arritën t’i shfarosin shqiptarët, ngase banori i rrënjës nuk shuhet kurrë (Durham, 1998: 332).

     Lufta e shqiptarëve e udhëhequr nga Lidhja e Prizrenit i detyroi Fuqitë e Mëdha të ndërrojnë qëndrimin e tyre ndaj Shqipërisë dhe shqiptarëve. Në Kongresin e Berlinit, më 13 qershor 1878, Abdyl Frashëri me mëndje gjeniu e zemër të madhe shqiptari do të argumentojë shkencërisht e me argumente historianësh lashtësinë e shqiptarëve me rrënjë iliro-pelazge, pra të drejtën e tyre të petjetërsueshme për të jetuar në tokën e vet. ‘’Ashtu sikur nuk jemi dhe nuk duam të jemi turq, po ashtu do të luftojmë me të gjitha forcat tona, kundër cilitdo që do të kërkonte të na bënte sllav, austriak ose grek’’ protestuan krerët shqiptarë (Histori e Popullit Shqiptar, 2002: 159).

     Kongresi i Berlinit (nisur nga interesat e pjesëmarrësve në të) i ndryshoi vendimet e Traktatit të Shën Stefanit, megjithatë populli shqiptar mbeti viktima e prerë në thertoren e Europës për të ushqyer fqinjët e pangopur. Nuk u njoh kërkesa për autonomi, e as u kundërshtua copëtimi i tokave etnike, kurse Turqia shqiptarët i la nën mëshirën e fatit dhe interesave të saj. Shpëtimi shihej vetëm duke e shpallur Shqipërinë shtet të Pavarur.

     Në rrjedhën e ngjarjeve e mbi supet e shqiptarëve, duke kaluar si mes Purgatori nëpër labirinthet e diplomacive të huaja, Ismail Qemali me shokë më 1912 e shpalli Pavarësinë e Shqipërisë, por gjysma e saj, Kosova dhe pjesë tjera, më vitalet e kombit shqiptar si në vlerë gjeografie dhe në meritë historie, mbetën  jashtë kufijve etnikë. Prerja e një kombi të tillë parahistorik qe tragjedi shekujsh si prerja e Prometheut. Shpallja e shtetit shqiptar pas qindra vjet luftrash e mundimesh të vazhdueshme, ishte megjithatë goditje e fuqishme për shovenët fqinjë që nuk mund të pajtoheshin me idenë e ekzistencës së një shteti shqiptar edhe pse i cunguar.  Që nga kjo kohë, si kundërpeshë homerike aspirata e popullit të Kosovës për bashkim me nënën Shqipëri. Mbetet e gjallë në rritje dhe përjetësisht e ndritëshme.

     Praktika kriminale e shtetit serb shoqërohej dhe paraprihej me teoritë më çnjerëzore e shpifje të turpëshme kundër shqiptarit. Në prag të Konferencës së Londrës Vladan Gjeorgjeviç, kryeministër serb, botonte famëkeqen “Shqipëris dhe Fuqitë e Mëdha” ku shqiptarët i paraqiste si “njerëz me bisht” (pra, s’kishin të drejtë të rronin si njerëz, aq më keq si shtet, dhe duheshin prerë në mes me thika shovene dhe firma Europe). Europa, kundër zyrtarëve kriminelë shtetërorë pati dhe dijetarë të shquar humanë që nuk pajtoheshin me këto teori, aq më tepër me praktikat kriminale që i shoqëronin. Më 1914 u themelua një komision për të hetuar masakrat që ushtroi Serbia mbi popullin e Kosovës ku raportohet për spastrimin e vërtetë etnik të shqiptarëve. Në raport thuhet: ‘’Shtëpitë dhe fshatra të tëra ishin bërë hi. Popullata e pafajshme dhe e paarmatosur ishte masakruar...këto ishin masat që ishin zbatuar dhe ende po zbatohen nga ushtria serbe dhe malazeze me qëllim të transformimit të plotë të karakterit etnik të rajoneve të banuara ekskluzivisht nga shqiptarët’’ (Weller, 2009: 72).

     Shqiptarët të pakënaqur me kufijtë politikë shtetërorë përcaktuar nga gjashtë Fuqitë e Mëdha më 1913, formulojnë programin e ri kombëtar. Sigurim i pavarësisë e integritetit tokësor të shtetit shqiptar, dhe bashkimin e Kosovës e të gjitha viseve shqiptare të robëruara me Shqipërinë, përbënte thelbin e kësaj platforme. Shpresa se Konferenca e Paqes do të përmirësonte padrejtësitë ndaj shqiptarëve po shuhej. Përkundrazi, ajo legalizoi nga pikëpamja ndërkombëtare copëtimin e mëparshëm të tokave shqiptare, duke mbetur më shumë se gjysma e territorit e pushtuar nga Serbia dhe Greqia. Pra, përderisa më 1913 trojet shqiptare u bënë fli për të “ruajtur” paqen botërore (e që nuk u arrit), më 1919-1920 territore të tjera shqiptare në Konferencën e Paqes po bëheshin kurban për hir të vendosjes së një drejtpeshimi midis fituesve të luftës në pellgun e Adriatikut (Çami, 2007:125).

Shqiptarët e pushtuar

     Mbretëria S.K.S (serbëve, kroatëve, sllovenëve) e dalë nga Konferenca e Paqes e që më vonë u quajt Jugosllavi, ishte zotuar se do t’i mbronte interesat e banorëve që dalloheshin si unikë brënda tyre nga raca, gjuha feja e zakonet. Përkundër kësaj, me pabesi të paturpëshme gjithënjë e më shumë shqiptarët i trajtonte si trup të huaj. Ata që në fillim iu nënshtruan reprezaljeve të rënda. Ishin nën mbikëqyrjen e përherëshme të tërë aparatit shtetëror: burgosja, keqpërdorimi dhe çdukja fizike e shqiptarëve ishte në rend të ditës. Shqiptarët e Kosovës nuk kishin asnjë të drejtë për zhvillimin e një kulture kombëtare, duke u ndaluar mësimi apo edhe çdo shkrim në gjuhën shqipe nëpërmjet ligjit diskriminues serb (Reuter, 2003:30).

     Nikolla Pashiq (kryeministër i Jugosllavisë i viteve (1919-1926), pat deklaruar se Serbia brenda 20-25 viteve do të arrinte asimilimin e shqiptarëve. Masa e parë për realizimin e këtij plani serbomadh ishte ndryshimi i përbërjes etnike të krahinës së Kosovës. Më 1920, u dha urdhër që Kosova të kolonizohet me kolonë të tjerë sllavë. Nga dhuna shqiptarët detyroheshin të migronin për në Turqi. Qarqet serbe e malazeze, me ligje e terror këmbëngulnin që shqiptarëve t’u merrej toka. Por edhe pse një pjesë e shqiptarëve ( 2 milionë shqiptarë janë shpërngulur për në Turqi dhe vise tër tjera) migroi për në Turqi, shumica dërmuese mbeti në Kosovë. (Reuter, 2003:34).

     Më 1937 teoricieni vrasës Vasa Çubrilloviq, që u bë i njohur dhe si kreu i Akademisë serbe do të shpallte botërisht: ‘’Në kohën kur Gjermania mund të përjashtojë me dhjetra mijëra Hebrenj, dhe kur Rusia mund t’i transferojë me miliona njerëz nga njëra pjesë e kontinentit te tjetra, transferimi i disa qindra mijë shqiptarëve nuk do të shkaktojë fillimin e luftës së re botërore’’ (Weller, 2009:73).

Terrori mbi shqiptarët vazhdoi

     Në emër të një sistemi të ri, fashizmi po synonte ta pushtonte botën. Kjo lindi edhe Luftën e Dytë Botërore. Lufta e përbashkët e UNÇJ si dhe UNÇ të Shqipërisë u shpall si garanci se shqiptarët e Kosovës do t’i realizojnë të drejtat e tyre për vetëvendosje. E drejtë kjo e premtuar nga udhëheqës të PKJ-së si dhe e garantuar me Kartën e Atlantikut. Mirëpo ndodhi e kundërta. Pas luftës Kosova u vendos edhe më përgjakshëm nën regjimin ushtarak serbosllav, duke mos u respektuar lufta heroike e popullit shqiptar, e as vendimet e Këshillit Popullor Nacional çlirimtar për Kosovën të mbajtur më 31 dhjetor 1943 dhe 1 e 2 janar 1944 në Bujan të malësisë së Gjakovës. Këtu ishte vendosur për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë sipas Vetvendosjes. Kjo periudhë mori jetën e 45 mijë shqiptarëve, për çka gjatë viteve të  ‘90, kur bijtë më të mirë të popullit kishin marr pushkën për çlirimin e plotë të Kosovës, Millosheviqi me ironi cinike në bisedë më gjeneralët e NATO-s Klark dhe Naumann  do të  thoshte: “Ne do t’i qetësojmë shqiptarët si në vitin 1945....” pyetjes se për çfarë zgjidhjeje e kishte fjalën Millosheviqi iu përgjigj:  ‘’I Vramë. I vramë të gjithë. Kjo punë zgjati disa vjet, por i vramë të gjithë. Dhe nuk patëm më asnjë shqetësim’’ (Petritsch, 2002:143).

     Edhe pas rënies së fashizmit Kosova nuk u bë e lirë. Udesh prapë përforcimi i qëndresës nëpërmjet subjekteve ilegale të prira nga atdhetarë të shquar vetëflijues si Shaban Polluzha, Ajet Gërguri, Marie Shllaku, Kadri Halimi, Adem Demaçi, Mehmet Hajrizi etj. E rëndësisë së veçantë është Lëvizja Studentore e vitit 1968 e prirë nga Osman Dumoshi. Demonstratat e vitit 1968 në Kosovë përkonin me rrëzimin e De Golit në Francë. Kurse fryma reformiste që kishte përfshirë Jugosllavinë e viteve të ’60-ta i dha fund satrapit Rankoviç, i cili në aksionin e tij të njohur për mbledhjen e armëve në Kosovë torturoi 30.000 shqiptarë, vdiqën 1000 vetë e mijëra të tjerë mbetën invalidë (Hajrizi, 2008:30). 

    Demonstratat e vitin 1968 erdhën nga e kaluara si shkallëzim i rrufesë nisur nga shpirti i Kosovës së vuajtur e të pamposhtur. Ato përfunduan me nxjerrjen e kushtetutës së vitit 1974, me çka shqiptarët përfituan disa të drejta por jo në nivelin e kërkesave të parashtruara. Edhe pse Kosova ishte e treta për nga madhësia, dhe ishte element konstituiv i Jugosllavisë, kushtetuta e përkufizonte si pjesë të Serbisë. Politika shoviniste serbe bënte plane për rishikimin e kësaj kushtetute. Kjo ishte edhe arsyeja e formulimit të “Librit të kaltër” i vënë në qarkullim qysh në vitin 1976, për t’u bërë publik më 1989. Në këtë libër flitej për favorizimin e statutit të Serbisë. Popujt e Jugosllavisë kishin shfaqur rezerva ndaj tij, andaj dhe u botua më 1990, atëherë kur planet serbe si politikisht ashtu edhe juridikisht i afroheshin greminës së fundit (Instituti, 2006: 21).

     Pas vdekjes së Titos ideologjia komunisto-shoveniste gjithnjë e më shumë u zëvendësua nga nacionalizmi serbomadh. Si mundësi e re shpëtimi, parashihej që të gjitha territoret e banuara me serbë, në rast nevoje edhe me përdorimin e dhunës dhe dëbimit të grupeve të tjera etnike, të bashkoheshin në një shtet të vetëm serbomadh (Fischer, 2008: 98). Serbia, me politikën e saj fashiste po përgatitej për ta vënë në zbatim “Librin e Kaltër”  dhe suprimuar autonominë e Kosovës, status ky që shihej i tepruar, madje në dëm të lirive e të drejtave të serbëve!!! (Akademia e Shkencave 1999: 125). Kundërshtimi i kësaj politike filloi me demonstratat e 11 marsit 1981. Viti 1981, është viti më i përgjakshëm i rinisë kosovare, ashtu siç është edhe kthesa më e madhe për mbarë  popullin e Kosovës dhe rajonin në përgjithësi. Pikërisht ngjarjet e vitit 1981 e filluan krizën e shtetit jugosllav e dhjetë vite me vonë do të pasoi edhe shperberja e tij (Vukaj, 2007:146). Qëndresa burrërore e Kosovës qe uverturë lirie për tërë popujt e shtypur nga Serbia të Jugosllavisë. Ajo qe pika kulmore e zikzakut të rrufesë që do t’i binte tmerrshëm mbi krye sundimit të paduruar serb.

     Demonstratat vazhduan me vrull edhe më 26 mars, 1, 2 dhe 3 prill, duke u mbytur në gjak nga policia dhe ushtria jugosllave, kurse numri i të keqtrajtuarve dhe të burgosurve, kishte arritur shifrën marramendëse. Ajo ishte rreth 600.000, shifër kjo tepër e madhe për popullin 2 milionësh të Kosovë. Regjimi serbosllav keto demonstrata i perdori si casus belli për vënien e orës policore, arsye të pushtetit ushtarak në Kosovë, për ta vrarë e burgosur rininë dhe inteligjencën e saj. Por përkundër shtypjes së përgjakshme të kryengritjes së vitit 1981, koha na e ka vërtetuar se kjo ishte vetëm fillimi i luftës së pandërprerë dhe finale të popullit shqiptar të Kosovës drejtë fitores së sigurt (Hajrizi, 2008: 195). Edhe njëherë Kosova shfaqej me dinjitet madhështor lirie, ashtu siç e ka përcaktuar shkrimtari Agim Shehu: “Nëse kombi shqiptar është një kometë, Kosova është koka e ndritëshme e kësaj komete”.

Suprimimi i autonomisë së Kosovës

     Pas ngjarjeve të vitit 1981, statusi shoqëror- politik e juridik i shqiptarëve erdhi duke u rudhur. Ky fenomen u bë më i dukshëm sidomos pas ardhjes së Sllobodan Millosheviqit si president i Serbisë më 1985, i mbështetur nga forcat nacionaliste më reaksionare serbe. Millosheviqi i inkurajuar nga heshtja e Evropës dhe e republikave të tjera të ish Jugosllavisë ndaj problemit të Kosovës, si dhe për të arritur autoritetin e tij politik, me parullën se ‘’krahinat autonome janë dy kancere në gjirin e republikës së Serbisë’’ rindezi emocionet e vjetra nacionaliste serbe (Akademia e Shkencave, 1999:126). Më 23 mars 1989, nën kërcënimin e armëve dhe të votave të joparlamentarëve, Parlamenti krahinor (tanimë serb) shfuqizoi statusin autonom të Kosoës. Ky ishte edhe një fillim i politikës brutale të shtypjes së popullit shumicë shqiptar (Fischer, 2008:99). Pas kësaj u rrëzua e gjithë struktura institucionale politike, ekonomike, gjyqësore, shëndetësore e kulturore autonome e Kosovës dhe gjithçka u vendos nën pushtetin e Beogradit (Akademia e Shkencave, 1999:127). Ndërsa në fillim të vitit 1989 në Kosovë u vendos gjendja e jashtëzakonshme, ku u pasqyrua një dhunë e pakontroll e aparatit serb kundër popullit shumicë shqiptar. Shqiptarët kundër masave shtypëse të Serbisë u përgjegjën me rezistencë paqësore (Fischer, 2008:99).

Lëvizja Pacifiste

     Lëvizja demokratike që po frymonte nëpër botë jehoi fuqishëm në Kosovë, pasi aty kish si askund gjak e rënkime të popullit brënda vetes. Shqiptarët nëpërmjet formimit të partive të para legale në Kosovë më 1989-1990, shpresuan në të drejtat e tyre nëpërmjet proceseve demokratike si pjesë Europe. Por, përderisa disa nga republikat e ish-Jugosllavisë e kishin shpallur pavarësinë, liria dhe pavarësia në Kosovë mendohej të realizohej nëpërmjet rrugës paqësore me një padëgjueshmëri të lehtë qytetare, pa kundërshti aktive, pa luftë çlirimtare. Krijimi i një ndjenje të tillë krijonte një lehtësi shpirtërore dhe iluzione të paqëndrueshme në anën tjetër. (Buja,2007:273).

     Pacifizmi i llojit të tillë mendonte se problemi shqiptar do të zgjidhet me rënien e ndryshimeve ideologjike në shkallë globale, dhe me demokratzimin e rendit politik, në ish-Jugosllavi (Akademi e Shkencave, 1999:131). Kësaj fryme i printe Ibrahim Rugova, herë herë, për mendimin tim, me një politikë jo gjithmonë e gjithkund të frutëshme përballë një armiku kokëfortë në çdo qëndrim të tij. Ndoshta sedra politike, dëshira që të jetë sa më karizmatik para popullit, e të ngjajë me një president perëndimor, ka bërë që ai çdo here të ketë një paraqitje dhe të lexueshme dhe të pakuptueshme. Shumë rreth tij mendonin se nuk kanë nevojë të dinë pasi “i di të gjitha kryetari” por në fakt ai nuk ka ditur asgjë (Hysa, 2004:139).

     Edhe përcaktimi i shpeshtë i Rugovës si ‘’Gandi i Ballkanit’’ është i pavend. Koncepti paqësor i Gandit mbështetej në bindjen se ‘’e vërteta’’ duhet kërkuar me të tjerët dhe qoftë edhe duke qenë i shtypur egërsisht. Kurse versioni i qëndresës paqësore përkundrazi iu përshtat gjendjes mbizotëruese, në të cilën një kryengritje e armatosur do të kishte qenë e pashpresë (Petritsch, 2002:65). Ismail Kadare e akuzonte Rugovën dhe LDK-në për qëndrim të frikur që sillte një mënyrë të vepruari politikisht të rrezikshme (Petritsch, 2002:84).

     Nga diplomatët perëndimor bëhej përpjekje formash të ndryshme për ta lëvizur më drejt “kolosin e brishtë” siç e cilësonin Ibrahim Rugovën analistët perëndimorë. I jepnin mendime dhe e rrethonin me politikanë e intelektualë të tjerë për t’i shtyrë bashkë përpara proceset, Por Rugova mund të krahasohej me një bimë disi pasive (kështu thoshte Gelbardi). Rugova qëmoti s’lëvizte vendit pa u “ujitur” kohë pas kohe prej diplomacisë perëndimore, në radhë të parë asaj amerikane (Shala, 2001:37). Megjithatë, duhet pranuar dhe tjetra, që fitimtarët nuk gjykohen.

     Lëvizja pacifiste zgjidhjen e çështjes së Kosovës e shihte pikësëpari nëpërmjet informimit të opinionit ndërkombëtar për dhunën e aparatit serb, përmes konferencave të shtypit, vizitave jashtë vendit apo takimeve me media. Kurse në rrafshin institucional LDK organizoi institucione paralele: Parlamentin, Qeverinë në ekzil, QIK si dhe mekanizma tjerë parashtetërore. Kështu, institucionet zyrtare të kontrolluara nga serbët, bashkekzistonin me organizma jozyrtare të kontrolluara nga shqiptarët. (Albright, 2003:443). Dhe kjo megjithatë nuk ishte pak. Fundi i ngjarjeve i dha të drejtën që i takon.

     LDK-ja më 1992 organizoi edhe zgjedhjet, të cilat nuk i plotësonin standardet demokratike. Në këto zgjedhje ajo do të fitonte 76% të votave. Në zgjedhjet presidenciale të zhvilluara në të njëjtën kohë kandidati i vetëm Ibrahim Rugova fiton 99,5% të votave (Petritsch, 2002:72). Me këtë mori edhe primatin moral në të gjitha poret e jetës politike dhe shoqërore në Kosovë. Kurse pushtetit faktik do të mbetej në duart e aparatit shtetëror serb, i cili do ta toleronte veprimin e LDK-së, dhe të partive të tjera politike, të cilat më shumë i ngjanin një dekori demokratik për LDK-në. Kurse Qeveria në ekzil do të propagandojë me të madhe se lufta eventuale në Kosovë “do të sillte viktima më të mëdha se në Bosnje” etj. (Instituti, 2006:55).

     Marc Weller në librin e tij shkruan se ishte pikërisht vendimi i qeverisë së Rugovës që vendosi për të mos financuar UÇK-në duke nxitur edhe tensione kombëtare. Por me përhapjen e luftës, UÇK-ja kishte themeluar strukturën e vet për mbledhje fondesh si në Evropë ashtu edhe në SHBA (Weller, 2009:140). Një fushatë e ashpër kundër luftës çlirimtare u zhvillua edhe nga mjetet e informimit të kontrolluara nga LDK-ja, e sidomos nga Bujar Bukoshi. Ky qëndrim filloi të zbutej vetëm pas Konferencës së Rambujesë. Pas disa viteve Bujar Bukoshi në një intervistë dhënë Shkëlzen Gashit do të deklarojë: “..Qeveria ime gjatë 10 viteve të punës së saj i ka bërë ndoshta mbi 100 gabime apo lëshime, unë jam i vetëdijshëm për këtë...” (Gashi, 2004:59).

     Serbia duke patur në dorë endse dhe gurin dhe arrën, me ndihmën e një politike shtypëse e mashtruese arriti t’i dëbojë nga Kosova mbi 400.000 vetë. Politika e rezistencës pacifiste tanimë ishte bërë pengesë e ecjes përpara drejt lirisë. Krijimi i UÇK-së dhe dalja publike e saj filloi të ringjallë shpresën te populli se edhe shqiptarët mund t’i dalin zot fatit të tyre, siç thotë një dijetar: “Tiranët duken të mëdhenj kur skllavi u rri në gjunjë. Ngreu lart, dhe ai është i vogël”.

     Opinioni publikë ndërkombëtar, krismat e pushkëve në Kosovë i vlerësoi si një vazhdimësi e çlirimit të popujve të ish-Jugosllavisë nga hegjemonizmi serbosllav. Kështu, mediat e huaja si Uashington Post për UÇK-në shkruante: “Është ngritur aq sa mund ta dëmtojë shumë ushtrinë jugosllave” kurse administrata amerikane UÇK-në e njohu si bashkim “luftëtarësh të lirisë”. Për fat të keq lideri i LDK-së UÇK-në e etiketonte si krijesë të sherbimit sekret serb. Etiketimi i tillë u shkonte për shtati edhe disa qeverive të huaja si Rusisë, e veçanërisht Serbisë të cilat me çdo kusht donin ta izolonin ndërkombëtarisht UÇK-në. Kjo strategji ishte menduar, në mënyrë që UÇK-ja të mos ishte në pozitë për të marr pjesë në negociata (Weller, 2009:159).

     Bëhej përpjekje maksimale që të lihej Beogradi t’ia tregonte qejfin UÇK-së. Këtë më së miri na e argumenton ministri i Jashtëm gjerman Joshka Fischer i cili në librin e tij shkruan se, gjatë bisedave që kishte pasur me Millosheviqin në Beograd, ai vazhdimisht i kthehej UÇK-së, duke dëshiruar të dinte se përse po i përkrahte Perëndimi? Ata janë ‘’vrasës, banditë dhe dhunues’’ me të cilët do të kryente punë brenda 14 ditëve (Fisher, 2008:145).

Kosova ndër rrjetat e marrëveshjeve

     Në Konferencën e Hagës per ish-Jugosllavinë me 1991 ku dhe u vulos shpërbërja e saj, Kosova nuk u trajtua si pjesë konstituive e shtetit jugosllav, edhe pse dihej abrogimi i njëanshëm i statusit të saj bërë më 24 shkurt 1989 nga Parlamenti serb. Nga kjo konferencë doli edhe Komisioni i Banditerit i cili Kosovën nuk e llogariti as si term gjeografik e lere më si njëri nga tetë subjektet që kanë përbërë ish-Federatën Jugosllave (Buja, 2007:450) Komisioni i Banditerit padrejtësisht e injoroi çështjen e Kosovës duke pranuar aneksimin e dhunshëm nga Serbia, edhe pse rrjedhat e ngjarjeve të mëtejme e bënë të pa vlefshëm këtë vendim (Tahiri, 2001:17). Në të kundërt, Katër ish republikave jugosllave, Sllovenisë, Kroacisë, Bosnjës e Hercegovinës dhe Maqedonisë iu njoh subjektiviteti shtetëror.

     Konferenca e Londrës  që vazhdoi punimet në Gjenevë (1992-1995) shqiptarët i shqyrtoi vetëm aq sa ju deshën asaj për informacion burimor. Aty merrnin pjesë pesë Delegacione Shqiptare (delegacioni nga Shqipëria, si shtet fqinjë i Jugosllavisë, delegacioni nga Kosova, delegacioni nga Lugina e Preshevës, delegacioni nga shqiptarët e Malit të Zi, dhe delegacioni nga shqiptarët e Maqedonisë (Buja, 2007:103). Ibrahim Rugova kishte marrë një leter nga organizatorët e Konferencës, që do të mbetet unikale në historinë e diplomacisë, ku ndër të tjerat thuhet:

     ’Nëse planifikoni të vini në Londër në kohën e Konferencës (26-28 gusht), atëhere jam i lumtur t’ju informoj se do të jetë e mundur për ju dhe delegacionin tuaj që të keni qasjen në qendrën e konferencave, me që nuk do të jetë e mundur që t’i mundësojmë delegacionit tuaj qasjen në vetë sallën e mbledhjeve. Organizatorët do të sigurojnë sallone dëgjimi ku do të transmetohet zhvillimi i Konferencës zyrtare në mënyrë të drejtëpërdrejtë’’ (Weller, 2009:103).

     Shqiptarët e pritën me zhgënjim të hidhur rolin që u ishte caktuar në Londër (Petrisch,2002:78). Kosova mori pjesë në Konferencë me atë që u njoh si ‘’dhoma-jehonë’’, por pa ndonjë angazhim thelbësor për çështjen e saj. Kjo kishte për qëllim që më vonë të bartet si problem minoritar në Konferencën e Gjenevës. Ky injorim u ndje edhe më thekshëm në Konferencën e Paqes në Dejton më 1995. Mosshqyrtimi i çështjes shqiptare edhe në këtë Konferencë ishte një injorim por edhe nënçmim i faktorit shqiptare në Ballkan, edhe përkundër asaj se Kosova ishte deklaruar në favor të ruajtjes së  integritetit territorial të shteteve fqinje duke hequr dorë nga pretendimet territoriale si p.sh. në raport me Maqedoninë, si dhe duke përjashtuar agjendën panshqiptare, e duke kërkuar pavarësinë në vend të bashkimit me Shqipërinë (Weller, 2009:61).

     Millosheviqit iu lejua që të nënshkruajë marrëveshen e Daytonit në emër të serbëve të Bosnjës, duke përcaktur kështu personalisht, fatin e saj të mëtejmë në atë Konferencë. Ndërkohë kishte kërcënuar me mosvajtje në Konferencën e Paqes në Dejton po qe se aty do të flitej edhe për Kosovën (Buja, 2007:275).

     Nga ana tjetër Millosheviqi në emër të Jugosllavisë së cunguar në Deyton parashtronte zgjerimin e Serbisë, ide kjo, që nga lëvizja, ‘’Dora e zezë’’ apo ‘’Unioni i vdekjes’’ themeluar më 1882 nga mbretëria serbe për të krijuar Serbinë e madhe me dalje në Adriatik. Millosheviqi parashtroi kërkesën që territoret e banuara kryesisht me serbë në Kroaci e Bosnje-Hercegovinë, do të duhej të shkëputeshin. Serbia pretendone se cilado popullatë serbe do të duhej ta kishte të drejtën të shkëputej nga etnitetet e posapavarësuar, argument ky që u kundërshtua nga Komisioni i Banditerit i cili u themelua për ta këshilluar Konferencën Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë për çështjet e pranimit të shtetësisë dhe të trashëgimisë (Weller, 2009:58) Tani shqiptarët e Kosovës, po i hidhnin sytë përqark me dhimbje e habi, duke parë shtetet e pavarura të krijuara. Këtu dhe filloi humbja e durimit, teksa shihej qartë mohimi i të drejtave të shqiptarëve, shkruan Medeline Olbrajt në librin e saj (Albright, 2003:443).

     Kjo ishte traumë për shqiptarët, pasi u vërtetua se politika e Rugovës për qëndresë pasive kishte dështuar. Dhe jo vetëm kaq, por edhe ideja e tij, që ata do të “shpërblehen” nga vendet perëndimore për “sjelljen e tyre të mirë” kishte qenë krejtësisht e gabuar. (Judah, 2002:159).

     Përmbyllja e marrëveshjes së Daytonit pa u përmendur Kosova, dëshmoi haptazi dështimin e rezistencës pasive. Në vend të shpërblimit për veprim të përgjegjshëm siç ëndërronte Rugova, Kosova u injorua plotësisht. Kështu më 1996 në pyetjen që iu bë z. Rudolph Perina, shef i Misionit diplomatik të SHBA-ve në Beograd, dhe pjesëmarrës në Konferencën e Dayton-it, se pse Kosova nuk u ftua në këtë Konferencë, ai do të përgjigjet: ”Në Dayton janë ftuar ata që kanë luftuar”. Me këtë u bë më se e qartë: Bota dëgjon vetëm krismën e pushkës! (Shala, 2001:22).

     Nuk ishte gjë e mirë që Marrëveshja e Dejtonit nuk e përfshiu Kosovën. Një pakicë serbe në Kosovë nuk mund të sundojë 90% të shqiptarëve atje (Milo, 2009:31). Mospërfshirja e Kosovës në Marrëveshjen e Daytonit vetëm sa ka hapur shtegun për luftën e ardhshme, do të shprehet Joshka Fischer në librin e tij (Fischer, 2008:100). Kurse Vollfgang Petritsch në librin e tij gjykon se përllogaritjet e bashkësisë ndërkombëtare në Dayton, për mos përfshirjen e Kosovës në këtë konferencë ishin fatale, duke vërë në rrezik edhe baraspeshën e brishtë të fuqive të mëdha (Petritsch, 2002:80).

Formacionet e armatosura të organizimit ushtarak

     Lëvizja çlirimtare, si lëvizje përbashkuese e të gjitha formave të rezistencës aktive, ka qenë vijimisht e pranishme në jetën e shqiptarëve të Kosovës. Qysh në mesin e viteve të ’80 në perëndim ekzistonte një organizatë me ndikim në mërgatën e re shqiptare e njohur me emrin LPK (Lëvizja Popullore për Republikën e Kosovës), e cila trashëgonte mendimin për bashkim të ri të shqiptarëve. (Akademia e Shkencave, 1999:132).

     Më 1992 lëvizja çlirimtare tani shquhej me aksione të njëpasnjëshme kundër milicisë serbe të vendosur në Kosovë. Aksionet e para të UÇK-së, janë të lidhura me fundin e vitit 1992 dhe fillimin e vitit 1993. Komunikatat e aksioneve të para të UÇK-së nuk janë botuar në shtypin shqiptar, deri në komunikatën e 20-të. Në Beograd UÇK-ja u cilësua si ‘’forcë terroriste’’. Përderisa më 1996 ‘’Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-së botonte një buletin, në të cilin njihte aksionet e veta dhe botonte komente për ngjarjet politike të ditës ( Petritsch, 2002:86). Rugova e quajti UÇK-në si shpikje serbe. Por ishte Adem Demaçi ai i cili pranoi për herë të parë në dhjetor  1997 ekzistencën e UÇK-së (Petritsch, 2002: 88).

     Ofensiva e parë serbe kundër UÇK-së filloi në mars të  të vitit 1998, të udhëhequra si ‘’Luftë etnike’’, sipas modelit të luftërave në Bosnjë dhe Kroaci. Si pasojë e këtyre ofensivave e  sipas të dhënave të OKB-së, në vjeshtën e vitit 1998, në Kosovë në arrati ishin 230 mijë njerëz. Jo luftë kundër UÇK-së, por parasëgjithash terrorizmi dhe dëbimi i popullatës shqiptare ishin qëllimi i vërtetë i luftës. Përbërja etnike në Kosovë duhej të ndryshonte përgjithëmonë, dhe kjo mund të bëhej vetëm me terror dhe dhunë brutale, gjë që e parashihte edhe programi serbomadh (Fischer, 2008:100).

     UÇK përshkoi një rrugë të mundimshme të rritjes, derisa në mars të 1989, mori përpjestime të gjera. Nga qarqe të jashtme të caktuara antishqiptare u cilësua me emra të ndryshëm si: ‘’Grupim njerëzish të frustruar’’, ‘’që i ka bashkuar dëshpërimi’’ etj. Por UÇK-ja u njoh për herë të parë si bashkim  ‘’luftarësh të lirisë’’ nga administrata politike amerikane. Zëdhënësi i parë i UÇK-së, një nga figurat e shquara edhe më herët në publik u bë Jakup Krasniqi (Akademia e Shkencave, 1999:35). Lufta e drejtë dhe e vendosur e UÇK-së i dha asaj legjitimitetin ndërkombëtar, duke e bërë faktor vendimmarrës, dhe si lëvizje ndërkombëtarisht të pranuar (Tahiri, 2001:23).

     UÇK-ja u bë katalizator i ngjarjeve në Kosovë. Ajo përshpejtoi përceptimin e krizës, më shumë se kurrë ndonjëherë për një zgjidhje reale dhe afatgjate (Milo, 2009: 72). Çeta e parë ishte ajo e Llapit, si guerilja e parë me organizim ushtarak në shekullin XX. Fillimisht, njerëzit e angazhuar në UÇK ishin të pakët, ata më të devotshmit, më trimat, më sakrifikuesit, më të ndërgjegjshmit, kryesisht anëtarë të LPK-së (Buja, 2007:313).

     Siç thamë Kosova më 1992, e kishte formacionin e parë të armatosur, me komandant Adem Jasharin në Prekaz. Kulla e Shaban Jasharit ishte strumbullari rreth të cilit do të lidhen të gjitha formacionet e armatosura. (Krasniqi, 2006:20). Bashkërendimi i sulmeve të armatosura, shtrirja e UÇK-se dhe aksionet e suksesshme mbi mlicinë armike ishin fryt i punës dhe ëndërr e komandantit Adem Jashari. Më 5, 6, dhe 7mars 1998 rrethimi i shtëpisë së tij nga ushtri e polici serbe, ishin vendimtare për jetën e komandantit. Kjo është edhe epopeja më e madhe dhe më e lavdishme por edhe më tragjikja e UÇK-së. Rënia e Komandantit Legjendar, flijimi familjar i Jasharëve legjendarë hapën një epokë të re të lavdisë e të tragjedisë në historinë tonë të re. (Krasniqi, 2006:24).

     Përderisa bota prirej nga frymë demokratike të integrimeve mes popujve, Serbia, me metoda fashiste e gjenocidiale synonte të materializohej nëpërmjet planeve të Grashaninit e Çubriloviçit duke çfarosur shqiptarët. Vrasjet serbe në Kosovë të sillnin ndër mend vrasjet në Bosnje (Clinton, 2005:712). Por tani më njësitë e UÇK-së kishin zënë malet. Bijtë më të mirë të Kosovës po i fitonin betejat me gjakun e tyre. U krijuan edhe zonat e para të lira, nga u dëgjua për herë të parë zëri i Kosovës së Lirë. Në pamundësi për t’u përballur me UÇK-në ushtria serbe vriste me cinizëm krimineli njerëz të pafaj, digjnin e shkatërronin çdo gjë që ishte shqiptare. Bijtë e UÇK-së u kujdesën për popullin e mbetur nën qiellin e hapur. Krismat e pushkës i dëgjoi bota. Kjo  përshpejtoi ardhjen e delegacioneve ndërkombëtare për t’u njohur drejtpërsëdrejti me luftën në Kosovë. SHBA-të, BE, apeluan në ndërprerjen e represionit serb. U nënshkrua edhe marrëveshja Millosheviç-Hollbruk, më 13 tetor të vitit 1998 në Beograd, që u përcaktua si pikë e mundshme kthese të krizës (Petritsch, 2002:129).

     Marrëveshja e përbërë prej 11 pikave kishte mbështetje të plotë të NATO-s dhe të Grupit të Kontaktit, përfshirë edhe Rusinë. Për shumë arsye kjo konsiderohet si një e arritur shumë e madhe. Sipas kësaj marrëveshjeje, hapsira ajrore e Kosovës do të kontrollohej nga NATO. Si kurrë ndonjë herë në Kosovë do të veprojnë 2.000 vëzhgues të OSBE-së. Do të kthehen refugjatët shqiptar, si dhe do të fillonte procesi politik për zgjidhjen e problemit (Vukaj, 2007:193).

     Gazeta ruse ‘’Njezavisimaja Gazeta’’, në një artikull të saj të datës 27.10.1998, thekson për deklarimet e gjeneralëve Klark dhe Nauman, lidhur me sigurinë e vëzhguesve, të cilët ua kanë bërë të qartë Millosheviqit se ata do të mbrohen nga aviacioni i NATO-s (Vukaj, 2007:201). Marrëveshja lejonte edhe ardhjen e misionit diplomatik ndërkombëtar KDOM, që vepronte nën udhëheqjen politike të ambasadoreve të Grupit të Kontaktit, të ambasadorit Austriak, nw Beograd, pasi Austria kryesonte BE-në. Nëpërmjet burimeve të intelegjencës si dhe të burimeve tjera, KDOM do të kuptonte për zonat e tashme apo të ardhshme të luftimit, përfshirë edhe mizoritë kundër civilëve (Weller, 2009:160). Pas Marrëveshjes Millosheviq-Hollbruk KDOM-i u shndërrua në Mision Verifikues të Kosovës (Petritsch, 2002:110).

     Derisa mendohej për respektimin e armëpushimit serbët me pabesi ndërmerrnin ofensiva  gjakësore kundër popullatës në Kosovë. Thuhet se mosrrespektimi i marrëveshjes ishte si pasojë e mos përfshirjes së UÇK-së, në këtë marrëveshje (Fisher, 2008:116). Kjo ishte edhe pika më e dobët e kësaj marrëveshjeje (Petritsch, 2002:140).  Në këtë kohë arrestohen tetë ushtarë serbë, nga njësitet e UÇK-së të cilët u liruan vetëm me ndërmjetësimin e ndërkombëtarëve, dhe  duke i kushtëzuar me lirimin e ushtarëve të UÇK-së. Kjo ishte fitore e madhe për UÇK-në pasi Serbia u detyrua ta pranojë si palë UÇK-në edhe para ndërkombëtarëve. Për këtë në librin e tij Jakup Krasniqi do të shkruante: “... Ky rast ka qenë një ndër më të rëndit në jetën time; po mos të liroheshin ushtarët e UÇK-së, kisha vendosur të jepja dorëheqje...” (Krasniqi, 2006:155).

Raçaku krim kundër njerëzimit

     Marrëveshja Millosheviç-Hollbruk asnjëherë nuk u respektua. Për Beogradin krimi qe në harmoni me pabesinë. Kulmi i shkeljes së marrëveshjes për armëpushim është më 15 janar 1999, kur ushtarët serbë para syve të botës bënë masakrën më çnjerëzore, Masakrën e Reçakut, duke vrarë në mënyrën më makabre 45 gra, pleq e fëmijë. Për këtë para opinionit publik Z. Uliam Vokeri, kryesues i misionit verifikues të OSBE-së në Kosovë, do të deklarojë: ¨Ky është krim kundër njerëzimit¨ (Krasniqi, 2006:131).

     Lufta mes Kosovës e Beogradit ka hapur varre të shumta, Prekaz, Rahovec, Kodra e Polacit, malet e Kleqkës e vende të tjera, por masakra e Reçakut do të mbetet dëshmi e përjetshme e krimit serb në Kosovë (Myrtaj, 2002:55). Ekzekutimet e civilëve ishin instrument  i strategjisë serbe ‘’kundër kryengritjes’’ në Kosovë, për ta detyruar popullatën që të arratisej, për t’ia mohuar kështu njëkohësisht përkrahjen UÇK-së (Fischer, 2008:120). Masakra e Reçakut të gjithëve po u sillte në mëndje, e para syve, tmerret e luftës në Bosnjë, Srebrenicë e ngjarje të tjera tepër të kobshme (Milo, 2009:133). Ky ishte edhe argument se dhuna serbe në Kosovë kishte marrë formën klasike  të një gjenocidi të egër dhe primitiv (Akademia e Shkencave, 1999:140). 

     Zonja Olbrajt në një bisedë telefonike me ministrin e Jashtëm Joschka Fischer, kishte propozuar reagim të ashpër dhe takim urgjent të Këshillit të NATO-s, për çka ishin pajtuar Cook dhe Vedrin (Fischer, 2008:122). Këshilli  Sigurimit, në Deklaratën e 19 janarit 1999, e dënoi masakrën dhe bëri thirrje për...’’nevojë urgjente dhe hetim të plotë të fakteve, duke ftuar urgjentisht që RFJ-ja të bashkëpunonte me Gjykatën Ndërkombëtare për krime lufte (Mahmutaj, 2002:20). Krimet kundër njerëzimit nuk mund të kualifikohen kurrë si punë të brendshme të një shteti (Blair, 2005:40).

     Në anën tjetër përderisa bota po e dënonte krimin e rëndë në Raçak, qeveria serbe mori vendimin pë ta përzënë nga Kosova U. Uoker, për çka do të ‘’qortohet’’ edhe nga Rusia. Shpallja e U.Uoker si person nongrata, mund ta destabilizojë edhe më shumë situatën në Kosovë, do të deklarojë Ministri e Punëve të Jashtme Ruse (Vukaj, 2007:235). Vrasja e banorëve paqësorë, (po të jetë kështu) është një egërsi e përbindëshme që meriton të dënohet rreptë. Në Kosovë duhet të shkojnë hetues ndërkombëtarë, pavarësisht se Beogradi është kundër. Më mirë ata se sa Avionët e NATO-s - do të shkruan gazeta ‘’Komersant’’ e datës 19 janar (Vukaj, 2007:238).

     Reçaku heroik dhe tragjik ishte një kthesë e madhe për Kosovën. Ndërkombëtarët tanimë të involvuar në zgjidhjen e çështjes së Kosovës, nuk mund ta mohonin kriminalitetin e ushtrisë serbe. Masakra e Racakut përfundimisht e përjashtoi mundësinë e një marrëveshjeje për paqe në bisedime të drejtëpërdrejta shqiptaro-serbe, siç ishte propozuar për disa vite me radhë.  Pas kësaj masakre u rrit aktiviteti diplomatik në relacionin Uashington-NATO-Bruksel-Grup i Kontaktit, ku dhe të gjithë kishin arritur pajtimin se ideja për organizimin e një Konference duhej të kishte prioritet ndaj politikës së ultimateve (Fischer, 2008:123).

     Më 29 janar 1999 Grupi i Kontaktit, i takur në Londër në Pallatin Lancaster House, në afërsi të Pallatit Mbretëror St.James, doli me Deklaratën historike për mbajtjen e Konferencës në Rambuje, dhe miratoi parimet e panegociueshme, mbi të cilat duhej të ndërtohej Marrëveshja Kalimtare për Kosovën (Tahiri, 2001:54). Më 30 janar Këshilli i NATO-s e ripërtëriu vendimin e marr në tetorin e vitit të kaluar, duke vendosur kështu korrnizë diplomatike  për Konferencën (Fishcer, 2008:131).

     Fryma e Deklaratës së Grupit të Kontaktit nuk la vend dyshimi në vendosmërinë për të gjetur një zgjidhje e për të negociuar para pranverës. Është gati ultimatum, do të shprehet në librin e tij Paskal Milo (Milo, 2009:138). Gjithësesi ky hap u përshëndët nga shqiptarët. Sipas Qosjes ‘’Kosova në Rambuje  do të thotë Kosova në Perëndim, e Kosova në Perëndim do të thotë Kosova jashtë Jugosllavisë’’ (Akademia e Shkencave, 1999:140).

     Në Beograd natyrshëm deklarata e Grupit të Kontaktit nuk është pritur mirë (Milo, 2009: 139). Shqipëria zyrtare nëpërmjet ambasadorit të saj në Francë, Luan Rama kishte kërkuar nga këshilltari i posacëm i Vedrinit, i ngarkuari për Kosovën, që Shqipërisë t’i jepej statusi i vëzhguesit, gjë që nuk u pranua. Si arsyetim këshilltari Fushe do të deklarojë se nuk do të ketë vëzhgues të tjerë nga Ballkani, dhe se në Rambuje nuk do të ketë konferencë ndërkombëtare si ajo e Parisit për Bosnjen (Milo, 2009:141).

Vendosmëria për ndërhyrje ushtarake

     Grupi i Kontaktit i përkrahur nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së, bashkë me NATO-n  tani më ishin  pjesë e lojës. Qeveria amerikane në veçanti kishte filluar të bënte trysni për aksion të mundshëm ushtarak për ta ndalur represionin në Kosovë. Kërcënimi i përdorimit të forcës në raport me Kosovën nga SHBA-ja ishte bërë që nga viti 1992. ‘’Në rast të konfliktit në Kosovë, i cili do të shkaktohej nga veprimi i Serbisë, SHBA-ja do të ishte e gatshme të përdorte forcën ushtarake kundër serbëve në Kosovë dhe në vetë Serbinë’’, i kishte shkruar kryetari i atëhershëm, Gjeorge Bush, Sllobodan Millosheviqit, kërcënim ky që u përsërit nga administrata e Clintonit (Weller, 2009:171). Kurse Javier Solana kishte deklaruar se Aleanca, në përpjekjet e veta për ta përkrahur bashkësinë ndërkombëtare që të arrihej një marrëveshje e negociuar, kishte: ‘’....rishikuar planifikimin ushtrak për një vistër mundësish që të ndalej dhuna dhe të krijoheshin kushtet për negociata. Këto e përfshijnë edhe përdorimin e forcave tokësore e ajrore, e posaçërisht një vistër të gjerë opsionesh për përdorimin vetëm të forcës ajrore. Këto sigurojnë që NATO-ja të mund të vepronte me shpejtësi dhe në formë efikase po të shfaqej nevoja’’(Weller, 2009:160).

     Këshilli i Sigurimit i OKB-së, kishte miratuar edhe rezolutat 1160 (1998), sipas së cilës Beogradi duhej të ndërpriste të gjitha veprimet luftarake, si dhe 1199 (1998), që ishin të bazuar në kapitullin e VII të Kartës së OKB-së. Një rozolutë e cila merret duke u mbështetur në Kapitullin e VII të Kartës së OKB-së, çmohet si hap i parë drejt masave më të ashpra të ndërmarra nga K.S. të cilat mund të shkojnë deri te intervenimi ushtarakn (Fischer, 2008:101). Në bazë të kapitullit VII të Kartës së OKB-së, keqësimi i gjendjes në Kosovë u cilësua si ‘’rrezik për paqe dhe siguri në rajon’’ (Petritsch, 2002:121). Edhe ministri i Jashtëm rus Ivanov, votoi pro Rezolutës 1199, çka nënkupton një tërheqje nga pozicioni i saj i fortë në mbështetje të Beogradit. Para opinionit publik, si justifikim  rusët do të theksojnë se kjo rezolutë do të shërbejë si impuls për dialog të drejtëpërdrejtë midis Beogradit dhe politikanëve të moderuar të Kosovës (Vukaj, 2007:185). 

     SHBA-të e kishin dërguar R.Holbrukun në Beograd, për të siguruar marrëveshje me Millosheviqin. Ai zbatonte diplomacinë ecejake, dhe mendohej se do të ketë sukses për shkak të  rolit të tij kyç në Marrëveshjen e Daytonit. Por Millosheviqi i cili njohu vetëm gjuhën e armëve e kishte detyruar Holbrook të kërkonte kërcënimin e NATO-s, për të realizuar Marrëveshjen me 11 pika të 13 tetorit të vitit 1998. (Weller, 2009:211). Po më 13 tetor NATO-ja e kishte lajmëruar Millosheviqin se do ta sulmonte Serbinë brenda katër ditësh në qoftë se nuk respektoheshin rezolutat e Kombeve të Bashkuara. Sulmet ajrore u pezulluan kur 4.000 oficer të forcave speciale të policisë Jugosllave u tërhoqën nga Kosova. Për pak kohë dukej se gjërat u përmirësuan, por në janar të vitit 1999 serbët përsëri filluan të vrisnin njerëz të pafajshëm në Kosovë, dhe sulmet ajrore të NATO-s dukeshin të pashmangshme (Clinton, 2005:713).

     Përkundër komenteve të shumta, një gjë ishte e qartë: po ushtrohej një presioni i fortë kundër Beogradit duke lënë hapur përdorimin e forcës. Koha kërkonte zëvëndësimin e fjalës me armën kur e para tanimë qe konsumuar e fyer nga Beogradi. Për këtë  Toni Bler me brengë të shtetarit vizionar dhe të vendosur shtron pyetjen se, vallë a mund të qëndroj bota e jashtme duke bërë sehir kur një shtet kriminel abuzon brutalisht të drejtat themelore të atyre që ai i qeverisë? (Blair, 2005:65). Pas mbledhjes së K.S Paskal Milo, Ministër i Jashtëm i Shqipërisë, para gazetarëve në emër të qeverisë Shqiptare, mbështet frymën e Rezolutës. Kurse ministri i Jashtëm i Serbisë, Jovanoviq, shpërndau një libër të bardhë për Kosovën në të cilën Beogradi rrekej të vërtetonte karakterin ‘’terrorist’’ të UÇK-së dhe kinse gjurmët islamike në Kosovë (Milo, 2009: 94). Të kujtojmë me këtë rast kur  gazetat ruse, në tetor të vitit 1998 citonin ministrin amerikan të mbrojtjes, duke thënë se ‘’Për ne është i dëshirueshëm mandati i OKB-së, por jo i domosdoshëm. Partnerët e aleancës mund të shfrytëzojnë paragrafin e mbrojtjes kolektive, fiksuar në të drejtën ndërkombëtare’’(Vukaj, 2007:175).

     Millosheviqi nuk u shqetsua shumë nga vendimet e marra në Nju-Jork. Ai llogariste se nuk do të miratohej ndonjë rezolutë tjetër ku do të autorizohej përdorimi i forcës kundër Serbisë, pasi Rusia  do ta bllokonte me të drejtë vote në Këshillin e Sigurimit. Këtë ministri i Jashtëm Igor Ivanov ia kishte bërë të qartë sekretares amerikane të Shtetit. Për këtë arsye SHBA-ja dhe aleatët e saj iu shmangën përpjekjeve për të paraqitur kërkesën para K.S. për miratimin e një rezolute të re. Në vend të kësaj shtetet perëndimore të K.S. aktivitetet e   veta i zhvendosën në Këshillin e NATO-s, ku Rusia nuk ishte e përfaqësuar. Nga përvoja e hidhur e çgënjyese në Bosnje SHBA-ja ishte e vendosur që të vepronte ushtarakisht kundër Millosheviqit, në rast nevoje edhe pa mandatin e K.S. (Fischer, 2008:101-102).

     Perëndimi gjithnjë e më shumë bindej për lojërat joserioze e dredharake të Millosheviqit.  Papërgjegjshmëria e Millosheviqit, e kishte përshpejtuar Britaninë e Madhe të përgatiste Dosjen juridike në favor të përdorimit të forcës. Vetëm kërcënimi për përdorimin e forcës, sado i ashpër, është i pamjaftueshëm, do të deklarojnë Toni Bler dhe Bill Clinton (Blair, 2005:7). Në këtë rast duhet kujtuar  fjalimin e Toni Bler në Çikago (Ky fjalim do të njihet si ‘’Doktrina Bler’’) ku theksonte se, në mijëvjeçarin e ri diktatorët duhet ta dinë se ‘’Nuk mund ta shtypin popullin e vet ose të ndërmarrin spastrim etnik pa u ndëshkuar’’ Ne nuk do të luftojmë për territore por për vlera. (Blair, 2005:8).

Kryetari amerikan Bill Clinton,  kishte udhëzuar delegacionin e vet në NATO që të votonte për autorizimin e sulmeve ushtarake kundër Serbisë, nëse Millosheviqi vazhdon ta sfidojë bashkësinë ndërkombëtare. Sekretarja e shtetit Olbrajt përsëriste e vendosur se Aleanca e kishte legjitimitetin për të vepruar dhe për të ndalur katastrofën, se aksioni humanitar është i pranueshëm politikisht dhe juridikisht edhe pa mandatin e Këshillit të Sigurimit  (Weller, 2009:178).

KAPITULLI II:

FITORIJA E KOSOVËS NË RAMBUJE

Kosova të flas me një zë të vetëm

     E bëmë këtë hyrje pasi ajo ka harmoni logjike me ngjarjen kulmore të Rambujesë historike, se ngjarjet brënda kësaj kohe paraprake qenë ushqyeset prej nga kulmoi dhe Rambujeja me dafinën e lirisë së Kosovës brënda saj. Pa të parat, pa qëndresën e gjatë të popullit të Kosovës e pa armët e të lavdishmes UÇK nuk vinte e dyta. Rambujeja është pika e ëndërruar ku armët e Kosovës u harmonizuan me diplomacinë euro-atlantike. Ajo qe limani i sigurt pas një lundrimi të gjatë nëpër dallgë të egra i popullit kosovar.

     Lufta heroike e UÇK-së bëri që bota t’i kthejë plotësisht sytë nga Kosova me tërë seriozitetin e saj. Lëvizja çlirimtare është faktori themelor i ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës, i imponimit të saj si çështje politike e gjeopolitike (Akademia e Shkenave, 1999:138). Kur flasin armët, diplomacia ulet i bën më saktë llogaritë. UÇK-ja ishte fermenti që çoi në zgjidhjen radikale të problemit të Kosovës. Pa UÇK-në Kosova do të vazhdonte ende të vërtitej në vorbullën e diplomacisë boshe, të një diplomacie joefektive, që do të kënaqej me deklarata dhe jo me veprime konkrete diplomatike që synon zgjidhjen reale afatgjate të çështjes së Kosovës (Milo, 2009:116).

     Konferenca në Rambuje “duhet parë si ngjarja më e rëndësishme ndërkombëtare, e mbajtur ndonjëherë për Kosovën dhe ndoshta për kombin tonë në përgjithësi” thotë në librin e tij Jakup Krasniqi (Krasniqi, 2006:158). Konferenca e Rambujesë krijoi bazë legale për njohjen ndërkombëtare të së drejtës për vetëvendosje të popullit të Kosovës, duke shënuar hap përpara drejt pavarësisë (Tahiri, 2001:10). Apo siç do të shprehet Rexhep Qosja: “...Kjo është ngjarje më vendimtare në historinë e Kosovës prej Konferencës së Ambasadorëve në Londër 1912-1913. Në të vërtetë në Konferencën e Rambujesë po bëhej ndryshimi më i vogël a më i madh, i përfundimeve të Konferencës së Londrës ku u përcaktua ardhmëria e rëndë dhe tragjike e një pjese të shqiptarëve...” (Qosja, 1999:16).

     Me qëllim të ndërprerjes së luftës, dhe për të vazhduar zgjedhje diplomatike, Bashkësia Ndërkombëtare e në veçanti SHBA’të bënë përpjekje maksimale për ta kompozuar delegacionin negociator të Kosovës. Thirrja e bashkësisë ndërkombëtare që ‘’Kosova të flasë me një zë të vetëm’’, kishte në thelb përfaqësimin e krahut luftarak, në të gjitha tryezat e bisedimeve (Akademia e Shkencave, 1999:136).

     LDK-ja e Ibrahim Rugovës, e cila pretendonte ‘’legjitimitetin qeverisës’’ pasi dy here kishte fituar në zgjedhje me shumicë absolute, pengonte formimin e delegacionit negociator me bazë të gjerë. LDK-ja kishte filluar të braktisej nga përkrahësit e saj për shkak të zhgënjimit nga mossuksesi i fushatës së tij të mosdhunës. Kështu vetëm në gjysmën e vitit 1998 kur grupi jozyrtar i udhëhequr nga Fehmi Agani iu përgjigj projekteve të njëpasnjëshme të Christ Hillit, u mundësua që të krijohej një ekip negociatorësh me bazë më të gjerë, të përfshirjes edhe të UÇK-së (Weller, 2009:217).

Parimet e grupit të Kontaktit dhe thirrja e

Adem Demaçit për refuzimin e tyre

     Historia na mëson se Evropa nuk ka qenë e zonja që në hapsirën e vet të zgjidhë çështjet e ngatërruara mes kombesh, të cilat ajo vetë i ka bërë lëmsh për interesa të saj. Këtë e dëshmon edhe dështimi  në Konferencën për Bosnjën. Angazhimi transatlantik i Amerikës e ka shpëtuar Europën nga dy luftëra gjatë këtij shekulli (Blair, 2005:84). Grupi i Kontaktit përbërë nga; SHBA-ja, Britania e Madhe, Italia, Franca, Gjermania dhe Rusia, fillimisht ishte themeluar në pranverën e vitit 1994, për të ndihmuar trajtimin e çështjes së Bosnjës. Evropa për të  dëshmuar se ishte në gjendje të merrte kryesimin në zgjidhjen e qështjeve të saj të brendshme, dëshironte që Konferenca e Rambujesë të zhvillohej në Evropë e jo në SHBA (Fischer, 2008:128).

 

     Grupi i Kontaktit, interesimin intensiv për Kosovën e filloi në shtator të vitit 1997 me shfaqjet e hapura të armiqësive. Grupi kishte kombinuar tre elemente: Rusia, që shihej si shtet që mund ‘’të merrej me Millosheviqin’’, duke marrë parasysh përkrahjen e saj të përhershme për pozicionin e Serbisë. Kurse anëtarët e BE-së, do të mund t’ia tregonin Beogradit karotën e integrimit më të afërt ekonomik me Evropën. Përderisa SHBA-ja, paraqitej si forcë udhëheqëse e një aksioni më të ashpër, duke përfshirë këtu edhe përdorimin e forcës ushtarake (Weller, 2009:151).

     Në deklaratën e 24 shtatorit 1997, Grupi i Kontaktit thotë: ‘’Në lidhje me kontekstin për statusin e Kosovës, pozicioni i Grupit të Kontaktit është shumë i qartë: ne nuk e përkrahim Pavarësinë dhe nuk e përkrahim mbajtjen e   status quo-së. E përkrahim një status të avancuar të Kosovës brenda RFJ-së. Ky status do të duhej t’i mbronte plotësisht të drejtat e popullatës shqiptare në pajtim me standardet e OSBE-së dhe Kartën e OKB-së. Është esenciale që dialogu të nisë, si hap i parë për t’i ulur tensionet’’ (Weller, 2009:151).

     Në rastin e Kosovës, Grupi formuloi një kornizë për Negociata në Rambuje, për një zgjidhje kalimtare bazuar në dhjetë parimet e panegociueshme të definuara nga Grupi i Kontaktit  në takimin e 29 janarit 1999. Për ndërtimin e këtyre parimeve Grupi i Kontaktit mori parasysh edhe qëndrimet e palëve negociatorë, natyrisht deri në një masë për të mos u tejkaluar korniza e definuar ndërkombëtare (Tahiri, 2002:55).

     Pranimi i dokumentit të dhjetë parimeve të panegociueshme nga palët negociatore ishte parakusht  për pjesëmarrje në Konferencën e Rambujesë. Ato ishin:

1.      Domosdoshmëria e ndërprerjes së menjëhershme të dhunës dhe respektimi i armëpushimit.

2.      Zgjidhja paqësore përmes dialogut.

3.      Marrëveshja kalimtare: një mekanizëm për zgjidhjen përfundimtare pas periudhës kalimtare trevjeçare.

4.      Mosndryshimi unilateral i statusit kalimtar.

5.      Integriteti territorial i RSFJ-së dhe i vendeve fqinje.

6.      Mbrojtja e të drejtave të pjesëtarëve të të gjitha bashkësive nacionale (ruajtja e identitetit, gjuhës dhe arsimit: mbrojtja e veçantë e institucioneve të tyre religjioze).

7.      Zgjedhje të lira dhe të ndershme në Kosovë nën mbikëqyrjen e OSBE-së.

8.      Asnjë palë nuk do të ndjekë penalisht dikë për krime që lidhen me konfliktin e Kosovës (përveç: krimeve kundër njerëzimit, krimeve të luftës, dhe shkeljeve të tjera serioze të së drejtës ndërkombëtare).

9.      Amnistia dhe lirimi i të burgosurve politikë.

10. Pjesëmarrja ndërkombëtare dhe bashkëpunimi i plotë i të gjitha palëve në implementim.

(Tahiri, 2002:56).

     Por jo të gjitha këto pika ishin të pranueshme për shqiptarët. Adem Demaçi i pari u deklarua për mospjesëmarrje të shqiptarëve në negociatat për statusin e Kosovës në Rambuje. Pika e pestë e projektmarrëveshjes ishte pika më kontestuese për gjithë shqiptarët, por Adem Demaçi nuk donte të kalonte as një hap përpara pa u ndryshuar kjo pikë. Deklarimi i tij ishte se: “Të shkosh në Rambuje dhe të pranosh paraprakisht këto dhjetë pikat e panegociueshme, ku njëra prej tyre garanton sovranitetin dhe integritetin territorial të Jugosllavisë, do të thotë të heqësh dorë nga pavarësia dhe të lëshohesh në autonomi”. Më 2 shkurt, Adem Demaçi në takimet e tij të zakonta me media, publikisht deklaron se “Shqiptarët nuk duhet të shkojnë në Rambuje”. E ftoi Shtabin e Përgjithshëm të UÇK-së të refuzonte ftesën e bërë nga Grupi i Kontaktit për të marrë pjesë në Konferencën për Kosovën, sipas të cilit Kosovës po i ofroheshin pranga të reja (Shala, 2001:218).

     Adem Demaçi, i shquar me origjinalitetin e qëndrimeve të tij dhe aspak diplomatik, në konferencën për shtyp madje kërkoi që Depertamenti i Shtetit të zëvendësojë negociatorët amerikan Holbrook dhe Hill si të papërshtatshëm, që nuk njohin qështjen shqiptare dhe që anojnë nga pala serbe ose u përshtaten kërkesave të saj (Milo, 2009:114). Por Demaçi si i tillë, kokëfortë e “i pamarrëvesh” sic do të thoshte populli, dhe me refuzimet e tij të njëpasnjëshme, ndikonte që Uashingtoni në radhë të parë, por edhe qeveritë e tjera Perendimore, të kuptonin se Kosovarëve duhet t’u ofrohet një Marrëveshje e ndershme Kalimtare. Pra edhe një Demaç si ky, i duhej Kosovës (Shala, 2001:298).

Platforma politike e shtabit të përgjithshëm të UÇK-së

     Çështjen e shkuarjes ose të mos shkuarjes në Rambuje, e sidomos pas deklarimeve të hapura të Adem Demaçit, SHP i UÇK-së e ka shqyrtuar me seriozitetin më të madh, duke e analizuar në mënyrë të gjithanshme. UÇK e dinte se atje nuk shkonte për pavarësinë e Kosovës, se deri te pavarësia duhej edhe shumë punë për t’u bërë. Fundja ishte UÇK që i kishte hapur portat për delegacionin shqiptar. (Krasniqi, 2006:158). Por duke parë se lufta kishte hyrë në një fazë të re, të përmasave të gjera operative, duke parë sabotimin që po i bënte luftës “Qeveria e Bukoshi” si dhe mbyllja e rrugëve furnizuese, UÇK-ja pranoi për të shkuar në Rambuje për të nxjerr një pushim trevjeçarë. Bukoshi nuk jepte mjete për financimin e UÇK-së, kurse në anën tjetër duke i shfrytëzuar ato mjete, u shpërndante aty këtu individëve të caktuar, si duket vetëm për të futur përçarje. (Krasniqi, 2006:159). Edhe shpresa e vetme e Kosovës për të arritur diçka në fushën politike, ishte nëpërmjet përfshirjes së fuqishme ndërkombëtare. Humbja e elementit të ‘’ndërkombëtarizimit’’ të krizës do të ishte një katastrofë më e madhe sesa çfarëdo humbje ushtarake (Weller, 2009:211).

     Shtabi i Përgjithshëm formuloi edhe platformën politike që delegacioni i UÇK-së do ta mbronte  në Rambuje. Gjatë bisedimeve në Konferencën Ndërkombëtare të Rambujesë, siç dihet i tërë delegacioni i Kosovës ishte i përkushtuar të mbronte Platformën politike të SHP të UÇK-së. Bashkimi i delegacionit të Kosovës rreth një platforme politike ishte suksesi më i madh i arritur. Delegacioni i UÇK-së kishte marrë qëndrimin se në Rambuje duhet të mbrohen këto pika:

·        Të ruajë bashkëpunimin në kontinuitet me bashkësinë ndërkombëtare, duke mos lejuar humbjen e përkrahjes dhe ndihmës ndërkombëtare.

·        Nëse Serbia nuk do të shkonte në Rambuje, ose nuk do të nënshkruante, UÇK-së do t’i jepej një përkrahje më e madhe dhe më e gjithanshme në aspektin ushtarak (të armatimit) dhe

·        Nëse do të nënshkruhet nga dy palët Dokumenti përfundimtar i Konferencës, UÇK-ja do të arrinte një armëpushim trevjeçar për të cilin kishte nevojë (Krasnici, 2006:160).

     Këto ishin arsyet themelore të shkuarjes në Rambuje të delegacionit të UÇK-së, ku tanimë udha e diplomacisë qe shtruar sipër udhës së armëve. Me vete qenë edhe kërkesat e tij maksimale që delegacioni do t’i shtronte në Konferencë. Ato përmblidheshin në shtatë pika:

1.      Largimi i pa kusht i të gjitha forcave të armikut nga Kosova.

2.      Lirimi i të gjithë të burgosurve politikë shqiptarë.

3.      T’i njihet e drejta e popullit të Kosovës për të vetëvendosur pas tri viteve me referendum për statusin përfundimtar.

4.      E drejta e Kosovës për të pasur forcën e saj mbrojtëse.

5.      Sigurimin dhe mbrojtjen e Kosovës ta bënte NATO nën mbikëqyrjen e SHBA-ve.

6.      Në mbrojtjen e kufijve të Kosovës, së bashku me trupat e NATO-s të merrnin pjesë edhe ushtarët e UÇK-së, dhe

7.      Armatimi i rëndë serb të mbetej në Kosovë, si kundërvlerë për dëmet e luftës (Krasniqi, 2006: 161).

     Ishte e qartë që këto ishin kërkesat maksimale që duhej të mbroheshin, por në raste reduktimi, më i mundshmi që duhej të jetë i pranueshëm për UÇK-në mund të ishte:

·        Ardhja e NATO-s për të siguruar paqen trevjeçare dhe largimi i forcave armike.

·        Organizimi i Referendumit gjithëpopullor në Kosovë pas tri vjetësh për përcaktimin e statutit përfundimtar.

·        Transformimi i UÇK-së në Forcë Mbrojtëse të Kosovës, dhe

·        Lirimi i të burgosurve politikë shqiptarë (Krasniqi, 2006:161).

     Pas debateve të shumta të zhvilluar në nivel të Shtabit të Përgjithshëm, të Drejtorisë Politike dhe të komandantëve të zonave, si dhe marrjes së pëlqimit të tyre është dhënë drita e gjelbër për shkuarje të delegacionit të UÇK-së në Rambuje. Fitorja e parë (sado ende e ngushtuar) që dilte nga kjo pjesëmarrje në këtë Konferencë ishte pranimi dhe legjitimimi ndërkombëtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe luftës së saj të drejtë. Kosova po legjitimohej tanimë jo si problem i brendshëm i Serbisë dhe Jugosllavisë, por si problem i përmasave ndërkombëtare. Është fakt se Kosova, asnjëherë në historinë e saj nuk kishte qenë në fokus të vëmendjes së faktorit ndërkombëtar siç gjendej tani. Hapsira kohore që krijohej prej tre vjetësh, synohej të shfrytëzohej për konsolidim të brendshëm në të gjitha stadet, në atë ushtarak, politik e strategjik (Buja, 2007: 322).

Mbrojtësit e kështjellave në Kështjellë

     Më 5 shkurt delegacioni shqiptar ishte mbledhur dhe kishte arritur një marrëveshje parimore për tri pikat kryesore: e para, cilido që të ishte numri i anëtarëve të tij, do të ruhej ekuilibri në përfaqësimin e UÇK-së, LDK-së, LBD-së; e dyta, vendimet do të merreshin me konsensus të plotë, pa pëlqimin e njërit prej këtyre tre elementeve kryesorë të delegacionit nuk do të kishte asnjë vendimmarrje; si dhe përcaktimi i shefit të grupit negociator (Milo, 2009:142). Delegacioni përbëhej prej 16 anëtarëve (Petritsch, 2002:176).

     Në përbërje të delegacionit ishin: Hashim Thaçi, Jakup Krasniqi, Ram Buja dhe Xhavit Haliti, përfaqësonin UÇK’në. Bënte pjesë edhe grupi nga LBD-ja (Lëvizja e Bashkuar Demokratike) me: Mehmet Hajrizin, Rexhep Qosjen, Hydajet Hysenin dhe Bajram Kosumin. Kurse LDK-ja në delegacion kishte përcaktuar: Fehmi Aganin, Ibrahim Rugovën, Idriz Ajetin Edita Tahirin dhe Bujar Bukoshin. Në delegacion bënin pjesë edhe dy përfaqësues të pavarur: Blerim Shala dhe Veton Suroi. Me delegacionin shqiptar ishin edhe ekspertët: Arsim Bajrami, për çështje kushtetuese, Enver Hasani për të drejtën ndërkombëtare, Musa Limani për ekonomi, Sabaudin Komoni për financa, Avni Jarshellari dhe Sokol Bare për çështjet e sigurisë, Naip Zeka për resurset natyrore, Shenasi Rama dhe Xhavit Rexhaj për çështje ndërkombëtare, Agim Çeku dhe Adem Qopani për çështje ushtarake. Delegacioni për këshillime kishte edhe ekspertë të shquar ndërkombëtarë si: Mark Weller, ekspert i shquar i së drejtës ndërkombëtare dhe Norton Ambramoviç, jurist i shkëlqyeshëm. Shqiptarët gjatë Konferencës komunikuan edhe me ekspertë të tjerë të fushave të ndryshme. 

     Beogradi për Hashim Thaçin shpalli (një komedi sipër tragjedisë së Kosovës), arrestin ndërkombëtar, kurse për ta penguar pjesëmarrjen e delegacionit shqiptar në Rambuje, përfaqësuesit e UÇK-së i shpalli ‘’teroristë e banditë’’ Disa në mungesë i denoi edhe me vdekje (Akademia e Shkencave, 1999:143).

     Për shkak të pengesave serbe, delegacioni i UÇK-së më 5 shkurt nuk arriti në Rambuje ashtu siç ishte planifikuar. Udhëtimi u realizua më 6 shkurt, me 2 aeroplanë të vegjël të Qeverisë Franceze. Shqiptarët të njohur në histori si mbrojtës të kështjellave, (shprehje e Jakup Krasniqit) të përcjellur nga populli, tani po udhëtonin drejtë Kështjellës, ku do të mbyllen për 23 ditë, për ti sjellë paqe Kosovës (Krasniqi, 2006:166). Gjithësesi sa të ngushta e komode janë kështjellat luksoze të Europës për të mbajtur brënda kështjellat madhështore e dramatike të shqiptarëve, ngarkuar tani në supet e delegacionit shqiptar! Por ata i mbingarkuan, pasi supet u qenë forcuar më tej nga armët që tanimë i kishin marrë përsipër në rast dështimi. Kjo tani kish dhe dëshminë më të afërt me vete. Në hyrje delegacioni i UÇK-së u desh të dorëzojë armët e marra për vetëmbrojtje gjatë rrugës deri në aeroportin e Sllatinës në Prishtinë, ku mendohej se nëse serbët do të provonin t’i zinin robër, ata nuk do të dorëzoheshin të gjallë (Shala, 2001:222).

Delegacioni serb në negociatat për Kosovën në Rambuje

     Beogradi nën trysninë e kërcënimeve të NATO-s, pranoi më në fund të merrte pjesë në Konferencën Ndërkombëtare për Kosovën në Rambuje edhe pse, deri atëhere çështjen e Kosovës e quante ende çështje të brendshme të saj. Delegacioni serb që u caktua për Konferencën kryesohej nga Ratko Markovic, nënkryetar i qeverisë së Serbisë; më pas kryesimin e delegacionit e mori përsipër kryetari i Serbisë, Millan Millutinoviq (Fischer, 2008: 133). Përbëhej nga 13 veta, shumica nga Kosova, përfaqësues të minoriteteve të qena e të paqena, përfshirë edhe dy kryetarë shqiptarë të partive të shpikura (Milo, 2009:142). Ky ishte synim i dëshpëruar për të dëshmuar ‘’tolerancën multietnike’’ të Serbisë. Përveç dy shqiptarëve të ‘’ndershëm’’ (term i shpikur në vitet e ’80) aty kishte futur edhe një boshnjak, një goran, dy turq, një rom, madje edhe një ‘’egjiptas’’ zbulim ky i ri i regjimit serb (Shala, 2001:221).

     Rambujeja ofronte shancin më të mirë të mundshëm të një paqeje afatgjate në rajon, por RFJ-ja nuk tregoi as qëllimin më të vogël të angazhimit në negociata serioze (Gecaj, 2009:55). Në fakt Beogradi shumë pak ishte i interesuar për të arritur një zgjidhje, pasi përfshirja ndërkombëtare pashmangshëm do të prishte status quo-në e favorshme për të. Prandaj dhe sipas skenarit serb konferenca duhej të dështonte, kurse faji do t’i ngarkohej delegacionit të Kosovës, dhe në këtë mënyrë Serbisë do t’i lejohej kontrolli në at territor (Weller, 2009:216). Duke patur parasysh këto rrethana të mundëshme e të pamundëshme, Millosheviqi nuk mori pjesë në Rambuje, por dërgoi një delegacion, sa qesharak dhe nënçmues, si për shqiptarët dhe për Bashkësinë Ndërkombëtare. U bënë të njohur si ‘’klubi i çajit’’ ngase shiheshin duke pushuar nëpër hapësira publike të Kështjellës, duke u freskuar gjatë gjithë ditës, e duke kënduar këngë patriotike serbe deri në orët e vona të natës (Weller, 2009:219).

     Delegacioni serb kishte qëndruar i heshtur deri atëhere kur ambasadori Hill udhëtoi për në Beograd për bisedime të drejtpërdrejta me Millosheviqin, edhe pse nuk e kishte autorizuar Grupi i Kontaktit. Ky udhëtim i K.Hillit me bashkëpunëtoët e tij, pa njohtuar përfaqësuesin Rus dhe ate të BE-së si dhe as drejtorin politik francez dhe ate britank, qartësonte synimin që përfaqësuesit e B.E-së, e me këtë rast edhe  BE-ja vetë të lihej anash. Ky udhëtim edhe mund të kishte pasoja negative, ngase pala serbe, vetëm priste plasaritje dhe prirje për përçarje në radhët e taborit perëndimor, gjykonte Ministri i Jashtëm gjerman Joschk Fischer në librin e tij (Fischer, 2008:138). Duket se gjatë atyre bisedimeve, Jugosllavia i kishte identifikuar kërkesat kyçe që duhej të plotësoheshin nëse pritej që delegacioni serb t’i qasej Konferencës me seriozitet (Weller, 2009:221). Megjithate Serbisë i ishte thënë troç, se nëse Konferenca dështonte për shkak të mosbashkëpunimit të tyre, ata do të bombardoheshin (Gecaj, 2009:51).

Takimet e para

     Konferenca u hap në Kështjellën e vjeter të Rambujesë me fjalimin e kryetarit francez, Zhak Shirak, më 6 shkurt 1999. Fjalimi i tij përveç theksit për rëndësinë e Konferencës kishte edhe porosinë e përgjithshme: “..nuk do të tolerojmë vazhdimin e këtij konflikti që shkel parimet thelbësore të dinjitetit njerëzor. Ne nuk duhet të tolerojmë që dhuna të kërcënojë stabilitetin e gjithë Evropës Juglindore, ne duam paqe për kontinentin tonë..” do të shprehet kryetari i Francës në hapje të Konferencës për Kosovën në Rambuje (Shala, 2001:222).

     Pas fjalimeve të shefave të diplomacive britanike dhe franceze, Robin Kuk dhe Hubert Vedrine, të dy palëve iu dha projekti fillestar, që e përmbante Marrëveshjen korrnizë, aneksin kushtetues si dhe anekset për zgjedhjet dhe Ombuspersonin e propozuar. Delegacioni shqiptar do të mbante nga ana e tij edhe mbledhjen e pare për akordimin e delegacionit. Fjalën e parë e merr Rexhep Qosja me fjalorin e tij prej rilindësi, duke përshëndetur,  “djemtë trima pjesëtar të UÇK-së”, dhe duke shprehur gëzimin e të qenit bashkë me ta në këtë Konferencë tepër të rëndësishme për Kosovën. Ndër të tjera ai thotë. ”Ne shikonim për tokë e ata na kthyen nderin dhe dinjitetin. Ne ishim objekt në politikë e ata me flijimin e tyre, me luftën e tyre na bënë subjekt. Bota sot po merret me Kosovën. Këta djem bënë që sot Kosova të bëhet çështje e parë botërore”. Për t’u bërë një nder i madh pjesëtarëve të UÇK-së dhe për të paraqitur unitetin e plotë para faktorit ndërkombëtar, si udhëheqës të delegacionit në Konferencë e propozoj Hashim Thaçin”. Por për shkak të mos pranisë së tij vendimi nuk u morr menjëherë (Shala, 2001:224).

     Koha po provonte se pa UÇK-në në Rambuje, nuk do të lëvizte asgjë. Kurse Hashim Thaqi si zëdhënës i tyre në rrjedhën e Konferencës, u shëndrrua në figurë vendimtare në radhët e delegacionit të shqiptarëve të Kosovës (Fischer, 2008:133). Ndërmjetësit ndërkombëtar tanimë e kishin të qartë se pa pjesëmarrjen e UÇK-së nuk mund të gjendej asnjë zgjidhje për çështjen e Kosovës (Petritsch, 2002:172). Më vonë delegacioni zgjodhi kryesinë e delegacionit me: Hashim Thaçin, Rexhep Qosjen dhe Ibrahim Rugovën. Udhëheqës të delegacionit për negociata në këtë Konferencë kryesia zgjodhi Hashim Thaçin, Kryeshef i Drejtorisë Politike të Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së. Organizuesit e konfeencës do ta presin në heshtje këtë vendim (Qosja, 1999:47).

     U caktuan edhe detyra tjera në kuadrin e delegacionit në përputhje me detyrimet që shtronte puna dhe angazhimi në Konferencë. Përzgjedhja e njerëzve për grupet e punës u bë duke pasur parasysh aftësinë dhe emrin e secilit, për kryerjen sa më të mirë të punës dhe detyrës së caktuar. Sektorët në të cilët u profilizua delegacioni ishin:

Sektori politik, ku bënin pjesë: Jakup Krasniqi, Mehmet Hajrizi, Fehmi Agani dhe Blerim Shala.

Në sektorin për mbrojtje e siguri: Azem Syla, Edita Tahiri, Xhavit Haliti, Jakup Krasniqi e Hydajet Hyseni,

Në sektorin për ekonomi: Mehmet Hajrizi, Ramë Buja, Bujar Bukoshi, Bajram Kosumi,

Grupi për hartimin e platformës së përbashkët: Rexhep Qosja, Edita Tahiri, Veton Surroi, Bujar Bukoshi, Idriz Ajeti.

Në grupin për informim; Ramë Buja, Dukagjin Gorani, Adnan Merovci, Skënder Hyseni  (Buja, 2007: 339). Që të gjitha këto grupe punuan me përkushtimin më të lartë, për të arritur maksimumin e mundshëm, në rrugën drejt pavarësimit të Kosovës (Buja, 2007: 339).

Fillimet e punës në Kështjellë

     Delegacioneve nuk do t’u lejohet dalja jashtë mureve të kështjellës, për këtë dhe gazetat franceze delgacionet i cilësuan si ‘’të burgosurit e Kështjellës’’ dhe se atyre u është imponuar ‘’regjimi i portave të mbyllura’’ (Milo, 2009:145). Takimet e punës delegacioni shqiptar i fillonte në orën 9 të mëngjesit (Qosja, 1999:75). Takimi i parë është realizua me ndërmjetësit ndërkombëtarë: Ambasadorin e SHBA Kristofer Hill, të Federatës Ruse, Boris Majorski si dhe të BE-së austriakun Volfgang Petrich.  Delegacioni serb nuk kishte pranuar të merrte pjesë në ceremoninë e hapjes në të njëjtën sallë me shqiptarët (Petritsch, 2002:172). Në këtë takim kryesuesi i delegacionit Hashim Thaçi kërkoi nga  ndërmjetësit ndërkombëtarë nënshkrimin e një marrëveshje për armëpushim, derisa Konferenca të mbarojë punimet (Shala, 2001:235). Negociatori rus Majorski e akuzoi delegacionin se me këtë kërkesë përpiqet të kushtëzojë negociatat (Milo, 2009:146).

     Kërkesa për armëpushim kishte për qëllim që pjesëmarrësve të konferencës t’u sigurohej një qetësi elementare për punën me aq përgjegjësi që duhej bërë. Kërkesës iu bashkëngjit edhe mocioni për nënshkrim, por ky nënshkrim nuk u realizua sepse nuk e pranoi pala serbe, edhe pse kërkesa nuk u kundërshtua nga ndërkombëtarët (Buja, 2007:339). Synimet e perëndimit në këtë Konferencë ishin më se të qarta: Ndaljen e luftës në Kosovë, stacionimin e Paktit NATO në territorin e Kosovës dhe inicimin e proceseve të vetëqeverisjes i cili duhej të “mbulonte” fazën kalimtare në Kosovë. Përfundimi me sukses i Konferencës ishte synim i palëkundur i Uashingtonit. Ardhja e shpeshtë e diplomatëve perëndimor në kështjellë si Robin Kuk, Iber Vedrin, Lamberto Dini, Joshka Fisher, pastaj, qëndrimi aq i gjatë i Sekretares së shtetit të SHBA-ve Znj. Medelin Olbrajt mes delegacioneve kah fundi i konferencës, veçanërisht me delegacionin shqiptar, tregonte përkushtimin e madh të shtetarëve të vendeve më të fuqishme të botës për Konferencën. Çështja e statusit final të Kosovës nuk duhej të hapej në Konferencën e Rambujesë, ngase të gjithë pjesëmarrësit e kishin të qartë, se madje edhe në rast se do të arrihej pajtimi, çështja e statusit përfundimtar nuk do të mund të zgjidhej këtu menjëherë (Fischer, 2008:133).

     Delegacioni shqiptar me konsensus formuloi synimet strategjike të Kosovës bashkë me kompromiset e së mundshmes, për ato që duheshin arritur në Konferencë. Të gjithë ishin në një zë, të pranojnë marrëveshjen kalimtare për Kosovën por që kjo marrëveshje duhet të përfshijë edhe mekanizmin e shprehjes së vullnetit të popullit të Kosovës për vetëvendosje pas tre vjetëve. Marrëveshja duhet të mbikëqyret nga ndërkombëtarët respektivisht NATO. Pastaj, nuk mund të arrihet kompromis për çarmatosjen e UÇK-së. Statusi kalimtar nuk duhet të paragjykojë statusin final të Kosovës. Delegacioni me vendosmëri duhet të këmbëngulte në tërheqjen e plotë të trupave serbe nga Kosova.

Kjo ishte baza e platformës për negociata, për të arritur një zgjidhje të pranueshme dhe të përkohëshme për Kosovën. Teksti i Platformës kishte këtë përmbajtje:

   - Tërheqja e të gjitha forcave të armatosura të Serbisë prej Kosovës;

   - Mospranimi i Integritetit territorial të Jugosllavisë së mbetur;

   - Vendosja e trupave tokësore të NATO-s në Kosovë;

   - Krijimi i aftësisë së kufizuar mbrojtëse përmes transformimit të UÇK-së në Bashkëpunim me bashkësinë ndërkombëtare;

   - Pranimi i kushtetutës kalimtare për afat tre vjeqar, që bën të mundshëm themelimin e një qeverie demokratike;

   - Njohja e referendumit për statusin përfundimtar të Kosovës, pas skadimit të Marrveshjes kalimtare;

   - Krijimi i kushteve për promovimin e ekonomisë së tregut në Kosovë, dhe për themelimin e bankës Qendrore të Kosovës;

   - Njohja e pandryshueshmërisë së kufijve ekzistues të Kosovë;

   - Njohja e Kosovës si etnitet i përcaktuar territorial, politik dhe juridik;

   - Bashkëpunimi me Tribunalin Ndërkombëtar të Hagës për Krime të Luftës në ish-Jugosllavi;

   - Mbajtja e Jugosllavisë së mbetur nën sanksionet ndërkombëtare përderisa jugosllavia e mbetur nuk pranon obligimet për bashkëpunim me Tribunalin e Hagës;

   - Pjesëmarrja e Kosovë në procesin e suksesionit në lidhje me ish Repulikën  Socialiste Federative të Jugosllavisë;

   - Krijimi i llogarisë për reparacione dhe rikonstruim, në të cilën Jugosllavia e mbetur do të derdhte mjetet në shumë të dëmshpërblimit të caktuar ndërkombëtarisht;

   - Identifikimi i Marrëveshjes Kalimtare si traktat ndërkombëtar, i regjistruar në OKB;

   - Përfshirja e sekretarit të përgjithshëm të NATO-s dhe kryesuesit të OESB-së si garantues të korrnizës së Marrveshjes (Qosja, 1999:93).

     Serioziteti i bisedimeve kërkonte domosdoshmërinë e ekzistimit të platformës politike të përbashkët (Krasniqi, 2006:168). Vendosmëria dhe këmbëngulja e delegacionit për të realizuar objektivat e platformës politike nuk kanë munguar. Për çdo çështje, është diskutuar hapur mes delegacionit, jo vetëm në mbledhjet plenare por edhe në takimet spontane. Por të ndodhur nën trysninë e raportit të forcave kombëtare e ndërkombëtare, u bë që platforma të pësojë ndryshime. Fatmirësisht, veprimi racional dhe i guximshëm i delegacionit shqiptar, si dhe ai irracional dhe i pa arsyeshëm i delegacionit serb, solli përmbushjen favorizuese të platformës, marrëveshjes si dhe  Konferencës në tërësi për fatin e shqiptarëve dhe të Kosovës (Buja, 2007:348).

Marrëveshja

     Dokumenti më i rëndësishëm ishte “Marrëveshja” që duhej nënshkruar nga të dy palët negociatore dhe ndërmjetësuesit. Njihej me emrin ‘’Interim Agrement for Peace and Self-Government in Kosova"  (shqip) - “Marrëveshja e ndërmjetme (përkohshme, kalimtare) për paqe dhe vetëqeverisjen në Kosovë” (Akademia e Shkencave, 1999:144).

     Marrëveshja ishte një sistem më i mirë e më diplomatik se sa idetë paraprake të paraqitura. Përveç parimeve të përgjithëshme Marrëveshja trajton edhe çështjen e sigurisë dhe institucionet vetqeverisëse në Kosovë, të pushtetit ekzekutiv dhe legjislativ. Kurse garant për zbatimin e kësaj Marrëveshjeje do të jenë forcat ndërkombëtare që do të vendosen në Kosovë. Sa i përket çështjes së përcaktimit të statusit të Kosovës është evituar në mënyrë shumë të hollë e të paqartë, për të mos hedhur që në fillim në erë tërë Marrëveshjen (Milo, 2009:144).

     Grupi i Kontaktit kishte vendosur që pjesa e parë e bisedimeve t’i kushtohet vetëm pjesës politike të marrëveshjes e cila ishte komplekse, por edhe vendimtare në vështrimin afatgjatë. Vetëm kur të arrihej marrëveshja për këtë pjesë do të diskutohej edhe për çështjet e sigurisë. Mund të debatohej apo edhe të propozohej natyrisht, por jo edhe të ndryshohej diqka ‘’Ëmbëlsira hahet në fund’’ kishte thënë Hilli (Milo, 2009:148).

     Në kapitullin e parë të Marrëveshjes me titullin “Ndërtimi institucional”, janë të përfshira principet bazë të vetëqeverisjes së Kosovës me principet e demokracisë (neni një), Parlamenti dhe presidenti (neni dy dhe tre), Qeveria dhe organet administrative (neni katër), Sistemi Juridik (neni pesë), Liritë dhe të drejtat themelore njerëzore (neni gjashtë), Bashkësitë kombëtare (neni shtatë), Sistemi komunal (neni tetë), Sistemi i përfaqësimit (neni nëntë), Një amendament i shtuar gjatë debateve dhe dispozita e hyrjes në fuqi (neni dhjetë) (Buja, 1997:351).

     Në kapitullin e dytë, përcakton rolin e policisë dhe  sigurisë publike qytetare. Parimet e përgjithshme (neni një), Policia komunale (neni dy), roli dhe vendi i Akademisë Policore (neni tre), Kompetencat e komisionit të drejtësisë (neni katër), Rruga ligjore e operacioneve policore në Kosovë (neni pesë), Angazhimi i palëve për sigurinë në kufijtë ndërkombëtar (neni gjashtë).

     Në kapitullin tre përfshihen, kushtet e zgjedhjeve (neni një), Roli i OSBE-së në procesin zgjedhor (neni dy), Të drejtat e Komisionit Qendror Zgjedhor (neni tre).

     Në kapitullin e katërt, trajtohen çështjet ekonomike. Në një kaptinë të veçantë përshkruhen angazhimet ndërkombëtare dhe të palëve në marrëveshje për asistencë humanitare, rindërtim dhe zhvillim ekonomik (Buja, 2007: 351).

     Në kapitullin pestë, përfshihet implementimi, institucionet politike dhe raportet në mes tyre (neni një), përgjegjësitë dhe pushtetet (neni dy), Statusi i misionit (neni tre), Procesi i zbatimit (neni katër).

     Në kapitullin e gjashtë, gjerësisht flitet për Ombudsmanin.

     Në kapitullin e shtatë, i cilësuar si implementimi II, Detyrimet e palëve dhe të intermediatorëve (neni një), Rruga e çmilitarizimit dhe afatet (neni ndy), Vendi i forcave ushtarake Jugosllave dhe të “forcave të tjera” (neni tre), në fund flitet për autoritetin dhe operacionet e një force ndërkombëtare që do të mbajë shkurtesën KFOR. Këtu flitet edhe për kontrollin e kufirit dhe hapësirës ajrore, si dhe roli e funksioni i komisionit të përbashkët ushtarak dhe përgjegjësia e forcave shumëkombëshe për garantimin dhe zbatimin e kësaj Marrëveshjeje.

     Në kapitullin tetë, hyjnë dispozitat e hyrjes në fuqi të Marrëveshjes dhe të modaliteteve të mundëshme për ndryshim a përmirësim (Buja, 2007:352).

     Delegacioni shqiptar i Kosovës ishte i angazhuar tejmase për të studiuar dokumentet në çdo imtësi.  Si rrallëherë, ai dëshmonte aktivitet konstruktiv duke parashtruar komente të detajuara dhe përmbajtësore ndaj propozimeve që ua kishte dhënë Grupi i Kontaktit.   Komentet pastaj i nënshtroheshin një debati shumë serioz në mbledhje plenare të të gjithë delegacionit dhe shpesh modifikohej. Gjithëçka duhej përkthyer edhe në versionin anglisht, megjithatë delegacioni  i Kosovës ia doli, të paraqiste komente përmbajtësore për të gjitha dokumentet (Weller, 2009:219).

     Rol të veçantë ka luajtur sidomos Grupi Politik, “të cilëve u ka takuar puna më e madhe” thotë  Rexhep Qosja në librin e tij “Paqja e Përgjakshme”. Sidomos Mehmet Hajrizi shton ai “ishte më i përkushtuari dhe më i përpikti” duke e quajtur si “mendje të rrallë matematikore”.  Kurse për Jakup Krasniqin Qosja do të shprehet: “Ai është si shufra e çeliktë: lakohet por nuk thyhet”(Qosja, 1999: 118).

     Delegacioni me përkushtimin më të madh ka bërë vërejtjet me shkrim për çdo draft dhe aneks veç e veç,  duke e vërë theksin e veçantë sidomos në ato çështje ku materializohej apo degradohej në Marrëveshje pavarësimi i  Kosovës (Buja, 352:352).

Vërejtjet e delegacionit shqiptar rreth Marrëveshjes

     Vërejtjet e delegacionit shqiptar ishin përqendruar pikërisht tek Korniza e Marrëveshjes. Në bashkëpunim të ngushtë me juristin e shkëlqyeshëm Marc Weller Ishte vendosur të këmbëngulej, që gjithkund ku të jetë e mundur, qoftë edhe duke e tepruar, të potencohet që kjo është Marrëveshje Kalimtare (Shala, 2001:239) Si pasojë e kësaj këmbënguljeje u arrit që edhe parimi i integritetit dhe sovranitetit të ‘’RFJ-së të ketë vlerë kalimtare (Tahiri, 2001:62).

     Në Projekt - Marrëvehje mungonte identifikimi i ndërmjetësit dhe garantuesit Ndërkombëtar. Delegacioni i Kosovës u angazhua që SHBA-të, Anëtarët e Grupit të Kontaktit, UE, NATO dhe OSBE, të jenë nëshkruese të kësaj Marrëveshjeje dhe i njëjti subjekt ndërkombëtar të mbetet ndërmjetësues dhe garantues deri në zgjidhjen përfundimtare (Tahiri, 2001: 62). Gjithashtu synohej që në Kornizën e Marrëveshjes të inkuadrohej e drejta e popullit të Kosovës për vetëvendosje me referendum. Teksti që do të duhej të futej në marrëveshje ishte: “Tri vjet pas nënshkrimit të Marrëveshjes, populli i Kosovës, në bashkëpunim me bashkësinë ndërkombëtare, përmes referendumit do të përcaktojë statusin final të Kosovës”(Shala, 2001:239).

     Përkundër këmbënguljes së gjatë e të lodhshëm, përfundimi nuk ishte tërësisht favorizues. Në fazën e fundit në Marrëveshje ishte shënuar ky tekst: “Tri vjet pas hyrjes në fuqi të kësaj Marrëveshjeje do të mbahet një takim ndërkombëtar, për të përcaktuar një mekanizëm mbi zgjedhjen përfundimtare për Kosovën, të bazuar në vullnetin e popullit, në opinionet e autoriteteve relevante, të përpjekjeve të çdo njërës palë të cilat kanë të bëjnë me implementimin e kësaj marrëveshjeje dhe të Aktit final të Helsinkit, si dhe të bëjë një vlerësim përmbajtsor të marrëveshjes dhe të shqyrtojë propozimet nga çdonjëra palë rreth masave plotësuese’’(Buja, 2007:354).

     Këtë formulim e përkrahnin ekspertët ndërkombëtarë duke theksuar se paraqet njohje indirekte të vetëvendosjes së popullit të Kosovës. Por delegacioni shqiptar nuk ishte i kënaqur, dhe pati një kundërshti të ashpër duke arritur gati deri te dështimi i plotë i Konferencës. Gazeta ruse ‘’Njezavisimaja Gazeta’’ e datës 9 shkurt  shkruan nga këndvështrimi rus se: Përfaqësuesit e shqiptarëve të Kosovës në Konferencën e Rambujesë kanë paraqitur kërkesa që ‘’nuk janë pritur mirë’’ nga treshja e ndërmjetësve ndërkombëtarë. Ata kërkojnë përcaktimin e qartë të statutit përfundimtar, zhvillimin e referendumit mbi pavarësinë e Kosovës pasi të ketë kaluar afati i periudhës së ndërmjeme dhe pjesëmarrja e NATO-s në nënshkrimin e Marrëveshjes që do të arrihet në Rambuje, duke futur këtu edhe dislokimin e forcave shumëkombëshe për garantimin e zbatimit të Marrëveshjes (Vukaj, 2007:253).

Kushtetuta (Aneksi 1)

     Pa dyshim për pushtetin e mirëfilltë legjislativ në Kosovë dokumenti suprem ishte Kushtetuta. Kushtetuta parashihte një qeverisje demokratike në Kosovë përmes institucioneve legjislative, ekzekutive, juridike, si dhe institucioneve të tjera të specifikuara në të (Tahiri, 2001:63) Kjo kushtetutë jo vetëm që njihte kufijt e Kosovës, por për më tepër ndryshimi i tyre i atribohej pëlqimit të Kuvendit dhe të Presidentit të Kosovës (Shala, 2001:241).

     Delegacioni i Kosovës studioi çdo fjalë, togfjalësh apo paragraf veç e veç. Kjo  edhe nga fakti i paqartësive, që ishin të shprehura në këtë aneks, për çka siç dukej  ishte përkujdesur vet Grupi i Kontaktit. Sigurisht, nuk ka munguar prirja për t’u shprehur qartë, por aludohej që palët më vonë të kenë hapësirë të mjaftueshme në nxjerrjen e konkludimeve të favorshme secili për veten e tyre (Qosja, 1999:118).

     Megjithatë, propozimet e Grupit të Kontaktit për Kushtetutën e Kosovës ishin mjaft  shpresëdhënëse. Ky dokument juridik i Kosovës tani quhej Kushtetutë, në dallim nga propozimet e para, ku ishte përdorur termi: Ligj Themeltar (Shala, 2001:240). Pastaj, kjo Kushtetutë Kosovën e bënte me Parlament, President, Qeveri dhe sistem Gjyqësor të të gjitha niveleve si dhe me Gjykatë Kushtetuese (Buja 2007:357).

     Sa i përket Presidentit, kushtetuta kishte përcaktuar që Presidenti më shumë të ishte një figurë protokolare, dhe autoritet moral suprem. Duhej të zgjidhej nga vet Kuvendi. Kurse Ibrahim Rugova, propozon variantin e zgjedhjes së Presidentit të Kosovës drejtëpërdrejt nga qytetarët e Kosovës. Profesor Agani ishte i vetëdijshëm se Kosovës nuk i duhej një majë e tillë kushtetore. Përvoja e tillë e Shqipërisë paskomuniste me Sali Berishën, hiç më pak edhe ajo e Kosovës me Ibrahim Rugovën nuk i jepte përkrahje  një opsioni të tillë. Legjitimimi i njëshit si ato në Shqipëri dhe Kosovë ishte shumë problematik dhe madje i rrezikshëm (Shala, 2001:244). Por lakmia e njeriut për pushtet, shprehet Jakup Krasniqi në veprën e tij, është më e dëmshme për moralin njerëzor se ndryshku për hekurin (Krasniqi, 2006:173).

     Grupi politik ka përgatitur vërejtjet e qarta ku synohej të dukeshin të gjitha lidhjet e Kosovës më Serbinë. “Sa më shumë të bëhej përpjekja e tëhollimit në mos të shkëputjes së plotë të lidhjeve të Kosovës me Federatën, aq më shumë do të lehtësohet rruga jonë drejt Pavarësisë”, do të shprehet Qosja para grupit politik (Qosja, 1999:118).

     Formulimi gjuhësor i një marrëveshjeje është një nga detyrat më të rëndësishme të negociatave diplomatike. A arrihet të ndryshohen në favorin tënd qëndrimet politike, apo të parandalohet ndryshimi i tyre në kurrizin tënd? është parim në negociatat diplomatike (Fischer, 2008:130).

     Andaj delegacioni i Kosovës ka bërë përpjekje  kulmore në përcaktimin e popullit të Kosovës, si  bartës themelor të pushtetësisë së Kosovës, e jo siç ishte përcaktuar në kushtetutë togfjalëshi “bashkësitë kombëtare’’. E gjithë kushtetuta e Kosovës ishte e ndërtuar mbi konceptin e këtij togfjalëshi pra “Bashkësi kombëtare”. Bashkësia kombëtare në kuptimin siç merrej në këtë Kushtetutë nuk mund të ketë shtet, shprehet Qosja në librin e tij (Qosja,1999:117). Kurse Hydajet Hyseni delegacionit i shpjegoi pasojat juridike dhe politike të nocionit “bashkësi etnike” me të cilin 2 milionë shqiptarë barazohen me disa mija “egjiptianë”  Andaj në të gjitha dokumente e shqyrtuara është “luftuar” trajtimi i shqiptarëve të Kosovës si popull (Qosja, 1999:102).

     Të gjitha vërejtjet e bëra nga delegacioni shqiptar në draftet e Kushtetutës së përkohëshme për Kosovën, kishin për qëllim pasqyrimin e vendosmërisë së delegacionit në procesin negociator, duke treguar kështu gatishmërinë për t’u përballur me të gjitha të papriturat që mund të shkojnë në dëm të Kosovës. Për dallim nga Kushtetuta e përkohëshme, anekset tjera ishin më të drejtpërdrejta. (Buja,2007:368).

Vërejtjet në secilin aneks veç e veç

     Aneksin II, ku flitej për Policinë dhe Sigurimin Publik, siç theksuam më lart ishte i panegociueshëm. Megjithatë delegacioni bëri vërejtje të rëndësishme, duke synuar arritjen e shifrës 6000 (gjashtëmijë) në forcën policore të Kosovës e jo siç ishte paraparë në aneks 3000 (tremijë) polic. Vërejtjet ishin edhe rreth afatit të tërheqjes së policisë pushtuese, që duhej të shkurtohej në më pak se një vit (Buja, 2007:369). Me leximin e kujdesshëm të kompetencave të Republikës së Serbisë në Kosovë, dilte që Serbia po e humbte jo vetëm praninë e saj policore në Kosovë, por edhe praninë politike e ate juridike (Shala, 2001:243).

     Delegacioni  i Kosovës ka parashtruar vërejtjet e veta edhe në anekset për zgjedhje, për Ombusdsmanin si dhe  në aneksin për çështjet ekonomike, Aneksin III dhe VI. Delegacioni ishte i pakënaqur me aneksin për çështje ekonomike dhe veçmas referencave për çështjen e pronës shtetërore (Tahiri, 2001:68).

     Aneksit III, ku flitej për zgjedhjet dhe ombusdsmanit, aty shtohet vetëm: ‘’Regjistrimi i votuesve do të përfshijë edhe ata të cilët kanë të drejtë për votim, por që janë zhvendosur brendapërbrenda Kosovës, ose jashtë saj si rezultat i represionit ose konfliktit’’(Buja, 2007:370).

     Kurse Aneksin IV ku trajtoheshin çështjet ekonomike, gati se ishte tërësisht i pranueshëm për delegacionin shqiptar. Megjithatë, u kërkua që Kosova të kontrollonte rrjedhat monetare në territorin e saj, nga se ndihej rreziku që mund të ketë ekonomia e Kosovës nga devalvimi i dinarit, problem që e përjetonte edhe Mali i Zi. U vlerësua edhe në inkuadrimin e Kosovës si subjekt i barabartë në sukcesionin që zhvillohej prej vitit 1991. Sa i përket aneksit ekonomik, nuk u arrit ajo që u kërkua, duke arrirë vetëm arbitrimin e disa pronave që më parë ishin në pronën shoqërore dhe shtetërore, e duke besuar në drejtësinë e arbitrit (Shala, 2001:256).

     Shtylla e dytë e Marrëveshjes Kalimtare për Kosovën ishte aneksi ushtarak, i shtati me radhë në pakon e Rambujesë. Ishte i lidhur me Kaptinën e VII të Kartës së OKB-së, e cila në vecanti pëlqehej nga ambasadori Hill. Procedura e implementimit të këtij aneksi ishte e qartë: palët negociuese në këtë Konferencë do të ftonin paktin NATO të vinte në Kosovë, për të garantuar paqen dhe njëmendësimin e Marrëveshjes Kalimtare. Pastaj K.S. i OKB-së do të miratonte një Rezolutë gjithnjë në mbështetje të Kaptinës VII të Kartës së OKB-së (Shala, 2001:249).

     Siç e dimë vendimin e Grupit të Kontaktit, ky aneks ishte i panegociueshëm. Megjithatë delegacioni shqiptar këmbënguli fuqishëm me forcën e argumenteve, për të bërë ndryshim edhe në këtë aneks. Aty parashihej që brenda tre muajve do të tërhiqeshin nga Kosova 50% e forcave serbe (Qosja, 1999:138).

     6 muaj pas nënshkrimit të marrëveshjes do të mbeteshin në Kosovë vetëm 2.500 pjesëtarë të kësaj ushtrie, prej të cilëve 1000 do të qenë të logjistikës, kurse 1500, do të mbeteshin në kufi me Shqipërinë. Të gjithë këta do të jenë nën misionin e verifikuesve të OSBE-së. Kurse në Kosovë do të vendoseshin 28.000 trupa të identifikuar me shkurtesën KFOR (Buja, 2007:380).

     Shqetësimi i delegacionit shqiptar qëndronte te çështja e çmilitarizimit të UÇK-së, i cili duhej të ndodhte katër muaj pas hyrjes në fuqi të Marrëveshjes. Fati i UÇK-së, dhe Referendumi ishin ndër çështjet  më problemore të Marrëveshjes në Konferencë. Mbi to nuk mund të kalonte delegacioni i Kosovës. UÇK tanimë ishte bërë për shqiptarët e viseve të robëruara, e në veçanti për Kosovën simbol i shpresës dhe qëndresës së madhe. Andaj dhe për fatin e saj duhej menduar mirë sepse me të ishte mishëruar e identifikuar tërë shqiptaria (Buja, 2007:382).

     Mërgata shqiptare që krenarisht identifikohej me UÇK-në, përveç ndihmave që grumbullonte në fondin e UÇK-së “Vendlindja Thërret”, me të madhe po i bashkohej UÇK-së, për ta çliruar Kosovën. Për këtë dhe delegacioni shqiptar e në veçanti të deleguarit e UÇK-së ishin të vendosur për mosprekjen e UÇK-së (Buja, 2007:383).“Nuk mund ta lëmë popullin tonë pa mbrojtje para një ushtrie gjenocidiale që shkoi deri në spastrimin etnik” shprehet Jakup Krasniqi (Krasniqi, 2006: 175). Mospajtimin e vet me çmilitarizimin e UÇK-së delegacioni e bëri të qartë, pa marrë parasysh panegociueshmërinë e dokumentit. Për këtë qëllim Delegacioni, veçanërisht përfaqësuesit e UÇK-së, zhvilluan një varg takimesh me autoritetet e konferencës, të SHBA-ve, dhe të NATO-s (Tahiri, 2001:67).

     Këmbëngulej që të jetë forcë e përhershme e armatosur, qoftë edhe e vënë nën kontroll dhe trajnim të përhershëm të NATO-s; gjithashtu faza kalimtare të shfrytëzohet për trajnim dhe përgatitje profesionale, për të qenë e gatshme për fazën që do të pasonte, pra kur forcat ndërkombëtare do tërhiqeshin nga Kosova. Ishte propozuar  edhe që gjatë kësaj faze UÇK’ja (një pjesë e saj) të shërbejë si Gardë Kombëtare (Buja, 2007:384).

    Delegacioni shqiptar e veçanërisht të deleguarit e UÇK-së e kishin vënë në pikëpyetje tërë Marrëveshjen, po qese nuk do të respektoheshin kërkesat e tyre për UÇK-në dhe Referendumin. Kjo e involvoi edhe këshilltarin për mbrojtje të presidentit Klinton dhe sekretares së SHBA-ve znj. Olbrajt z.Xh Dobins. Në një kontakt  konfidencial me Ram Bujën, z.Dobins i ofron delegacionit të UÇK-së takim me komandantin e  forcave të NATO-s për Evropën, gjeneralin Uesli Klark. Takimi ishte organizuar jashtë Kështjellës së Rambujesë në një bazë ushtarake (Buja,2001:384). Gjenerali Uesli Klark disa here iu drejtua delegacionit shqiptar me këto fjalë: “Nëse serbët nuk do të nënshkruajnë Marrëveshjen, unë do t’i godas forcat e Millosheviqit në Kosovë, për këtë të jeni të sigurt”. Aty  gjithashtu ishte thënë që UÇK-ja duhej t’i dorëzonte armët e rënda, të mos duket në uniformë dhe të mos bëjë ushtrime klasike ushtarake.

     Me gjeneralin Uesli Klark delegacioni  i Kosovës është takuar edhe në përfundim të punimeve të Konferencës së Rambujesë në Paris, ku ishte vërejtur një gjendje gatishmërie e lartë ushtarake për të goditur forcat serbe. Përpjekjet e delegacionit për ardhmërinë e UÇK-së nuk u realizuan. Por u arrit një përkrahje dhe marrëveshje gjentellmene që u bë mes SHBA-ve dhe NATO-s, jo vetëm gjatë Konferencës por edhe pas saj (Buja, 2007:385).

Vërejtjet e delegacionit serb

     Platforma negociatore serbe ishte e mirënjohur: Kosova duhej të mbetej së paku formalisht, pjesë e Serbisë, pushteti në Kosovë duhej të ndërtohej mbi parimin e barazisë absolute të ‘’bashkësive nacionale’’, nuk duhej të pranonin karakterin kalimtar të statusit të Kosovës. Kurse NATO-ja, nuk duhej vendosur në Kosovë (Shala, 2001:221). Moska pjesën e sigurisë edhe atë ushtarake sipas projektit të NATO-s e kishte refuzuar. Do ta pranonim atë vetëm nëse për te shprehet pozitivisht Beogradi deklaruan rusët (Petritsch, 2002:182). Delegacioni serb ka kërkuar që të dy palët të nënshkruajnë paraprakisht paketën me dhjetë elementet bazë të Marrëveshjes me të cilat kuptohej elementet e përgjithshme (Petritsch, 2002:178). Sipas Hill ‘’kjo strategji e delegacionit serb për ta nënshkruar deklaratën e dhjetë parimeve pa përfundimin e marrëveshjes finale, synonte të minojë Rambujenë. Filozofija jonë është që asgjë e vecantë nuk duhet pranuar pa u pranuar e gjitha’’(Milo, 2009:146). Kurse delegacioni shqiptar ishte këmbëngulës se do të nënshkruante vetëm në një dokument të vetëm (Milo, 2009:147).

     Përkundër qasjes jokonstruktive të treguar gjatë gjithë kohës së negociatave delegacioni serb pranoi dokumentin pa premtimin e referendumit, që u konsiderua prej delegacionit serb, si ndërhyrje në punët e brendshme të vendit (Akademia e Shkencave, 1999:149). Referendumi për palën serbe ishte çështje më kontestuese e negociatave. Mbase, refuzimi i kësaj pike të diskutuar në Konferencë, krahas aspektit ushtarak të marrëveshjes u bë edhe shkaku kryesor i mospranimit serb për të nënshkruar Marrëveshjen (Myrtaj, 2002: 93).

     Delegacioni serb gjatë negociatave për Kosovën në Rambuje kishte edhe një përparësi evidente. Më vonë ishte marrë vesh se një anëtar rus i Grupit të Kontaktit i njoftonte ata për të gjitha rrjedhat në strukturat udhëheqëse ndërkombëtare të Konferencës edhe brenda delegacionit shqiptar të Kosovës. Kështu pala serbe kishte mundësinë e ndërtimit të strategjisë vepruese dhe ndërtimit të taktikës mbi bazën e këtyre informacioneve (Petritsch, 2002:211). Ata e dinin se e vetmja mundësi për t’u shpëtuar sulmeve të NATO-s në rast të mosnënshkrimit të marrëveshjes, ishte përçarja e Delegacionit  të Kosovës (Weller, 2009:402).

     ‘’Duhet të dish të ndash, që të mund të sundosh’’ (Qosja, 1999:256). Mosuniteti shqiptar ishte arma e fundit dhe më e forta e regjimit të Millosheviqit (Shala, 2001: 315). Për këtë ata investuan shumë. Jo rastësisht ushtria serbe intensifikoi  sulmet kundër bazave të UÇK-së.  Ofrimi i qeverisë franceze azil politik, për pjesëtarët e UÇK-së, gjoja për t’i shpëtuar nga rreziku që u kanoset atyre po u kthyen në Kosovë, e favorizonte strategjinë serbe (Buja, 2006:402).

     Millosheviqi shpresonte se Rusia do t’i vinte në ndihmë, megjithëse kur ministri i Punëve të Jashtme të Rusisë, pasi kishte shkuar në Jugosllavi kishte parë ‘’vetëm idiotë, të gatshëm për ta filluar luftën’’ (Gecaj, 2009:57). Në anën tjeter Millosheviqi synonte të fitonte kohë që të përgatitej për sulmin e fundit. Ai kishte befasinë e tijë të parapërgatitur shumë kohë para se t’i shihin kushtet e Marrëveshjes së Rambujesë. Me operacionin “Patkoi” donte të krijonte fakte në terren të cilat do të mund ta bënin luftën ajrore të pakuptimtë. Serbët kishin gjykuar se ‘’Rambujeja nuk ishte negociatë. Ishte diktat i administratës së Clintonit. Nuk ishte “merr ose ler”. Ishte merr ose përndryshe…’’(Gecaj, 2009:60).

Dy ditë para përfundimit:

Rreziku i dështimit të konferencës

     Delegacioni serb, më se dhjetë ditë nuk pranoi bashkëpunimin me Grupin e Juristëve ndërkombëtarë të Konferencës. Rrjedha e ngadaltë e bisedimeve ishte pasojë e taktikës vonuese serbe, strategji kjo e drejtuar drejtpërdrejt na Beogradi (Petritsch, 2002:184). Udhëtimi i Ambasadorit Hill në Beograd më 17 shkurt kishte rezultuar i pasuksesshëm pasi Millosheviqi kishte refuzuar ta takonte. Ai kishte deklaruar se Kosovën serbët nuk kanë për ta dhënë edhe sikur të shkatërrohet e gjithë Serbia. Millosheviqi dihej se luan fort deri në fund, por këtë herë ai po luan edhe për fatin e tij personal (Milo, 2009:153).

     Me këtë Millosheviqi dëshironte ta sforconte pozicionin e tij, në refuzim të plotë të Marrëveshjes së Rambujesë, sidomos kur flitej për vendosjen e 28 mijë trupave të Paktit NATO në Kosovë.  Ky refuzim pati pasoja pozitive për delegacionin shqiptar si edhe për pozicionin amerikan në këtë Konferencë (Shala 2001:255). Pikërisht refuzimi për bashkëpunim, i delegacionit serb dhe Millosheviqit në anën tjetër, kanë ndikuar që Franca t’u afrohej pozicioneve amerikane dhe angleze (Shala, 2001:256). Dihet mirëfilli se Franca ishte gjithë kohën kundër ndërhyrjes ushtarake të NATO-s pa një mandat të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, për çka ishte deklaruar dhe më 1989 (Sopjani, 2005:9).

     Më 18 shkurt të dy delegacioneve iu paraqit versioni i projektit përfundimtar i Marrëveshjes së Përkohshme për Paqe dhe Vetëqeverisje në Kosovë. ‘’Ky Projekt i Marrëveshjes është ai që dëshirojmë ta konsideroni përfundimtar’’, shprehet Ambasadori Hill para delegacionit shqiptar (Qosja, 1999:224).

     Drafti i ri ndjeshëm dallonte nga ai i 6 shkurtit. Nga prespektiva e delegacionit shqiptar, propozimi i ri ishte ndryshuar në themel, në pajtim me kërkesat që i kishte bërë Millosheviqi gjatë ekskursionit të Hillit si një parakusht për pjesëmarrje substanciale në bisedime (Weller, 2009:222). Në përgjithësi synohej një variant zgjidhjeje që i shkonte për shtat palës serbe, dhe kërkonte lëshime të mëtejshme nga shqiptarët e Kosovës (Petritsch, 2002:195). Ndryshimet më drastike dhe më të papranueshme kishin të bënin me çështjen e ‘’sovranitetit të RFJ-së në Kosovë’’ dhe të ‘’themelimit të dhomës së dytë’’ në Kuvendin e Kosovës (Tahiri, 2001:69).

     Në esencë, propozimi i ri e riktheu çështjen e statusit juridik të Kosovës te zgjidhja kushtetuese, e kjo kërkonte zgjidhje në favor të Beogradit. Pushteti i organeve kosovare ishte ngushtuar skajshmërisht. Ishte rifutur edhe mekanizmi i vetos për pjestarët e të gjitha komuniteteve nacionale, duke mundësuar paralelizmin legjislativ në Kosovë. Delegacioni shqiptar bëri protest të ashpër, duke theksuar se paraqitja e një dokumenti të ri në substancë, dy ditë para mbylljes së paraparë të Konferencës, me gjasë si rezultat i bisedimeve të zhvilluara drejtëpërdrejt me Beogradin jashtë Kështjellës, ishte shkelje e mirëbesimit dhe se refuzonte madje edhe ta pranonte këtë dokument (Weller, 2009:223).

     Janë hedhur vërejtjet tona dhe janë pranuar ato serbe. Kjo është një lojë në kurrizin tonë - do të alarmonte Rexhep Qosja. Ky është një mashtrim i madh! Duket që si edhe në Konferencat e tjera për çështjen shqiptare, edhe në këtë Konferencë në Rambuje, ne të jemi palë e dëmtuar! Nuk do pranohet kjo disfatë e përgatitur tinëzisht (Qosja, 1999:226). Kurse ‘’demokrati’’ Drashkoviç i cili më 17 shkurt kishte shkuar në Rambuje, në një intervistë dhënë gazetës ruse ‘’Njezavisimaja Gazeta’’ bën pyetjen: ‘’Përse kanë ardhur ata në Rambuje? (shqiptarët) Të kalojnë kohën? Të vazhdojnë të gënjejnë komunitetin ndërkombëtar? Ata shpresojnë se NATO do të bëhet forca që do t’u vijë në ndihmë për të krijuar shtetin etnikisht të pastër të Shqiprisë së Madhe në Ballkan’’ (Vukaj, 2007:256).

     Duke protestuar për ndryshimin e dokumentit në favor të palës që kishte penguar përparimin e bisedimeve deri në momentin e fundit, pala kosovare po atë mbrëmje refuzon Projekt-Marrëveshjen, duke e vënë Konferencën para dështimit vetëm dy ditë para përfundimit. Grupi i Kontaktit kishte dështuar që ta përfshinte delegacionin e Kosovës në dialog mbi dy çështje,  të cilat që nga fillimi dihej se do të ishin pikat më problemore:

     Referendumi për Pavarësinë, dhe Çmilitarizimi i UÇK-së (Weller, 2009:226).

     UÇK-ja nuk ishte e kënaqur me idenë e çarmatimit, pjesërisht sepse nuk ishte e sigurt se mund të mbështetej për mbrojtjen e saj te forcat e NATO-s (Clinton, 2005:713).

     Faza e detajeve në shumicën e rasteve është pjesa më dinake në proceset negociuese. Është e njohur thënia ‘’Djalli qëndron në detaje’’. Vërtetë në fazën përfundimtre të bisedimeve në Rambuje ishte një fjalë e vetme ‘’Referendumi’’ e cila bllokoi tërë procesin (Gecaj, 2009:50). Çështja e referendumit ishte pika qendrore rreth së cilës delegacioni shqiptar qëndroi i bashkuar (Milo, 2009: 152). Referendumi u bë kusht i domosdoshëm për ta pranuar marrëveshjen për një zgjidhje të përkohshme, të çështjes së Kosovës. Ishte e natyrshme që delegacioni shqiptar të synojë jetësisht zgjedhjen përfundimtare të çështjes së Kosovës, duke e përcaktuar në dokumentin e Marrëveshjes të drejtën për referendum (Myrtaj, 2002:93). Në Deklaratën drejtuar Grupit të Kontaktit më 18 shkurt delegacioni shqiptar shkruante: “....Delegacioni i Kosovës ia kthen këtë dokument Grupit të Kontaktit ngaqë është i papranueshëm për shqyrtim në këtë fazë të vonshme. Në fakt, dokumenti në fjalë paraqet thyerje të besimit nga ana e Grupit të Kontaktit” (Buja, 2007:388).

     Në Deklaratë  theksohej se delegacioni shqiptar ka pranuar që të vijë në Rambuje në bazë të asaj se në “parimet e panegociueshme” të Grupit të Kontaktit, parashihej zgjidhje kalimtare me mekanizmin për zgjedhjen përfundimtare pas periudhës kalimtare prej tre vjetësh. Delegacioni shqiptar ka pranuar projekt-dokumentet themelore për zgjidhje politike të 6 shkurtit, dhe përkundër sakrificave delegacioni i Kosovës ka negociuar në mënyrë konstruktive mbi bazën e drafteve të propozuara. Grupi i Kontaktit do të duhej të respektojë vërejtjet tona të bëra për 12 ditë. Përkundrazi Grupi i Kontaktit, 2 ditë para përfundimit sjell draftin e ri i cili paraqet shkelje të parimeve. Ky draft si nga çështja parimore edhe ajo MADHORE është tërësisht i orientuar kundër pozicionit të Kosovës, si dhe vetë propozimeve të Grupit të Kontaktit (Buja, 2007:389).

     Nuk mund të ketë ndryshim të njëanshëm të parimeve më themelore. Për këtë arsye delegacioni shqiptar i Kosovës ua kthen negociatorëve ndërkombëtar draftin e ri mbi aspektet politike të zgjidhjes, si një dokument të papranueshëm si në aspektin procedural ashtu edhe përmbajtjesor. Për këtë mjafton të përmendim dy elemente madhore që e bëjnë draftin e ri të papranueshëm (Buja, 2007:390).

     Nuk e pranojmë futjen e termit “sovranitet” brenda preambulës së aneksit ku theksohet se pushteti qeverisës në Kosovë buron prej Republikës Federative të Jugosllavisë (më parë përmendej vetëm integriteti i Jugosllavisë). Nuk pranojmë krijimin e dhomës së dytë në Kuvendin e Kosovës, e cila e rrit rrezikun e nënshtrimit të politikës së Kosovës ndaj përçarjeve etnike. (Bashkësi nacionale me të drejta të veçanta, që është në kundërshtim me sistemin tolerant politik në Kosovë, me të drejta të barabarta për të gjithë qytetarët (Buja, 2007:393).

Roli i Sekretares së SHBA-ve

     Në kohën kur në horizont hijezonte dështimi i Konferencës për Kosovën, në kohën kur mbi delegacionin shqiptar ushtrohej trysnia nga të gjitha anët, e sidomos mbi kryesuesin e delegacionit Hashim Thaçin që nuk po pranonte të nënshkruante shkrirjen e ushtarakëve të “tij”, dhe marrëveshjen ku nuk saktësohej Referendumi për Kosovën, në Rambuje kthehet Sekretarja e Shtetit të SHBA-ve znj, Medelin Olbrajt. Ambasadori K. Hill, e kishte ftuar znj. Olbrajt që të vinte shpejt në Rambuje! “Shqiptarët po tregohen kokëfortë si mushkat” erdhi mesazhi në Uashington, shkruan Olbrajt në librin e saj me kujtime (Albright, 2003:464).

     Kur u bë e qartë disa orë para skadimit të afatit të përcaktuar, se as delegacioni i RFJ-së e as delegacioni i Kosovës nuk ishin në pozitë që ta nënshkruanin Marrëveshjen, Grupi i Kontaktit vendosi që t’i zgjaste negociatat deri në orën 15:00 të datës 23 shkurt. Ndërkohë anëtarët e Grupit të Kontaktit po shikonin me çudi në zyrën e tyre pamjen nga CNN që tregonin se si bombarduesit e mëdhenj amerikanë po barteshin në pozicione të parabombardimit, duke aluduar në arritjen e një zgjidhje nëpërmjet forcës nëse qe e nevojshme (Weller, 2009:225).

     Ambasadori Hill dhe Znj. Olbrajt në takimin me delegacionin shqiptar apeluan në pranimin e Marrëveshjes sepse “në të kundërtën, as ajo e as SHBA-të nuk do të mund t’ju ndihmonin më’’ (Shala, 2001: 263). K.Hill këmbëngulte se në Dokumentin e ofruar nuk ka formulim që e pengon Referendumin. Por delegacioni shqiptar kërkonte formulim të qartë për mekanizmin e zgjedhjes përfundimtare të çështjes së Kosovës, pas fazës kalimtare. ‘’Qëndrimi ndaj referendumit duhet të saktësohet qartë, pa dilema. Këtu s’ka kompromis’’ do të shprehet Mehmet Hajrizi (Qosja, 1999:240).

     Trysnia e madhe që vinte nga të gjitha anët nga diplomatë, udhëheqës e atdhetarë, bënë që delegacioni shqiptar të mbetet skeptik. Mendohej se dështimi i Konferencës ishte parë qysh kur kishte filluar shkuarja dhe ardhja e anëtarëve të delegacionit serb jashtë kështjellës, e që përfundoi me ndryshimin e projekt-marrëveshjes. Presion shtesë ishte edhe shtimi i luftimeve dhe i masakrave të rënda mbi fshatrat e Podujevës si dhe zhvendosjet e detyrueshme të shqiptarëve atje (Mahmutaj, 2002:22). Kjo ishte trysni, e përgjakshme pë të nënshkruar padrejtësinë, do të shprehet Rexhep Qosja në librin e tij (Qosja, 1999:255).

     Robin Kuk kishte apeluar tek pala shqiptare që të pranojë marrëveshjen. ‘’Marrëveshja do t’i hapte rrugë një force të madhe - do të deklarohet ai para delegacionit shqiptar’’ (Qosja, 1999:242). Shqiptarët e Kosovës, në mënyrë këmbëngulëse kërkonin pavarësinë. U përpoqa t’u shpjegoj se për Kosovën nuk mund të ketë rrugë të drejtëpërdrejtë drejt pavarësisë; ambiciet e tyre ndërkombëtare duhen të ndërlidhen me zhvillimet e rajonit në tërësi, në rrugën e tij drejt BE-së. Përkundër asaj se gjeta dëgjues me qëndrim miqsor, kjo nuk vlente parasëgjithash për Hashim Thaçin me të cilin isha në gjendje të bisedoja në gjuhën gjermane, pasi ai kishte jetuar dhe studiuar në Cyrih - shprehet Fischer në librin e tij (Fischer, 2008:137).

     Mesazhe përkrahëse vinin edhe nga personalitete të shquara  të politikës dhe të  kulturës  shqiptare. Kryetari i Shqipërisë Rexhep Meidani nëpërmjet një letre,  shprehte bindjen se shumica dërmuese e shqiptarëve po i mbështesin dhe mirëkuptonin qëndrimet që po mban dhe do të mbajë delegacioni kosovar (Qosja, 1999:330). Në  takimet që ministri i Punëve të Jashtme Paskal Milo dhe Sabri Godo, bënë me delegacionin e Kosovës në Paris me ftesë të znj. Olbrajt, ata do të theksojnë rëndësinë e Konferencës për zgjidhjen e çështjes së Kosovës, duke veçuar se përkrahja ndërkombëtare e në veçanti ajo e SHBA-ës, duhet patur kujdes të mos humbisnin (Qosja, 1999:326).

     Kryeministri i Shqipërisë Pandeli Majko nëpërmjet telefonit e porosit Hashim Thaçin se ‘’duhet ta ndëgjoni znj. Olbrajt, njësoj sikur kryeministin e Shqipërisë’’. Por, Hashim Thaçi, kryesues i delegacionit, i riu tridhjetëvjeçar para znj. Olbrajt me lot në sy do t’i thotë - jo nënshkrimit të Marrëveshjes (Albright, 2003:70). Më vonë znj. Olbrajt do të kujtojë: “Thaçi ishte një i ri, plotësisht pa përvojë, por një student me potencial të shkëlqyer për t’u bërë drejtues. Znj. Olbrajt mendonte se shkuarja e Hashim Thaçit në Slloveni, për t’u takuar me Adem Demçain gjatë kohës kur po zhvilloheshin negociatat në Rambuje kishte ndikuar për keq në qëndrimin e tij. Andaj dhe i telefonoi Demçait duke e lutur që të ndikojë pro marrëveshjes para delegacionit shqiptar. Ishte përpjekje pa sukses. Kjo ka qenë një ndër telefonatat më të tensionuara në jetën time - kujton ajo në librin e saj (Albright, 2003:471).

     Në pyetjen e ambasadorit Hill, bërë Hashim Thaçit gjatë një bisede brenda Kështjellës në Rambuje, se cfarë mendimi ka për Sekretaren e Shtetit znj. Medlin Olbrajt? ai do t’i përgjigjet se ‘’interesimin e saj e ka përjetuar edhe si interesim të nënës’’ (Qosja, 1999:221). Shenja përçarëse u shfaqën edhe brenda Grupit të Kontaktit. SHBA-ja, Britania, Franca dhe Gjermania më shumë e akuzonin Beogradin për dështimin e Konferencës. Kurse Italia i fajësonte dy palët. Amerikanët e angazhuar me të gjitha forcat, bile edhe vetë presidenti Clinton, më shumë përpiqeshin t’i bindnin shqiptarët për ta pranuar marrëveshjen, e pastaj për t’i vërë serbët para përgjegjësisë së plotë - do të shprehet Paskal Milo në ditarin e tij.

     Sekretarja e Shtetit, do ta luste Ministrin e Jashtëm të Shqipërisë Paskal Milo, që me një deklaratë publike të mbështesë marrëveshjen e cila në një mënyrë a në një tjetër i lejon shqiptarët që të realizojnë Referendumin. Qëndrim të qartë dhe të prerë, znj. Olbrajt paraqiti edhe para Lamberto Dinit, i cili duke ushtruar presion ndaj Thaçit, kërkonte përgjigje të prerë për Marrëveshjen, kurse Hashim Thaçi nuk përgjigjej, por mbronte të drejtën e popullit të Kosovës për pavarësi. Znj. Olbrajt do të shprehet para tyre: “Askush nuk ka të drejtë t‘jua heq shqiptarëve të drejtën për referendum e pavarësi” (Albright, 2003:48). 

     Ndërmjetësuesit para delegacionit të Kosovës paraqitën edhe një variant të ri i cili përjashtonte fjalën “referendum” ku thuhej: “tre vjet pas hyrjes në fuqi të kësaj Marrëveshjeje do të thirret një Konferencë ndërkombëtare për ta përcaktuar një mekanizëm për zgjidhje përfundimtare për Kosovën në bazë të vullnetit të shprehur të popullit, mendimit të autoriteteve të rëndësishme, përpjekjeve të secilës palë për zbatimin e kësaj marrëveshjeje dhe Aktit Final të Helsinkit, si dhe për të bërë një vlerësim të përgjithshëm të zbatimit të marrëveshjes dhe për të shqyrtuar propozimet secilës palë për masa shtesë”. Në fakt ky formulim e caktonte karakterin e përkohshëm të marrëveshjes, por Konferenca Ndërkombëtare do të vendoste duke marrë parasysh interesat e të tëra palëve (serbe/jugosllave). Kosovarët u përpoqën që edhe më tutje të qartësojnë shprehjen e vullnetit të popullit, duke theksuar “populli i vet” por nuk pati sukses (Buja, 2007:399).

     Sekretarja e shtetit ishte shprehur e gatshme që të shkruante edhe nënshkruante një shtojcë e cila do t’u njihte kosovarëve të drejtën për Referendum popullor, për zgjedhjen e statusit përfundimtar të Kosovës. Por dihej se ky dokument nuk do të kishte asnjë vlerë detyruese juridike (Petritsch, 2002:206).

     Shqiptarët në Rambuje, ndjenë peshë të rëndë të përgjegjësisë historike për firmën që mund të hedhin në letër (Milo, 2009:156). Sidomos mbi kryesuesin e delegacionit dhe kryetarin politik të UÇK-së Hashim Thaçin rëndonte një përgjegjësi gjigante (Petritsch, 2002:203). Për Thaçin nuk ishte në lojë vetëm fati politik i ‘’vendit të tij’’ por edhe mbijetesa e tij fizike (Petritsch, 2002:209). Në drekën e organizuar me delegacionin shqiptar, Olbrajt u premtoi atyre hapjen e konsullatës amerikane në Prishtinë, si dhe vizitën e UÇK-së në Uashington. Do të caktonin edhe emisar të lartë special, James Dobbins, për procesin e implementimit të Marrëveshjes së Rambujesë dhe të transformimit të UÇK-së. “Ishin këto, në fakt “karotat e fundi” të znj. Olbrajt për ne” kujton Blerim Shala në librin e tij (Shala, 2001:271).

     Medelin Olbrajt, si vajzë e ambasadorit çekosllovak në Jugosllavi, pas vitit 1945 kishte jetuar në Beograd dhe nuk kishte një qëndrim aspak armiqsësor kundrejt Serbisë. Si njohëse e mirë e Ballkanit, Europës Qendrore dhe Rusisë, e konsideronte Millosheviqin, me gjithë marrëveshjen e arritur në Dayton, si një gënjeshtar të cilit nuk i besonte asnjëherë. Ajo ishte e vendosur që në Kosovë të mos lejohej një Bosnje e dytë, dhe luftonte për një zgjidhje e cila e meritonte këtë emër, dhe të mos rezultonte sërish me premtime të thyera dhe me mbushje të varrezave. Prania e fuqishme ushtarake ndërkombëtare në terren sipas saj ishte thelbi i zgjidhjes së qëndrueshme. Ajo e mbajti këtë qëndrim, përkundër kundërshtimeve në radhët e administratës amerikane, opinionit publik amerikan dhe atij evropian, duke dëshmuar në fund se kishte të drejtë. (Fischer, 2008:121).

Dita e fundit e konferencës në Rambuje

     Më 23 shkurt 1999 në orën 09.30 delegacioneve të rraskapitura fizikisht dhe mendërisht iu dorëzua varianti i fundit i Marrëveshjes së Përkohshme për Paqe dhe Vetëqeverisjeje në Kosovë. Marrëveshja shoqërohej me një letër nga ndërmjetësuesit Hill dhe Petritsch (Petritsch, 2002:213). Aty thuhej se ishin marrë në konsideratë pikëpamjet e shprehura në Konferencën e Rambujesë. Më pas palët negociatore ishin njohur se Rusia nuk kishte mbështetur kapitujt 2 dhe 7, të cilat u referoheshin çështjeve ushtarake dhe të policisë. Kjo tregonte se Rusia refuzonte praninë e NATO-s në Kosovë (Tahiri, 2001:74).

     Ne distancohemi nga presioni që përpiqen të ushtrojnë mbi Jugosllavinë, që me anë të forcës të marrin prej saj në mos me kulaç, me kërbaç, pëlqimin për futjen e kontigjentit ushtarak. ‘’Nëse NATO do të ndërmarrë veprime ushtarake kundër Jugosllavisë pa saksionet e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Rusia do të prishë marrëveshjen me NATO-n dhe do të shikojë mundësinë e dhënies së ndihmës ushtarake Jugosllavisë’’ do të deklarohen zyrtarët rus ( Vukaj, 2008:26).

     Në mesin e delegacionit shqiptar lindën kundërshtitë në mendime e qëndrime. Mendonin se ç’do të ndodhte vallë nëse Millosheviqi lëshonte pe në çastin e fundit? (Petritsch, 2002:203). LBD-ja e përkrahte kryesuesin e Delegacionit Hashim Thaçin, që ishte kundër nënshkrimit të Marrëveshjes, kurse LDK-ja pa u hamendur ishte për ta nënshkruar atë. Rugova i cili deri atëhere kishte qenë joaktiv në negociatat, me mjaft trimëri ofroi që ta nënshkruante marrëveshjen e vet, jo si anëtar i kryesisë së delegacionit por në funksionin e kryetarit të zgjedhur të Kosovës! (Weller, 2009:230). Me Rugovën isha i bindur se mund të arrinim një marrëveshje paqeje, por nuk isha i sigurt për fraksionin tjetër kryesor kosovar UÇK-në e udhëhequr nga një djalë  ri i quajtur Hashim Thaçi. UÇK-ja donte pavarësinë, dhe besonte se mund ti bënte ballë ushtrisë serbe duke u përleshur drejtpërsëdrejti me te, do të shprehet Clinton në kujtimet e tija (Clinton, 2005:713).

     Kur zemërimi i delegacionit kishte arritur kulmin për shkak se Hashim Thaçi nuk po pranonte të nënshkruante Marrëveshjen, Ibrahim Rugova, me fjalë të matura i drejtohet atij  duke e lutur ta Pranonte Marrëveshjen. Në një rast tjeter Rugova e pyet Thaçin, se mos është parakusht për pranimin e Marrëveshjes nga ana e tij, mbështetja e Rugovës për krijimin e Qeverisë së re? (duke aluduar kështu se ai ishte i gatshëm për krijimin e Qeverisë së re me Jakup Krasniqin si Kryeministër). (Shala,2001:282).

     Mehmet Hajrizi parashtron propozimin e formimit të Asamblesë, që është menduar të bëhet me LBD-në, Shoqatën e ish-të Burgosurve Politikë dhe me Lëvizjen e Studentëve. ‘’Siç jemi të bashkuar këtu, të bëjmë organin e përbashkët edhe atje’’ do të shprehet Hajrizi (Qosja, 1999:121).

     Krijimi i Qeverisë së përbashkët ishte jo vetëm në interesin kombëtar por edhe ndërkombëtar sepse implementimi i Marrëveshjes së Rambujesë patjetër nënkuptonte një Qendër politike kosovare përgjegjëse për njëmendësimin e Marrëveshjes nga ana e shqiptarëve (Shala, 2001: 278). Në pajtim me propozimet që favorizonin një PO të dyfisht, shqiptarët u konsultuan për Qeverinë e re dhe u akorduan që mandati duhej të ishte nga radhët e UÇK-së. Ky propozim u përkrah nga i gjithë delegacioni (Shala, 2001:279).

     Nga ana procedurale gjithëçka shkoi në rregull. Marrëveshja për Qeverinë e re u nënshkrua nga prijësit e LDK-së, të LBD-së dhe të UÇK-së, kurse “unë dhe Veton Suroi nënshkruam për të treguar përkrahjen tonë të plotë për Marrëveshjen” shkruan në librin e tij Blerim Shala (Shala, 2001: 296).  Jakup Krasniqi do të kujtojë se formimi i Qeverisë së  Unitetit ka qenë fitore më e veçantë e delegacionit të Kosovës, që nuk u jetësua për faktin se u bojkotua nga LDK-ja (Krasniqi, 2006: 177).

Delegacioni shqiptar i thotë po marrëveshjes

     Përderisa konsensusi për aprovimin e Marrëveshjes në Konferencë, ende nuk ishte arritur, Medelin Olbrajt në vazhdimësi përsëriste përkrahjen Amerikane, “Kurrë nuk do t’ju lëmë vetëm, gjithmonë do të jemi me ju” (Shala, 2001:289). Por SHBA-ja nuk kishte në anijen e vet shqiptarët e Kosovës, apo se ata do të lëviznin pas çdo fishkëllime që vinte nga Uashingtoni. Perëndimi kishte supozuar se delegacioni serb do të dëshmohej si palë më e vështirë, në përpjekjet për të gjetur një kompromis. Por kundërshtimi i delegacinit shqiptar me gjithë fjalët e mira, lutjeve dhe kërcënimeve nga ana e delegacioneve perendimore, ishte i patejkalueshëm (Fischer, 2008:140).

     Edhe Paskal Milo, i ardhur në Paris bashkë me Sabri Godon të ftuar nga vet znj. Olbrajt për ta bindur Thaçin t’i thotë “Po” Marrëveshjes, i drejtohet atij me ton të ashpër duke e kujtuar se po e kursente Serbinë nga bombardimet, dhe se duhet të ketë përgjegjësinë edhe për Shqipërinë! (Milo, 2009:161).

     Çfarë befasie e madhe! - do të shprehet Fischer në librin e tij. Serbët me ndihmën e refuzimit të delegacionit të shqiptarëve të Kosovës, po nxirren nga përgjegjësitë vetëm të tyre për konfrontim ushtarak! Megjithatë Hashim Thaçi u arrit të manovrohej anash dhe delegacioni i shqiptarëve të Kosovës të jepte pëlqimin për dokumentin (Fischer, 2008:142).

     Një deklaratë e kujdesshme juridikisht u përpilua aty për aty në gjuhën shqipe nga Veton Surroi, delegat i pavarur i delegacionit. Aty paralajmerohej nënshkrimi i marrëveshjes (Weller, 2009: 230).

     Pranimin e Marrëveshjes Delegacioni i Kosovës e shprehu përmes letrës së vet drejtuar autoriteteve të Konferencës. Aty konfirmohet pranimi në parim i Marrëveshjes, duke shprehur gatishmërinë për ta nënshkruar brenda dy javësh pas konsultimeve me popullin e Kosovës dhe me institucionet shtetërore, politike dhe ushtarake të saj (Tahiri, 2001:74).

     Në Letër thuhej:

     Të gjithë anëtarët e delegacionit kuptojnë se marrëveshja do të nënshkruhet pas shqyrtimit me popullin e Kosovës dhe institucionet politike e ushtarake;

     Delegacioni e pranon këtë marrëveshje siç është propozuar në tekstin e Marrëveshjes më 23 shkurt, me saktësime teknike;

     Delegacioni i Kosovës pret vendosjen e shpejt të NATO-s në Kosovë;

     Delegacioni i Kosovës vëren se pas periudhës kalimtare trevjeçare, Kosova do të mbajë referendum për të verifikuar vullnetin e Popullit, siç parashihet në Marrëveshje;

     Delegacioni i Kosovës konstaton se UÇK-ja do të kyçet në një proçes të transformimit duke pasur siguri për një bashkëpunim bilateral në zbatimin e këtij proçesi, në pajtim me Marrëveshjen (Qosja,1999:336).

     Më 23 shkurt, shqiptarët kosovarë, përfshirë Thaçin e pranuan marrëveshjen në parim. U kthyen në shtëpi për ta miratuar me njerëzit e tyre (Clinton, 2005. 713). Kjo i dha frymëmarrje dhe kohë delegacionit shqiptar, e kryesisht Hashim Thaçit e drejtuesve të tjerë të UÇK-së që të ktheheshin në Kosovë, të bisedonin me komandantët e njerëzit e terrenit dhe pastaj të merrnin një vendim të pjekur mirë (Milo, 2009: 164).

     Delegacioni i Kosovës hartoi edhe dy shkresa, për çështjet më problemore të marrëveshjes. Njëra iu adresua bashkëkryetarëve dhe negociatorëve, dhe tjetra diplomates Medelin Olbrajt. Kurse Franca dhe Britania, para opinionit paraqitën në mënyrë pozitive rezultatet e Konferencës. Por të gjithë e kishin të qartë, se atë që nuk arriti të ofrojë Konferenca e Rambujesë, tani duhej përpjekur të arrihej në takimet e drejtpërdrejta me Millosheviqin (Fischer, 2008:143).

KAPITULLI III:

DELEGACIONI SHQIPTAR KTHEHET NË ATDHE

PËR TË MARR MENDIMIN E POPULLIT

Dorëheqja e Adem Demaçit

     Në Rambuje po bëhej një “Luftë” e përmasave që pa dyshim për popullin e Kosovës shtrohej pyetja  shekspiriane “të jesh a të mos jesh”, ndërsa në Kosovë Adem Demaçi, kishte marrë rolin e komandantit suprem dhe po merrej me shkarkime e emërime në radhët e Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ai e hodhi poshtë Marrëveshjen e arritur në Rambuje, dhe më 22 shkurt merr kontrollin e plotë politik mbi UÇK-në. Sipas Demaçit “dokumenti i Rambujesë e fut Kosovën nën Serbi një herë e përgjithëmonë” (Shala, 2001:301). Me këtë logjikë ai mendonte që duheshin bërë edhe disa ofensiva ushtarake të cilat pa tjetër do t’i fitonte UÇK-ja, e pastaj të shkohej në Konferencë me pozita të përforcuara nga fitoret në fushë lufte me armë. Kjo do të përforconte pozitën e negocimit të shqiptarëve në Konferencë.

     Pas kthimit të delegacionit shqiptar nga Rambujeja, ky problem u zgjidh qysh në mbledhjen e parë të kreut të UÇK-së, të mbajtur më 26.02.1999 (Krasniqi, 2006:180). Më 2 mars Adem Demaçi, publikisht jep dorëheqje nga pozita e përfaqësuesit politik të UÇK-së, duke nënkuptuar fitoren e Krahut të Jakup Krasniqit. Beogradi i cili para medieve e opinionit të gjerë, pas Konferencës kishte shpallur ngadhënjimin e tij në Rambuje, tani Marrëveshjen Kalimtare për Kosovën e shpalli “inekzistente” (Shala, 2001:305).

     Delegacioni shqiptar i shpjegoi popullit në Kosovë rrjedhat e Konferencës së Rambujesë. Duhej marrë bekimi i tij për ta nënshkruar Marrëveshjen siç ishte paraparë. U demantuan gjithashtu thashethemet, se në Rambuje po ngjallej pacifizmi, përderisa ai na qenkej shtrirë për tokë. Në Rambuje jo vetëm që s’është ngjallur pacifizmi por aty iu dha grusht i fortë (Krasniqi, 2006:184). Kurse Hashim Thaçit si udhëheqës i Drejtorisë Politike iu desh të udhëtojë në këmbë nëpër malet e Kosovës, për të kryer detyrat e tij, duke shpjeguar nëpër të gjitha zonat e UÇK-së për rëndësinë e dokumentit të Rambujesë (Buja, 2007:411).

     Përfaqësuesit e UÇK-së gjatë kësaj kohe patën takime të shumta edhe me përfaqësues të shumtë të shteteve të ndryshme, kryesisht anëtarë të Grupit të Kontaktit. Më 28 shkurt ishte realizuar takimi me Ambasadorin e Britanisë së Madhe i akredituar në Beograd (në fshatin Lladroc, më 1 mars me Kryetarin e Komitetit Ndërkombëtar të Helsinkit (në fshatin Banjë), më 2 mars me mikun e madh Shon Bërns, përfaqësues i Misionit Verifikues në Kosovë KDOM-it (në fshatin Lladroc), më: 5 mars  me përfaqësues të BE-së z. Petrich dhe z. Paulls (në fshatin Tërstenik), më: 6 mars me shefin e  Misionit Verifikues në Kosovë z. Uolker (në fshatin Drenoc), më 8 mars me z. K.Hill dhe delegacionin e tij (në fshatin Drenoc) e takime të tjera ku u bisedua për rrjedhat e Konferencës së Rambujesë dhe mundësitë e nënshkrimit të marrëveshjes në Paris (Buja, 2007: 412).

     Edhe Shqipërinë e vizituan udheheqës të shumtë shtetëror, me qëllim për të kuptuar se çfarë po mendonin shqiptarët për nënshkrimin e marrëveshjes. Përderisa ministri i Jashtëm Rus kishte përsëritur retorikën e tij të njohur për zgjidhjen e çështjes së Kosovës brenda tërësisë territoriale të Jugosllavisë, Ministri  Jashtëm gjerman Joshka Fisher do të shprehet në Tiranë se mosnënshkrimi i marrëveshjes do të ishte gabim historik pë rshqiptarët. Ai ishte i bindur se Marrëveshja do të nënshkruhet nga serbët, ‘’sepse ata janë të vetëdijshëm se çfarë rrezikojnë me mosnënshkrimin e saj’’ (Milo, 2009:168). Kurse në takimin që pati ministri i Jashtëm grek Jorgos Papandreu me Pandeli Majkon, Kryeministrin shqiptar në Tiranë, ky i fundit do t’i thotë qartë Papandreut se: ‘’Nëse do të fillojë masakra në Kosovë, të gjithë shqiptarët do të orientohen nga zgjidhja e armatosur, dhe i gjithë ky reaksion do të përhapet në Maqedoni dhe Mal të Zi. Sinjalet vijnë edhe nga Turqia, ku numërohen 4-5 milion shqiptarë. Vetë unë do të shkoj në front’’ (Milo, 2009:170).

Zyrtarizim i Marrëveshjes

     Delegacioni i Kosovës pas marrjes së përkrahjes nga populli, më 13 mars u nis për ta nënshkruar Marrëveshjen në Paris. Kësaj here delegacioni ishte i vendosur në Hotelin ‘’Sofitelj’’, në qendër të Parisit. Që në fillim ndërmjetësit kishin bërë me dije se nuk do të lejohej që çështja të zgjatej si në Rambuje (Akademia e Shkencave,1999:146). Përkundër asaj se Hashim Thaqi kishte folur me telefon me Medelin Olbrajt, duke e garantuar atë për nënshkrimin e marrëveshjes, amerikanët duke patur një përvojë të hidhur me Thaçin nga Rambujeja e kërkuan garancinë me shkrim. Hashim Thaçi u kishte dërguar letra garancie, në fillim M. Olbrajtit më vonë edhe bashkëkryetarëve të konferencës, Vedrin e Kuk, si dhe ministrit të Jashtëm gjerman J. Fisher. Klinton për këtë do të shprehet: ‘’Jam shumë i kënaqur që shqiptarët kanë rënë dakort që të nënshkruajnë marrëveshjen e paqes. Inkurajoj edhe zotin Millosheviq që ta bëjë të njejtën gjë, por nëse serbët refuzojnë, nuk na mbetet ndonjë zgjidhje tjetër përveç forcës’’ (Milo, 2009: 173).

     Kurse gazeta ruse ‘’Njezavisimaja Gazeta’’ në prag të nënshkrimit të Marrëveshjes në Paris do të shkruajë se ‘’SHBA-të kanë planifikuar një shpërbërje të re të Jugosllavisë’’. Kjo gazetë sulmonte SHBA-të se kanë përpiluar një plan shtesë sipas të cilit NATO-ja planifikon të krijojë kushte për ta shkëputur Kosovën nga Serbia. Sipas kësaj gazete ‘’Janë të mundshëm tre variante. I Pari: Kosova i bashkohet Shqipërisë. I Dyti: Kosova bëhet shtet i pavarur, i kontrolluar nga Shqipëria dhe mbas pak kohe ai do të kalojë nën drejtimin e plotë të Tiranës. I Treti: Kosova ndahet në pjesën serbe (më e vogla) dhe shqiptare (më e madhja).’’ Ky shkrim synonte të justifikonte Beogradin, i cili me gjithë kërkesat e komunitetit ndërkombëtar pëfshirë edhe Rusinë, ‘’e cila nuk po mundte ta thyente Millosheviqin’’ kishte vendosur të mos e nënshkruante marrëveshjen (Vukaj, 2007:281).

     Sigurisht Serbët nuk do të nënshkruajnë Marëveshjen e cila e nxjerr Kosovën jashtë sundimit të tyre, që i privon ata nga shfrytëzimi i burimeve të Kosovës, që u jep fund përpjekjeve historike serbe për të shfarosur shqiptarët nga trojet e tyre dhe që i bën ata të përmblidhen përfundimisht në shtëpitë e tyre historikisht të njohura (Milo, 2009:106).

Në pyetjen bërë K.Hillt, se çfarë mendonte në rastin kur serbët nuk do të nënshkruanin marrëveshjen. K.Hill përgjigjet se as nuk do të nxitoheshin, por as edhe nuk do të vonoheshin.  Megjithatë Hill i quan delikate dhe shumë të rrezikshme dhjetë ditët e ardhëshme në Kosovë (Milo, 2009:176). Më 18 mars u bë nënshkrimi i njëanshëm i Marrëveshjes së Rambujesë në Paris, në qendrën Kleber, ku pala serbe e as rusët nuk ishin të pranishëm (Fischer, 2008:146).  Nënshkrimi u realizua nga ana e shqiptarëve, SHBA-ve dhe të BE-së (Gecaj, 1999:59).

     Për këtë përfaqësuesi rus B. Majorski do të shprehet: ‘’Një nënshkrim nuk e përfundon marrëveshjen. ‘‘Tangoja luhet bukur vetëm kur e vallëzojnë dy vetë’’. Kurse Drejtori i departamentit të shtypit dhe informacionit në MPJ ruse deklaroi se ‘’Dështimi i bisedimeve të Parisit për rregullimin e krizës në Kosovë mund të ketë pasoja të rënda për Ballkanin’’ (Vukaj, 2007: 287).

     Rambuje i ofronte Serbisë mundësinë e fundit që ta mbante Kosovën brenda territorit të vet shtetror, nëpërmjet një zgjidhje politike, të siguruar me praninë ushtarake në terren (Fischer, 2008: 137). E nëse do të shkaktohej luftë, atëhere Serbia do ta humbiste përfundimisht Kosovën - shprehet Fischer në librin e tij (Fischer, 2008: 138).

     Në Rusi diskutohej se Ministri i Jashtëm Ivanov mund të shkonte përsëri në Beograd për ta bindur Millosheviqin për të nënshkruar marrveshjen, madje me një mesazh tepër të shkurtër ‘’nënshkruaj ose je i humbur’’! Në këtë kohë sondazhet në Serbi tregonin se 62.5 % e serbëve besojnë se në rast sulmi të NATO-s kundër Jugosllavisë, rusët do të ngrihen në mbrojtje të tyre. Asaj do t’i vinte në ndihmë Fronti i Forcave Popullore Patriotike të Rusisë. Në fakt, lideri i PLD-së ruse Zhirinovski në Rusi para ambasadës amerikane do të organizonte miting proteste, me parullen ‘’Serbët i besojnë Zotit në qiell dhe Rusisë në tokë’’. Kurse vetë Zhirinovski para protestuesve do të deklarojë se ‘’ mijëra rusë janë gati të shkojnë në Serbi, dhe të fillojnë luftën kundër NATO-s agresore’’ (Vukaj 2007: 288).

     Nënshkrimi nga ana e delegacionit shqiptar i Marrëveshjes për Paqe, në Kosovë vlerësohej dhe si nënshkrim i aleancës së Kosovës me SHBA-të (Tahiri, 2001:10). Apo siç do të shprehet Rexhep Qosja në vepren e tij, për aleatët e shqiptarëve, ‘’Dorzanë më të fortë se ç’ka pala shqiptare sot nuk ka pasur asnjë palë gjatë historisë. Kjo është një dhuratë e Zotit. Ata që nuk janë në gjendje ta çmojnë si duhet këtë dorëzani, ata nuk kuptojnë ç’ka ngjarë në Ballkan gjatë 150 vjetësh të shkuara dhe nuk do jenë në gjendje të kuptojnë as çka mund të ngjasë në Kosovë gjatë 150 ditëve të ardhshme’’ (Qosja, 1999: 396).

     Delegacioni shqiptar lëshoi një deklaratë spjeguese e cila theksonte se ata e konsideronin NATO-n si zbatuesin qenësor dhe se kuptonin që, pas një periudhe kalimtare prej tri vitesh, kosovarët do të mund të shprehin lirshëm vullnetin e tyre për statusin e ardhshëm përmes një referendumi. Të nesërmen pas nënshkrimit, bashkë-kryesuesit francezë dhe britanikë theksuan se ‘’Marrëveshja e Rambujesë ishte e vetmja zgjidhje paqësore e problemit të Kosovës’’ (Gecaj, 2009: 60).

Pas gjithë kësaj, i ftuar nga shtabi i NATO-s, delegacioni shqiptar u informuan për gatishmërinë e NATO-s për sulmet kundër trupave serbe. Në pyetjet e Delegacionit,  se sulmet e NATO-s do të pasohen me hakmarrje të tmerrshme nga forcat serbe, Gjenerali Clark do të përgjigjej: “Nuk mund të mbrojmë çdo shtëpi në Kosovë dhe çdo qytetar, kjo është vështirë për ju, por në fund të fushatës sonë, do të bëhet mirë për ju”. Në këtë takim, shqiptarët u bindën se tani më nuk kishte as një mëdyshje se serbët do të goditen nga NATO-ja dhe as Zoti nuk mund t’i shpëtonte nga këto sulme (Shala, 2001: 333).

     Në anën tjetër Millosheviqi me kohë po i përforconte forcat serbe në kufi me Kosovën. Ai synonte të krijonte fakte të kryera në Kosovë, duke shfrytëzuar ushtrinë dhe njësitë famëkeqe paramilitare serbe.  Me një fjalë në Beograd ishte marrë vendimi për luftë (Fischer, 2008:153). Përderisa serbët filluan një ofensivë të spastrimit e të krimit në Kosovën Qendrore dhe Veriore, Këshilli i NATO-s vazhdoi të qëndronte i mbledhur duke diskutuar detajet e aksionit për sulm mbi forcat ushtarake serbe (Milo, 2009: 179). Pyetjes se si mendonte Millosheviqi të arrinte sukses me politikën e vet të spastrimeve etnike, me gjithë izolimin ndërkombëtar që u ishte bërë dhe unitetin e Perëndimit, edhe sot e tutje mbetet pa përgjigje! Për NATO-n dhe Perëndimin më nuk kishte kthim mbrapa (Fischer, 2008:146).

Qeveria e Unitetit

     Delegacioni shqiptar në Rambuje, Marrëveshjes për Paqe dhe vetadministrim në Kosovë, e kishte parë të arsyeshme t’i thuhet ‘’Po’’; bashkë me të, edhe formimit të një qeverie të unitetit, ku do të mundësohej një qendër vendosjeje, për të arritur më lehtë zbatimin e vendimeve të Konferencës.  Kjo jo vetëm se do të realizonte më shpejt paqen në Kosovë, por do t’i rriste kredibilitetin faktorit shqiptar para ndërkombëtarëve. Ibrahim Rugova përkundër nënshkrimit për pajtueshmërinë e krijimit të Qeverisë së Unitetit, nuk pranoi të jetë pjesë e asaj qeverie ku ishin luftëtarët e lirisë (Buja, 2007:424). Koha do të na tregojë se ata që e kishin sabotuar luftën po e sabotonin edhe bashkimin e faktorit shqiptar (Krasniqi, 2006:194).

Marrëveshja për formimin e një qeverie të unitetit - 23 shkurt 1999.

     Megjithatë në prill u formua Qeveria e Përkohshme e Kosovës, me kryeministër Hashim Thaçin. Në aspektin formal kjo ishte përmbushje e Marrëveshjes së arrirë në Rambuje. Ndërkohë Ibrahim Rugova u morr në arrest shtëpiak nga forcat serbe në Kosovë, duke u favorizuar kështu me alibinë për mospjesëmarrje në Qeverinë e Unitetit (Shala, 2001:366). Edhe Edita Tahiri gjatë bombardimeve të NATO-s do të merrej me spekulime, dhe të pavërteta, kundër marrëveshjes për Qeverinë e Unitetit (Shala, 2001:326).

     Më 18 maj 1999, Kryeministri Britanik Toni Bler gjatë vizitës së tij në Shqipëri, për 40 minuta ishte takuar me përfaqësuesit e Qeverisë së Përkohshme të Kosovës, në Ambasadën Britanike në Tiranë. Kryeministri Bler do të ritheksoi nevojën për unitetin e faktorit shqiptar duke e përmendur si bazë të kësaj Marrëveshjen e Rambujesë (Blair, 2005:142).

     Ibrahim Rugova, pas lirimit nga arresti shtëpiak që i kishte bërë regjimi i Millosheviqit, ishte strehuar në Itali bashkë me familjen e tij, përkundër ftesës që Qeveria e Tiranës i kishte bërë për të shkuar në Shqipëri. Paskal Milo nëpërmjet ambasadorit shqiptar në Romë organizon takimin me Rugovën. Ky e falenderon për ftesën e bërë nga Qeveria shqiptare për t’u strehuar në Tiranë, që edhe do ta bëjë, por pasi t’i ketë përfunduar disa takime ndërkombëtare!!! (në fakt ai nuk shkoi në Tiranë kurrë më) Përshëndet edhe propozimin për të mbledhur gjithë faktorin politik të Kosovës në Tiranë, dhe shtoi “do të bisedoj me bashkëpunëtorët e mi të shpërndarë’’. Sa i përket Marrëveshjes për krijimin e Qeverisë  së përkohëshme të arritur në Rambuje, ai la të kuptojë se u kishte lëshuar pe njerëzve të UÇK-së për hir të unitetit - shprehet P. Milo në librin e tij (Milo, 2009:217).

Kosova fitoi në Rambuje

     Millosheviqi pas gjithë luftrave të shkaktuara në ish-Jugosllavi, e kishte humbur besimin para bashkësisë ndërkombëtare. Të kujtojmë me këtë rast znj. Ollbrajt kur theksonte se ‘’Millosheviqi ishte një gënjeshtar të cilit nuk i besohej’’ (Fisher, 2008:121). Apo edhe ministri i Jashtëm Rus, kur pas vizitës së tij bërë Millosheviqit deklaroi se ‘’nuk kishte parë tjetër përveç se ‘’idiot të gatshëm për të filluar luftën’’ (Gecaj, 2009:57).  Kurse Toni Bler alarmonte se Millosheviqi vizionin e tij mesjetar, e bëri ferr real në Evropën moderne (Blair, 2005: 65).

     SHBA-të dhe Britania e Madhe ishin të vendosura për ta ndëshkuar Millosheviqin në papërgjegjësitë e tij me erë lufte. Edhe Gjermanët kishin të njëjtin mëndim. Më pak francezët dhe më keq ishin italianët që e kanë konfliktin te dera e shtëpisë. Kurse rusët nuk donin të vijë deri te kjo pikë. Rusët jo vetëm se nuk mund ta bindnin Millosheviqin, as nuk donin të krijohej një precedent që nesër mund të përdorej kundër tyre; ata i frigonte humbja e influencës dhe goditja e prestigjit e krenarisë si superfuqi ushtarake. Kjo kishte ndikuar që diplomacia ruse në Rambuje të bëjë përpjekje maksimale për të mbrojtur sundimin e serbëve në Kosovë (Vukaj, 2007:289).

     Kryesuesi i konferencës Joschka Fischer në librin e tij shkruan se, ishte munduar t’ia qartësojë situatën dhe të gjejë rrugëdaljen më saktësisht me Marrëveshjen e Rambujesë. I thashë se SHBA-në Jugosllavia nuk do ta fitonte kurrë, siç nuk e kishte fituar as Gjermania në dy luftërat e zhvilluara në këtë shekull, përveç përjetimit të katastrofës kombëtare. Kurse miqtë Rusë nuk do të rrezikonin për hatër të tij, e as Kina.  Por Millosheviq ishte i mendimit se SHBA-ja qysh në Vietnam u desht t’i kuptojë kufijt e pushtetit të vet, dhe se kjo përvojë e tyre do të përsëritej edhe në Jugosllavi! (Fischer, 2008:144). Ai shpresonte se kosovarët nuk do ta nënshkruanin marrëveshjen, duke besuar gjithashtu në shpërthimin e kundërshtive në gjirin e NATO-s, për tu mos u vërë në jetë kërcënimi për veprim ushtarak (Petritsch, 202:221). Nuk i besonte seriozitetit të Perëndimit për të përdorur forcën kundër makinës së tij të luftës, në mbrojtje të shqiptarëve të pafajshëm (Blair, 2005:7).

     Një vendim  jo i papritur por i befasishëm, do të vijë më 27 maj nga kryeprokurorja e Tribunalit të Hagës, Louise Arbur, e cila publikoi padinë kundër Millosheviqit nën akuzën për krime lufte, me çka Millosheviqi përfundimisht nuk ishte më partner i drejtëpërdrejtë në negociata. Ishte vendim pa asnjë trysni politike. Po të ishim pyetur ne, shprehet Joschka Fischer në librin e tij, kjo padi do të ishte shtyrë edhe për një kohë, derisa të arrihej një pajtim me Beogradin (Fischer, 2008:227).

     Tërë përpjekjet e bashkësisë ndërkombëtare për ta bindur Millosheviqin të pranonte Marrëveshjen e Rambujesë rezultuan të kota. Serbosllavët kurrë nuk njohën gjuhën e diplomacisë. Millosheviqi nënshkroi 18 marrëveshje për armëpushim, dhe asnjë nuk e respektoi kurrë. Ballkani është mbushur me marrëveshje të nënshkruara por të parealizuara (Blair, 2005:37). Ai nuk respektoi edhe 73 Rezoluta të miratuara nga  K.S. i OKB-së (Fischer, 2008:221).

     Edhe konferenca në Rambuje dështoi, sepse nuk u nënshkrua nga dy palët. Kurse pjesëmarrja  serbe në bisedimet për paqe në Kosovë në Rambuje, ishte mburojë për përgatitjet për sulm të Millosheviqit shprehet Toni Bler në librin e tij (Blair, 2005:34).

     Sulmet ajrore të NATO-s që pasuan mbi trupat serbe në Kosovë, ishin pasojë e dështimit të diplomacisë për zgjidhje paqësore të konfliktit. Ushtria serbe ofensivën e vet ushtarake tokësore në Kosovë e kishte filluar më 20 mars 1999, NATO-ja e filloi fushatën e vet ajrore më 24 mars1999 (Fischer, 2008:155).

     Më 24 mars, e informova popullin amerikan për atë që po bëja dhe pse. U shpjegova se Millosheviqi u kishte privuar kosovarëve të drejtat që u garantonte kushtetuta. Përshkrova krimet e shëmtuara të kryera nga serbët. Më së fundi, i vura ngjarjet aktuale në kontekstin  e luftërave që Millosheviqi kishte bërë tashmë kundër Bosnjës dhe Kroacisë dhe të ndikimit shkatërrimtar të masakrave të tij mbi të ardhmen e Europës (Clinton, 2005:714).

     “Nuk do të ketë asnjë dyshim në vendosmërinë tonë për t’u dhënë fund  vrasjeve në Kosovë’’ do të deklaronte Kancelari gjerman Gerhard Schroder në fjalimin e tij drejtuar gjermanëve. Vetëm realiteti i forcës  mund ta ndalon Millosheviqin në realizimin e operacionit të tij famëkeq ‘’patkoi’’ për spastrimin e Kosovës nga shqiptarët dhe jetësimin e ëndrrës së tij për Serbinë e Madhe. (Blair, 2005:7).  Më pas edhe Këshilli i BE-së, i tubuar në Berlin, unanimisht miratoi Rezolutën me të cilën shprehej përkrahja e pa rezervë e NATO-s (Fischer, 2008:161).  Kurse  Marc Weller për reagimin ndërkombëtare në Kosovë, thotë se, me këtë u nis një formë e re më e avancuar në politikën ndërkombëtare (Weller, 2009:35).

     Operacioni i NATO-s mbi trupat serbe zgjati 78 ditë, dhe tërësisht ishte i bazuar në sulmet ajrore. Realizoi 30.000 fluturime. Vetëm dy avion kishin humbur (Clinton, 2005:721).Ata avjonë të bardhë me shpejtësi drite kosovarët i shihnin nga poshtë herë si balet qiellor i lirisë, herë si ëngjëj lirie dërguar më në fund nga Zoti në ndihmë të tyre. Në rast të moskapitullimit të forcave ushtarake të ish-Jugosllavisë në Kosovë parashihej edhe ndërhyrja me trupa tokësore të cilat ishin pozicionuar në vendet fqinje të ish-Jugosllavisë. Në të njejtën kohë një mision të tillë të trupave tokësore, po e kryente me sukses UÇK-ja. Millosheviqi gabimisht kishte llogaritur në dobësimin e uniteti të NATO-s (Blair, 2005:48).

     Goditja e forcave të NATO-s vazhdoi deri në kapitullimin e Millosheviqit më 9 qershor 1999. Po at ditë u realizua edhe marrëveshja e tekniko-ushtarake, në aeroportin e Kumanovës në Maqedoni të kontrolluar nga francezët, mes gjeneralit britanik Mike Jackson dhe gjeneralit serb Marjanoviq. Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara miratoi një rezolutë që përshëndeste përfundimin e luftës dhe unë e njoftova popullin  amerikan se fushata e bombardimeve kishte mbaruar, forcat serbe po tërhiqeshin dhe një milion burra, gra dhe fëmijë të nxjerrë me forcë nga tokat e tyre do të mund të ktheheshin në shtëpi shprehet Clinton në kujtimet e tija (Clinton, 2005:721).  Për herë të parë pas 100 vitesh pushtimi, Kosova  frymoi pa çizmen serbe. NATO-ja, mbeti fuqi parësore ushtarake për të garantuar sigurinë në Kosovë, kërkesë kjo  këmbëngulëse e delegacionit të Kosovës, në Rambuje.

     Populli i Kosovës, më në fund, duke përballuar padrejtësi pas padrejtësie, dhune dhe gjenocidi shtetëror serb, i martirizuar si asnjë popull tjetër, po frymonte lirinë. Ideali kombëtar i ruajtur ndër breza, i kultivuar dhe farkëtuar nëpër kalvaret më të tmerrshme të sakrificës dhe  vetëmohimit u jetësua. Vendosja e Kosovës nën protektoratin ndërkombëtar dhe administrimi i saj sipas rezlutës 1244, do të zgjasë për një kohë deri në shpalljen e Kosovës shtet të pavarur dhe sovran më 17 shkurt 2008, Duke u plotësuar kështu amaneti i aq breza martirësh me mundime e përgjakje biblike për lirinë. “Atdheu është formuar nga hiri i martirëve” thotë La Martini, thua këtë e thotë veçanërisht dhe për Kosovën.

Përmbyllje

     Vdekja për lirinë e Kosovës do të ishte fati im më i madh i jetës”, tha duke buzëqeshur Fehmi Lladrovci para gazetarëve të huaj, pak para se ta vriste makineria fashiste serbosllave. www.iszene.com. Ishte kjo ëndërra e shumë brezave të kombit shqiptar, të cilët për të mbrojtur tokën e të parëve në altarin e lirisë sakrifikuan edhe jetën e tyre. Pushtues lakmitarë, perandorë e mbretëri, synuan vargmalet dhe bregdetin shqiptar, synuan kombin shqiptar në zemër të Evropës, por pa arritur kurrë ta nënshtrojnë plotësisht. Si rrallëkush, shqiptarët gjunjët s’i kanë për t’u thyer po për t’u ringritur më këmbë. Pushtuesit kaluan mbi tokat shqiptare pa lënë gjurmë, ‘’siç kalon uji mbi shpinën e rosës’’ do të shprehet Edit Durham, studiuese dhe mike e madhe e  shqiptarëve. Dhuna dhe genocidi serb vazhduan deri në kohët tona të modernizmit global, e në qendër të Europës së qytetëruar. Gjakderdhjen ai e nisi me të tjerët, pasi e dinte që Kosova shqiptare është kockë e fortë, dhe atë nuk e kapërdinte dot pa mbaruar punë me republikat sllave.   

     Goditja kundër vrasësve serbë për prishjen e Jugosllavisë si xhaketë anakronike me gjashtë arna, nisi nga Kosova, dhe krimi i Beogradit histerik do të mbyllej me Kosovën. Llogaria qe bërë saktë. Për të shkulur rrënjët (siç janë shqiptarët), më parë duhen qëruar ferrat e drurët më të hollë rrotull rrënjës ngulur thellë në tokën e vet. Kaluan vite dhe rrimë e gjykojmë. Rambujeja, një emër që tanimë, të paktën për shqiptarët i kaloi historisë, qe pika ku ajo mblodhi të kaluarën dhe rezatoi të ardhmen e Kosovës. Nuk kish vënd më të përshtatshëm sesa zyra e kësaj zgjidhjeje dramatike të vendosej në një kështjellë! Dikur Aleksandri i Madh “Nyjën Gordiane” që i shtruan përpara për zbërthim, ai e zgjidhi me shpatë. Beogradi zyrtar i bërë nyjë makabre nga Millosheviçi, u pa se nuk mund të zgjidhej ndryshe veçse me “shpatë 2 (në gjuhën e kohës - me avionët lirisjellës të NATO-s). Rambujeja e vendosi saktë këtë version. Sigfurisht lëvizjet e shqiptarëve në delegacion kishin dhe forma dramash në skena, pasi shqiptarët nuk qenë mësuar kurrë të ftoheshin kështu në tryezat diplomatike të Europës, as kur vendosej fati i tyre. E shumta ata prisnin në oborret e diplomacisë te dera. Aktorë kryesorë të delegacionit kishin me vete erë armësh prej nga vinin, dhe Kështjella Rambuje si kështjellë i pranoi dhe ashtu, kur në krah i pranonte sidomos dërgata e Shteteve të Bashkuara. Këto zikzake lëvizjesh të delegatëve tanë, siç i thamë sadopak, kishin skica drame pasi ridhnin nga tragjedia e gjatë e Kosovës së tyre. Sidoqoftë, ata Mbledhjes historike të Rambujesë dhe zhvillimeve më pas gjer në Pavarësinë e Kosovës i dhanë një vulë të veçantë e të paharrueshme humanizmi e drejtësie që bota rrallë e kish parë në ballafaqimet diplomatike apo ushtarake.  NATO’ja për herë të parë pas 4o vitesh të jetës së saj armët i përdori për Kosovën, si për të larë dhe një borxh që Fuqitë e Mëdha i kishin kombit shqiptar në martirizimet që i kishin bërë. Më saktë e më bukur, këtë gjë e gjykon figura enciklopedike e disidentit dhe antikomunistit çek, Vaslav Havel: “Është lufta e parë që nuk u zhvillua në emër të interesave, por u bë në emër të parimeve e vlerave. Në këtë kuptim, Lufta e Kosovës qe një luftë etike. Aleanca botërore luftoi në emër të njerëzores edhe për njerëzit e tjerë”.   Ne jemi krenarë edhe për këtë Luftë, edhe për këtë vlerësim.

Bibliografia

- Krasniqi Jakup, Kthesa e Madhe, Gjon Buzuku, Prishtinë; 2006

- Qosja Rexhep, Paqja e Përgjakshme, Toena, Tiranë; 1999

- Çami Muin, Shqipëria në Rrjedhat e Historisë, Onufri, Tiranë; 2007

- Reuter Jans, Shqiptarët në Jugosllavi, Botimpex, Tiranë;2003

- Hajrizi Mehmet, Histori e një Organizate Politike dhe Demonstratat e vitit 1981, Toena, Tiranë; 2008

- Durham Edit, Brenga e Ballkanit, Naum Veqilhaxhi, Tiranë;1998

- Buja Ramë, Çështja e Kosovës dhe Shkatërrimi i Jugosllavisë, Universiteti AAB, Prishtinë, 2007

- Shala Blerim, Vitet e Kosovës 1998-1999, Gama, Prishtinë; 2001

- Gashi Shkelzen, Marrëveshja për Paqe, Copyright, Prishtinë; 2004

- Instituti i Historisë Bashkëkohore, Kosova Shtet i Pavarur dhe Sovran, Prishtinë; 2006

- Albright Madeleine, Zonja Sekretare, Dudaj, Tiranë; 2003

- Puto Arben, Shqipëria Politike 1912-1939, Toena Tiranë; 2009

- Weller Marc, Shtetësia e Kontestuar, Koha, Prishtinë; 2009

- Akademia e Shkencave, Kosova në Vështrim Enciklopedik, Toena Tiranë; 1999

- Gecaj Bajram, Konferenca e Rambujesë, AIKD, Prishtinë; 2009

- Myrtaj Nezir, Jehonë Lufte, Radio-Kosova e Lirë, Prishtinë; 2002

- Sopjani Enver, Përmbledhje Aktesh Ndërkombëtare për Kosovën, Leoprint, Prishtinë; 2005

- Milo Paskal, Kosova nga Rambuje në Pavarësi, Toena Tiranë; 2009

- Milo Paskal, Ditari i një Ministri të Jashtëm, Konflikti i Kosovës 1997-2001, Toena, Tiranë; 2009

- Fischer Joschka, Vitet kuq-gjelbër, Koha, Prishtinë; 2008

- Vukaj Shaqir, Rusia dhe Kosova, ‘’Enriko Koco’’, Tiranë; 2007

- Histori e Popullit Shqiptar III, Toena, Tiranë; 2003

- Clinton Bill, Jeta Ime, Dudaj, Tiranë; 2005

- Blair Toni, Për Shqiptarët, ‘’albPAPER’’, Tiranë; 2005

- Petritsch Volfgang,  Pihleri Robert, Rruga e Gjatë në luftë ‘’ KOHA print’’, Prishtinë; 2002

- http://www.iszene.com/videos/video/tojuRF-TQJQ

ELIFE LUZHA:

BURGOSJA E  RINISË SIME

 

 

 

Pjesë nga ditari i ish-ministrit të Jashtëm të Shqipërisë Paskal Milo

 

 

CILI ISHTE ROLI I SHQIPËRISË

NË NËNSHKRIMIN E MARRËVESHJES SË

RAMBUJESË - PARISIT NË MARS 1999

 

 

Shkruan: Paskal Milo

Ish’ministër i Punëve të Jashtme të Shqipërisë

Tiranë - 18. 03. 2007

 


    Nuk ishte në planet e mija që të botoja tani një pjesë të ditarit që unë kam mbajtur si ministër i Punëve të Jashtme të Shqipërisë në vitet 1997-2001. Kjo do të bëhet sigurisht disa vite me vonë. Por mendoj se ajo që po botohet në faqet e “Gazetës Shqiptare” dhe që ka të bëjë me Konferencën e Rambujesë e të Parisit shkurt-mars 1999, është e rëndësishme që të bëhet tani. Dhe kjo për dy arsye: Rambuje është paradhoma historike ku u përgatit çlirimi i Kosovës nga diktatura e Millosheviçit. E dyta, përvoja e Rambujesë, mobilizimi i të gjithë faktorëve mbarëshqiptarë në atë kohë, është shumë e vlefshme për t’u marrë në konsideratë tani, në fazën përmbyllëse të atyre përpjekjeve historike për të pavarësuar Kosovën. Rambujeja është një nga shtyllat e forta ku do të mbështetet shteti i ardhshëm i pavarur i Kosovës. Kujtesa e njerëzve që kanë jetuar e kontribuar për këtë ngjarje që të përfundojë me sukses, është ende e freskët për të mos lejuar deformime dhe manipulime të së vërtetës historike.

    4 janar 1999

    Sot u shfaq në Tiranë Adem Demaçi “plaku”, siç më tha sonte Bedri Islami, drejtori politik i UÇK-së nga Shtutgarti. UÇK-ja po organizohet. Ata kanë simpati për ne. Sot me iniciativën time, Kujtim Hysenaj u nis për të takuar në Shkup Fehmi Aganin, Hydajet Hysenin dhe ndonjë tjetër që do të vinin nga Prishtina. E bëra këtë lëvizje që të tregohemi aktivë. Është e rëndësishme të dimë se çfarë mendojnë partitë politike në Kosovë në këtë situatë, a mendojnë të bashkohen, etj. Majko, sot siç më tha, insistoi pranë Demaçit se nevojitet bashkimi, krijimi i një grupi iniciator gjithëpërfshirës.

    8 Janar 1999

    Demaçi iku dje. Sot mbërriti akademiku Rexhep Qosja. Këto dy vizita i kanë dhënë një zhvillim të ri politikës sonë për Kosovën. Demaçi erdhi me paragjykime, por iku shumë i kënaqur. Premtoi se opsioni i parë që mbështeste ishte zgjidhja paqësore dhe se pas kërkesave tona do të mund ta takonte Rugovën për të biseduar për unifikimin e qëndrimeve. Rugovën nuk e donte dhe e quante të dështuar. Për UÇK-në tha se është zgjeruar dhe e stërvitur mirë. Rexhep Qosja është një format i madh intelektual dhe akademik. Si gjithnjë ai parashtron qartë dhe thjeshtë mendimet dhe idetë e tij. Kështu veproi edhe sot në Tiranë. Biseduam hapur për shumë gjëra. Unë i thashë se ne po marrim përsipër një rol më aktiv në çështjen e Kosovës, se dëshirojmë komunikim të vazhdueshëm me faktorët politik në Kosovë dhe se ishte i domosdoshëm uniteti i tyre dhe të folurit me një zë. Edhe Qosja me artikuloi me forcë këtë të fundit dhe kërkoi që Tirana zyrtare të ndihmojë në organizimin dhe bashkimin e tyre, që ajo të luajë gjithmonë një rol më të madh në çështjen kosovare. Me lëvizjet që po bëjmë në adresë të Kosovës, kemi tërhequr vëmendjen e të tjerëve. Kris Hill më telefonoi sonte në darkë dhe më pyeti për Demaçin, kërkoi të dinte rezultatet e vizitës dhe nëse do të shkonte në mbledhjen e ardhshme të Grupit të Kontaktit në Vjenë, 20-21 janar, ku Rugova kishte pranuar të shkonte. I thashë që Rugova ishte ftuar që të vinte në Tiranë dhe i kërkova që dhe ai të influenconte që të vinte. E pashë pak skeptik në këtë drejtim.

    10 Shkurt 1999

    Takimet tona në Tiranë me Demaçin, Qosen dhe Idriz Ajetin, Fehmi Aganin, Mark Krasniqin, Mahmut Bakallin, Veton Surroin, etj, i dhanë një dimension të ri rolit dhe kontributit tonë për Kosovën. Lëvizja jonë tërhoqi vëmendjen e kancelarive perëndimore dhe shumë prej tyre vlerësuan kontributin tonë në bashkimin e liderëve politikë shqiptarë në Kosovë. Në 27 janar në Londër u mbajt mbledhja e ministrave të Jashtëm të Grupit të Kontaktit. Pas masakrës së Reçakut, ku forcat policore speciale serbe maskaruan 45 shqiptarë civilë, opinioni ndërkombëtar u indinjua thellë. Përfundimisht u krijua bindja se në Kosovë, rregullimi duhet bërë me imponim. Grupi i Kotaktit miratoi një plaftormë bisedimesh dhe u kërkoi shqiptarëve të Kosovës dhe Beogradit në formë ultimatumi që në 6 shkurt të dërgonin delegacionet në Rambuje, afër Parisit, për të filluar bisedimet të cilat do të përfundonin në një marrëveshje brenda 2-3 javësh. Në rast të kundërt, serbët kërcënoheshin hapur me sulme ajrore të NATO-s, ndërsa shqiptarët me një braktisje dhe izolim nga komuniteti ndërkombëtar. Ne na u kërkua që të bindim shqiptarët për të shkuar me një delegacion të përbashkët në Rambuje. Personalisht u vura në qendër të përpjekjeve, hapur dhe fshehur për t’i bindur shqiptarët. Me ndihmën e Fatos Klosit prita në zyrë 3 përfaqësues te shtabit të UÇK-s, dy herë Hashim Thaçin, (Halit Zeka) dhe një tjetër, emrin e të cilit nuk e mbaj mend. U fola gjatë me argumente dhe u thashë që nuk duhej ta refuzonin ftesën, se do të dëmtoheshin përfudimisht në sy të komunitetit kombëtar, se serbët do ta shfrytëzonin mosvajtjen e tyre dhe se vetë konferenca ishte një rast i mirë që ata të legjitimoheshin nga pikëpamja ndërkombëtare. Më premtuan se do të gjykonin deri në darkë, se vendimi i Demaçit ishte personal. Vonë në darkë ose ditën tjetër në mëngjes, u informova se UÇK-ja kishte vendosur të shkonte në Rambuje. Ishte një fitore që ne e përshëndetëm. Shqiptarët më në fund lanë mëritë dhe u bashkuan. Pas një incidenti të vogël të shkaktuar nga serbët në aeroportin e Prishtinës, më 6 shkurt pasdite, delegacioni i shqiptarëve të Kosovës u ndodh në Rambuje, ku po atë mbrëmje pas përshëndetjes së Shirakut, Presidentit francez, konferenca u hap zyrtarisht.

    7 mars 1999

    Që nga ajo ditë dhe deri sot vazhdojmë të ndjekin çdo orë punimet e konferencës, të cilat organizatorët përpiqen t’i mbajnë sekret dhe kanë marrë masa të rrepta izolimi dhe sigurimi për antarët e dy delegacioneve në kështjellën e Rambujesë. Por sekretet gjejnë rrugën dhe dalin. Ne komunikojmë në celular me Blerim Shalën, anëtar i delegacionit shqiptar. Celulari i tij është jugosllav dhe në Beograd e dinë që ai komunikon me ne. Për të ndjekur nga afër punimet e konferencës ne dërguam në Paris zëvendësministrin e Jashtëm, Pëllumb Xhufin dhe K. Hysenajn dhe me porosi të Kryeministrit, u dërguan dhe zv/kryetari i SHIK-ut, Kadena dhe inspektori i përgjithshëm, Isaraj.

    19 Shkurt 1999

    Konferenca e Rambujesë na ka okupuar totalisht. Çdo ditë kemi kontaktuar me delegacionin shqiptar në Rambuje, kemi marrë materialet që u janë dhënë nga negociatorët dhe u kemi dhënë mendimet tona të cilat i kanë konsideruar të vlefshme. Kam qenë në kontakt telefonik me ambasadorin Hill. Nesër është dita e fundit e konferencës. Sipas Grupit të Kontaktit, nëse nuk do të nënshkruhet marrëveshja do të ketë sanksione. Shanset për marrëveshje sot kanë qenë fare minimale.

 Millosheviçi dhe serbët po rezistojnë fort para presioneve të NATO-s dhe veçanërshit të amerikanëve. Hill ka qenë të martën në Beograd, por nuk arriti gjë, sot shkoi prapë, por nuk u prit nga Millosheviçi. Ky i fundit ka deklaruar se Kosovën, serbët nuk kanë për ta dhënë dhe sikur të shkatërrohet e gjithë Serbia! Millosheviçi dihet që luan fort deri në fund. Po këtë herë luan edhe për fatin e tij personal. Nesër Ollbrajt vjen përsëri në Rambuje, thonë se mund të shkojë edhe në Beograd. Nuk besoj se amerikanët do të tërhiqen këtë herë dhe do të pranojnë sfidën e Millosheviçit. Hill ma ka pohuar këtë gjë. Si po vijnë punët, lufta është në fije të perit dhe do të na duhet të përballojmë rreziqe të mëdha e të shumta. Delegacioni shqiptar në Rambuje është i mpirë, i frikësuar para përgjegjësisë së madhe për të hedhur firmën në letër dhe para presionit që bëjnë segmente të UÇK-së në terren për të mos nënshkruar, në qoftë se nuk përmendet referendumi në marrëveshje dhe nëse parashikohet që UÇK–ja të shpërndahet pas marrëveshjes. Gjendja është me të vërtetë kritike. Sot Hashim Thaçi u largua nga Rambuje për në Lubjanë të Sllovenisë, për të takuar A.Demaçin me të cilin do të diskutojë rreth marrëveshjes. Demaçi është përfaqësuesi i atyre që kanë kundërshtuar dhe biseda me të ka pasur rëndësi për të përcaktuar qëndrimin e nesërm të delegacionit shqiptar. Ne sot dhamë mesazhin se vendimin për të ardhmen e Kosovës do ta marrin vetë shqiptarët e Kosovës. Megjithatë, shqiptarët nuk duhet që të bëhen shkaktarë të dështimit të Rambujesë. Ata janë në pozitë të vështirë dhe delikate. Neve sot jemi përpjekur që t’i ndihmojmë. NATO është bërë gati për ndërhyrje. Diplomatët e huaj kanë filluar të largohen nga Beogradi. Përsëri taktika e fillimit të tetorit të vitit të kaluar, kur u arrit marrëveshja Hollbruk-Millosheviç. A do të tërhiqet përsëri Millosheviçi? Po rusët a do të ushtrojnë presion? Të gjithë po presin me ankth orën 12 të ditës së nesërme, e shtunë 20 shkurt. Ministrat e Jashtëm të Grupit të Kontaktit u grumbulluan atje, por me gjithë presionet dhe bisedimet me të dyja palët, shqiptare dhe serbe, marrëveshja nuk u arrit të nënshkruhet. Ata vendosën që t’i shtyjnë dhe 3 ditë bisedimet, deri në 23 shkurt, ora 15.00, me shpresën që mund të arrihej kompromisi. Brenda Grupit të Kontaktiti po shfaqen hapur shenjat e përçarjes në lidhje me përgjegjësinë e të dyja palëve për mosnënshkrimin e marrëveshjes. SHBA-ja, Britania, Franca dhe Gjermania, akuzojnë më tepër Beogradin, ndërsa Italia i bën të dyja palët fajtore. Amerikanët po përpiqen me të gjitha forcat që të arrijnë marrëveshjen. Ata kanë investuar shumë, vetë Klintoni është i angazhuar. M.Ollbrajt po qëndron në Rambuje deri të martën, me shpresën se do të mund të arrihet marrëveshja. Ajo ka takuar përsëri të dy delegacionet, por më tepër punon që të bindë shqiptarët për ta pranuar marrëveshjen, që pastaj t’i vërë serbët para përgjegjësisë së plotë. Sonte në darkë në orën 22.00, ajo për herë të parë më mori në telefon dhe bisedoi me mua. Rreth 4 orë më parë më kishte marrë K.Hilli. Ajo më tha se donte të fliste me mua, sepse koha po kalonte dhe ata donin që shqiptarët t’i thoshin PO marrëveshjes. Ajo tha se ata kishin humbur dje një mundësi të mirë. Ata nuk mund të përdorin fjalën referendum, por janë përpjekur të gjejnë formulime që e nënkuptojnë atë. Të njëjtën gjë më përsëriti dhe Hilli. Të dy më kërkuan që të përdorim influencën tonë për të bindur delegacionin shqiptar për ta nënshkruar marrëveshjen. Hilli më kërkoi që t’ja çoja që sonte mesazhin me faks shqiptarëve në Rambuje. Ollbrajt më kërkoi që nesër të bëj një deklaratë publike në të cilën të mbështes idenë se marrëveshja në një mënyrë ose në një tjetër, i lejon shqiptarët që të realizojnë referendumin. Sidoqoftë, situata është tejet delikate dhe çdo hap duhet menduar mirë e peshuar me kujdes. Përgjegjësia është e madhe, shqiparët në Rambuje ndjejne peshën e madhe të përgjegjësisë historike për firmën që mund të hedhin në letër, por dhe peshën e tensionit që vjen nga UÇK-ja në terren.

    22 Shkurt 1999

    Së bashku me Kryeministrin vendosëm që unë të shkoja në Rambuje për të ndjekur nga afër ditën finale të bisedimeve dhe për të biseduar me shqiptarët, Ollbrajtin dhe Vedrinin etj. Situata sot ka qenë me të vërtetë dramatike. Në orën 8.00, Veton Surroi më telefonoi dhe më kërkoi të bisedoj me “djemtë” e UÇK-së të cilët refuzonin të nënshkruanin marrëveshjen. I premtova se do ta bëja. E gjeta Majkon dhe i thashë se është urgjente ndërhyrja. Ai hezitoi dhe tha se përgjigja do të jepej rreth orës 11.00. Ndërkoh, rreth orës 9:30 më mori përsëri Ollbrajti, e cila më kërkoi dhe njëherë tjetër urgjentisht që të përdornim influencën tonë tek Thaçi dhe djemtë e tjerë të UÇK-së për t’i bindur. Më tha se kjo duhej bërë brenda 20 min. dhe se duhej bërë dhe deklarata publike e qeverisë që mbështeste projektin. I thashë se do të përpiqeshim të bënim më të mirën. Ollbrajt më shpjegoi se ajo i kishte dërguar delegacionit shqiptar një projekt-letër në të cilën ajo bënte interpretimin e paragrafit 8, pika 1 që fliste për një takim ndërkombëtar në fund të periudhës 3-vjeçare, ku do të shqyrtohej mekanizmi për të përcaktuar statusin final të Kosovës, duke marrë parasysh vullnetin e popullit. Ky formulim ishte më i mirë se i mëparshmi. Në letra Ollbrajti shprehej se ky formulim u jepte të drejtë shqiptarëve të kërkonin referendumin pas 3 vjetësh. Në rast se shqiptarët binim dakort, ajo ishte gati ta firmoste letrën, e cila nuk duhej të bëhej publike para nënshkrimit të marrëveshjes. Ndërkohë, ajo mori dhe Majkon në telefon në praninë time dhe i kërkoi të njëjtën gjë. Majko i dha garanci se do të fliste me Thaçin, i cili ndodhej së bashku me Ollbrajtin. Tekstualisht, Majko i tha Thaçit: “Dëgjoje Ollbrajtin njësoj sikur të dëgjoje Kryeministrin e Shqipërisë. Amerikanët janë miqtë tanë më të mirë.” Pas kësaj bisede, Majko propozoi që unë së bashku me Sabri Godon, Kryetar i Komisonit të Politikës së Jashtme të Kuvendit, të niseshim urgjent për në Rambuje. Godo pranoi në telefon. I kërkova Xhufit në Paris që të më rregullonin një takim në darkë vonë me Ollbrajtin dhe një në mëngjes me Vedrinin. Pas kësaj, Hilli më mori në telefon dhe me tha se Thaçi kishte dhënë dorëheqjen nga kryetar i delegacionit, duke u thënë të tjerëve se do ishte gabim i madh të nënshkruhej marrëveshja. Hill kërkoi përsëri ndërhyrjen tonë. I thashë Majkos i cili ndërhyri. Unë fola me Xhavit Halitin (Zekën). Zeka më shprehu frikën nga shtabi i UÇK-s në Drenicë dhe nga presioni i njerëzve në terren. Ai ishte dakord me ne, po kishte frikë mos na e hidhnin, sidomos për praninë e NATO-s. I thashë se amerikanët nuk heqin dorë nga NATO, se po qe se nuk nënshkruanin do të binim në grackën serbe dhe se do të humbisnim më tepër. Më premtoi se do të përpiqej t’i bindte të tjerët.

    23 Shkurt 1999

    Qëndrimi në Paris ka qenë një kalvar i vërtetë diplomatik. Me të mbërritur fillova menjëherë të kontaktoj me disa anëtarë të delegacionit kosovar, me Xhavit Halitin (Zekën), me Jakup Krasniqin, Prof. R.Qosen, Azem Sylën, Veton Surroin, Ram Bujen. Ata ma paraqitën situatën brenda delegacionit alarmante, po përçaheshin dhe konferenca mund të pësonte fiasko. Të gjithë përgjegjësinë e përqendronin tek një emër: Hashim Thaçi. U përpoqa të lidhesha me të, por ai më fshihej. Rastësisht e kapa tek telefoni i Zekës, por më “rrëshqiti” dhe e mbylli. Përpjekjet për t’u rilidhur përfunduan pa sukses. Me Majkon në Tiranë komunikoja vazhdimisht. Qëkur u nisa nga Tirana, kisha kërkuar takim me Znj. Ollbrajt, me Vendrinin dhe Kukun. Amerikanët ishin përgjigjur pozitivisht dhe përmes zëdhënësit të departamentit të shtetit, ia kishin dhënë lajmin dhe shtypit. Gazetarët ishin mbledhur në hotel “Intecontinental” ku qëndronte Ollbrajt, deri në mesnatë në pritje të takimit tonë. Por takimi nuk u realizua. Ollbrajt deri vonë u përpoq të thyente rezistencën e Thaçit, por pa dobi. E zhgënjyer dhe e zemëruar, ajo u kthye në hotel. U lidha me delegacionin amerikan, fola me Tinën (sekretaren), Karl Sibentritin dhe më në fund me Hillin, as ata nuk më jepnin shpjegime. U kërkova të na ndihmonin të takonim po atë natë delegacionin shqiptar të ngujuar në kështjellë, por na kthyen përgjigje që francezët nuk donin. Madje atyre nuk u kishte pëlqyer as ardhja ime në Paris. Ata ishin përpjekur të na mbanin larg Rambujes. Hilli më foli shumë i zemëruar. Më tha gjithashtu se Ollbrajti ishte shumë e prekur dhe kishte deklaruar se n.q.s nuk do të kishte marrëveshje, do ta harronte fjalën Kosovë! I kërkova Hillit që të na e sillnin delegacionin shqiptar në hotel. Ai na premtoi se do të përpiqeshin të rregullonin takimin. E rregulluam për ditën tjetër (sot) në orën 8.00, brenda në territorin e kështjellës. Në orën 8.00 sot u takum me Rexhep Qosen, Veton Surroin, Azem Sylën dhe Hashim Thaçin, në një zyrë të administratës të kështjellës. I.Rugova, megjithëse e kishim kërkuar, nuk erdhi. Nga amerikanët prapa derës qëndronte Sibentriti. Ngadalë dhe me qetësi, u sqarova kosovarëve se ne do t’i mbështesim dhe nuk do t’i lëmë kurrë vetëm. E dinim që Thaçi duhej të bindej me argumente. Por ai kishte marrë një qëndrim të pandryshueshëm dhe kokëfortë. Aq sa bisedimet që zgjatëm mbi një orë nuk sollën asnjë përfundim! U ndamë si miq, me mendimin se ata gjatë shqyrtimit të projektit përfundimtar që do të dorëzohej në orën 9, do të reflektonin pozitivisht.

    U kthyem në Paris, në ambasadë, në pritje të orës 12.00 kur delegacionet do të jepnin mendimet e tyre me shkrim për projektin. Nuk kishim veçse disa minuta që ishim kthyer, kur Kris Hill nga Rambujeja njoftoi se kërkonte një takim me mua në orën 11.30. Ju drejtuam përsëri Rambujes dhe eskorta na çoi në selinë e delegacionit amerikan, një shkollë që u kishte dhënë nxënësve një javë më tepër pushime. Në takim me Hillin dhe Sibentritin shkuam unë, Godo dhe ambasadori Luan Rama. Hill filloi të fliste dhe nuk e fshihte zemërimin. Gjithçka e kishte me Hashim Thaçin, i cili e kishte “gënjyer” sy më sy, veçanërisht Znj.Ollbrajt. Së bashku me Z. Godo u përpoqëm ta qetësojmë, duke i thënë se Thaçi ndodhet nën presionet e segmenteve të caktuara të UÇK-s në terren, se si djalë nuk është i lirë, etj. Në moment që dëgjoja Hillin e zemëruar, mendova se çfarë dëmi mund t’i bëjë çështjes së Kosovës. Menjëherë i kërkova Hillit që të na krijonte mundësinë që t’i takonim edhe njëherë shqiptarët për 5 minuta. Godo në fillim kundërshtoi, por më vonë më dha të drejtë. Pas më tepër se gjysmë ore, erdhën për t’u takuar përsëri R.Qosja, V.Surroi, A.Syla dhe H.Thaçi. Fillova t’u flas me qetësi për çfarë tha Hilli, rëndësinë që kishtë në parim miratimi i marrëveshjes për Kosovën, ju referova bisedave të bëra me Bedri Islamin, letrën e presidentit. Majko më mori në telefon dy herë gjatë bisedës. Më në fund e ngrita tonin kundër Thaçit dhe i thashë se me qëndrimin e tij po i kursente Serbisë bombardimin, por të mos harronte që kishte edhe përgjegjësi ndaj Shqipërisë, sepse ne vuajmë rrjedhojat e konfliktit në Kosovë. Ne duhet ta ndihmojmë njëri-tjetrin dhe ta mirëkuptojmë njëri-tjetrin. Rexhep Qosja foli përsëri bukur dhe me logjikë, po kështu Surroi. Edhe Syla ndonëse i kontraktuar, e mbështeti marrëveshjen në princip. Thaçi në përfundim kërkoi gjysmë ore afat që të mbyllej vetëm në dhomë dhe të reflektonte! E kuptova që do të këshillohej me ata që e mbanin peng. Para se të ndaheshim i thashë Thaçit: “Po të shikoj drejt në sy dhe ata sy më thonë se t’I do marrësh një vendim të drejtë”. U larguam nga kështjella, pasi amerikanët e miratuan shtyrjen e afatit edhe pas orës 13.00, për t’i dhënë mundësi delegacionit shqiptar të arrinte konsensusin. Shkuam në një restorant në pritje të përgjigjes. Në restorant folëm disa herë me presidentin, me Majkon e Gjinushin. Tirana ishte në ankth si të gjithë ne. Fola edhe me Demaçin i cili fliste kodra pas bregut! Përfundimisht rreth orës 15.30, Azem Syla më njoftoi se konsensusi u arrit dhe letra e delegacionit shqiptar iu dorëzua negociatorëve. Morëm frymë lirisht dhe u drejtuam nga ambasada në Paris. Godo shkoi të çlodhej në hotel, ndërsa unë nga ambasada u dhashë intervista BBC, Zërit të Amerikës, kanaleve televizive shqiptare, “Gazetës Shqiptare”, etj. Kur isha në ambasadë shumica e antarëve të delegacionit shqiptar më morën në telefon dhe më përgëzuan për kontributin personal që kisha dhënë për të bindur Thaçin. Madje u çudita kur më telefonoi dhe më përgëzoi edhe Bujar Bukoshi! Vetëm Ibrahim Rugova nuk u bë i gjallë. Megjithëse konsensusi u arrit, ai është shumë i brishtë. Në Rambuje kosovarët arritën të bashkohen. Po kur të kthehen në Kosovë? Demaçi doli kundër, por edhe komandantë lokalë të UÇK-së. Çfarë do të ndodhë? Të presim. Në Rambuje shqiptarët ranë dakord që të krijojnë edhe një qeveri të përbashkët. Pse u nxituan? Për të ndarë portofolet për të ardhmen? Ishte një kompromis për të qëndruar së bashku? Qosja më tha se Kryeministër u zgjodh Jakup Krasniqi, ndërkohë që më vonë mora vesh se flitej për Hashim Thaçin. Demaçi në një deklaratë për shtyp e hodhi poshtë këtë qeveri dhe vetë marrëveshjen e Rambujes.

    16 mars 1999

    Dje filloi në Paris, raundi i dytë i konferencës për Kosovën. Delegacioni shqiptar që kishte vajtur dy ditë përpara, u shpreh përfundimisht dakord për të nënshkruar marrëveshjen. Një ditë më parë, Thaçi kishte folur në telefon me M.Ollbrajt dhe e kishte garantuar për nënshkrimin e marrëveshjes. Por amerikanët, duke pasur një përvojë të hidhur me Thaçin nga Rambujeja, e kërkuan garancinë me shkrim. Dje në mëngjes Thaçi u dërgoi letra garancie, në fillim M.Ollbrajt-it dhe më vonë bashkëkryetarëve të konferencës; Vedrin e Kuk, si dhe ministrit të Jashtëm gjerman dhe kryetarit K.M të BE-së, Joshka Fisher. Pranimi i pritur nga ana e delegacionit shqiptar për të nënshkruar marrëveshjen, u mirëprit nga amerikanët dhe nga evropianët. Atë e përshëndeti në veçanti edhe Klintoni. Edhe ne bëmë një deklaratë përshëndetëse. Ky veprim nga ana e delegacionit shqiptar, e përmirësoi shumë imazhin e dëmtuar të delegacionit në Rambuje, veçanërisht të UÇK-së dhe të Thaçit. Shqiptarët tani janë në një avantazh të dukshëm në raport me serbët, të cilët tani ndodhen plotësisht të zbuluar dhe nën një presion ndërkombëtar në rritje. Dje dhe sot, negociatorët kanë vazhduar bisedimet në Paris me delegacionin serb, për t’i bindur që të nënshkruajnë marrëveshjen. Aktualisht, unë e shoh të vështirë që serbët të pranojnë marrëveshjen. Ata duan të fitojnë kohë, do të përpiqen ta shtyjnë dhe do të nxjerrin gjithfarëlloj pengesash dhe pretendimesh. Mendja djallëzore e Millosheviçit punon me kapacitet të plotë. Ambasadori francez që më përcolli në aeroport për në Paris, para dy orësh, më tha se serbët kanë kërkuar që marrëveshja të mos quhet e përkohshme dhe paketa politike e marrëveshjes, e cila sipas tyre, krijon një shtet brenda shtetit. Po kështu, ata kundërshtojnë me forcë praninë e forcave ndërkombëtare të udhëhequra nga NATO në Kosovë. Është thënë se konferenca do të zgjasë deri të enjten, 18 mars, ose mund të shtyhet dhe një ditë tjetër. Unë po shkoj në Paris për të ndjekur nga afër ngjarjet, për t’u orientuar më drejt dhe për të kontribuar nëse do të jetë e nevojshme. Sonte në darkë, në orën 22:00 është një takim me Kristofor Hill. Po kështu edhe me një pjesë të delegacionit shqiptar. Nuk jam i sigurt nëse do të kem rast të takohem me Vedrin dhe Kuk. Ambasadorët e tyre në Tiranë i kam njoftuar se do të dëshiroja t’i takoja.

    17 Mars 1999

    Mbrëmë sapo mbërrita në Paris së bashku me P.Xhufin, K. Hysenajn, E.Sulon dhe ambasadorin L.Rama, shkuam në hotel “Sofitel”, për të takuar ambasadorin, K. Hill dhe delegacionin shqiptar nga Kosova. U përpoqëm që të mos binim në sy të serbëve të cilët banonin po aty. Por nuk qe e thënë t’u shpëtonim. I mirënjohuri Kikiç, drejtori politik i M.P.J-së jugosllave u ndodh në hollin e hotelit dhe më vuri re kur hyra. Kaq duhej dhe delegacioni jugosllav bëri protestë zyrtare pranë negociatorëve për takimet e mia me Hillin dhe delegacionin shqiptar, duke i cilësuar si ndërhyrje në punët e brendshme të Serbisë! Agjencitë e lajmeve e transmetuan këtë fakt dhe gazeta “Politika” e Beogradit e botoi sot këtë protestë me komente. Hilli na informoi për zhvillimet e fundit në konferencë, për refuzimin serb për të nënshkruar marrëveshjen, dhe për 20 faqet e vërejtjeve që ata kishin paraqitur për paketën politike të marrëveshjes, duke pretenduar se duhej të rifillonte diskutimi nga e para. Grupi i Kontaktit i hodhi poshtë këto vërejtje si të papranueshme dhe deklaroi se mund të pranojë ndonjë vërejtje për çështje të vogla teknike. Hill na tha se tek shqiptarët vihet re njëfarë nervozizmi i shkaktuar nga frika se mos marrëveshjes i bëheshin ndryshime. Na kërkoi që të qetësonim shqiptarët dhe t’i garantonim se nuk do të kishte ndryshime. I pyetur nga unë se çfarë mendonin në rastin kur serbët nuk do të nënshkruanin marrëveshjen, Hill tha se as nuk do të nxitoheshin, por as dhe nuk do të vonoheshin. Të enjten sipas tij, marrëveshja do të nënshkruhej nga shqiptarët në Ambasadën amerikane. Mendohej se hapi i parë pas kësaj mund të ishte një udhëtim i bashkëkryetarëve të konferencës në Beograd, për të biseduar edhe njëherë tjetër me Millosheviçin, para se fjalën ta merrte NATO. Hill tha se NATO nuk do të mund të veprojë menjëherë. Jo vetëm se ka pasiguri rreth efektivitetit të bombardimeve ajrore në objektet ushtarake jugosllave për të detyruar Beogradi që të pranojë marrëveshjen, ose amerikanët vazhdojnë të llogarisin me seriozitet refuzimin rus për të kaluar në veprime të tilla. “Ne, - tha Hill, - nuk duam ta presim dhe ta përcjellim me bombardim në Beograd, Kryeministrin rus Primakov, i cili do të shkojë në Uashington në fund të kësaj jave. Hilli e quajti delikate dhe shumë të rrezikshme 10 ditët e ardhshme në Kosovë. Serbët po përqendrojnë shumë forca ushtarake në Kosovë dhe shenjat janë se po përgatiten për një ofensivë të re kundër shqiptarëve. I kërkova Hillit që të nxitojmë, sepse situata mund të dalë jashtë kontrollit dhe mund të krijohet në Kosovë një rreth vicioz dhune. Sot Majko i dërgoi për këtë qëllim dhe një letër Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, H.Solana. U takova edhe me delegacionin e shqiptarëve. Erdhën të gjithë me përjashtim të Rugovës dhe Bukoshit. “Presidenti” i Kosovës vazhdon të dëshmojë inat shqiptari, refuzon të takohet me përfaqësues të qeverisë shqiptare. Vazhdon t’i qëndrojë idesë fikse se ne mbështesim kundërshtarët e tij në Kosovë, UÇK dhe R.Qosjen. Në takim u fola shqiptarëve se kam ardhur në Paris në emër të qeverisë shqiptare për të qenë pranë tyre, për të dhënë kontributin tonë modest. Folën disa prej tyre: Thaçi, Fehmi Agani, V.Surroi, Edita Tahiri, Iliaz Kurteshi, etj të cilët falënderuan qeverinë shqiptare dhe mua personalisht, për kontributin që kishim dhënë në arritjen e marrëveshjes.

    19 Mars 1999

    Dje, delegacioni shqiptar nënshkroi në qendrën ndërkombëtare “Kleber”, marrëveshjen e përkohshme për Kosovën. Nënshkruan: Hashim Thaçi, Rexhep Qosja, Ibrahim Rugova dhe Veton Surroi. Ishin të pranishëm negociatorë ndërkombëtarë; Hill, Petric dhe Majorski. Hill dhe Petric nënshkruan marrëveshjen ndërsa Majorski jo. Nënshkrimi i marrëveshjes u transmetua drejtpërdrejt nga stacionet televizive. Pas nënshkrimit të marrëveshjes, ne dhamë në ambasadë një koktej për delegacionin shqiptar. Ishin ftuar dhe shumë të tjerë; erdhi dhe Ismail Kadare dhe negociatori i BE-së, Petric me të shoqen. Kishte shumë gazetarë dhe fotoreporterë të huaj dhe shqiptarë. Nga delegacioni shqiptar nuk erdhën përsëri I.Rugova dhe B.Bukoshi, ndonëse të parin e ftova personalisht përmes telefonatës që i bëra Fehmi Aganit. Të dy, ndonëse nuk e duan fare njëri-tjetrin, me mosardhjen e tyre demonstruan hapur qëndrimin jomiqësor ndaj qeverisë aktuale shqiptare. Këtë qëndrim të tyre, Ismail Kadare e stigmatizoi shumë ashpër. Sot po kthehemi në Tiranë. Vedrin dhe Kuk do të njoftonin po sot vazhdimin e konferencës deri të mërkurën tjetër, më datën 24 mars, me shpresën e një kthese serbe. Unë nuk e besoj. Më duket se Grupi i Kontaktit kërkon të fitojë kohë për vete, para se të marrë një vendim final.

    20 Mars 1999

    Ndryshe nga ç’pritej dje, Grupi i Kontaktit vendosi ta ndërpresë konferencën në Paris, duke i bërë thirrje Beogradit që të reflektojë për herë të fundit nënshkrimin e marrëveshjes. Menjëherë pas kësaj, kryetari i radhës së OSBE-së, Knut Vollebek lajmëroi tërheqjen e vëzhguesve të OSBE-së nga Kosova, e cila u realizua plotësisht paradite (1381 vëzhgues). Unë i telefonova mbrëmë Vollebekut që të më informonte për tërheqjen. Po sot serbët kanë filluar një fushatë ofensive të gjerë në Kosovën qendrore dhe veriore. Largimi i verifikuesve e lë Kosovën pa dëshmitarë, para synimeve serbe për një fushatë të re spastrimi etnik e krimi në Kosovë. Amerikanët por edhe shumica evropiane, po deklarojnë hapur se në rast se serbët nuk binden të nënshkruajnë, mbi ta do të bjerë ndëshkimi i NATO-s. Këshilli i NATO-s vazhdon të jetë i mbledhur dhe po diskuton detajet e aksionit. Gjithçka duket si prag lufte. Ne jemi fare pranë saj e të rrezikuar nga një sulm i mundshëm i forcave serbe në kufijtë veriorë dhe verilindorë. Kemi diskutuar dje dhe sot me Majkon, L.Hajdaragën dhe P.Koçin, për marrjen e të gjitha masave në përforcim të mbrojtjes në kufirin verilindor. Sot u ndal në Tiranë për rreth një orë e gjysmë, delegacioni kosovar, i cili kthehej në Prishtinë përmes Shkupit. Të njoftuar nga ambasadori francez, dolëm për t’i takuar së bashku me Presidentin. Nga aeroplani ushtarak zbriti shumica e delegacionit, Thaçi me të UÇK-së, Qosja me të tijtë, V.Surroi, B.Shala, F.Agani, I.Ajeti, etj. Mendova se I.Rugova nuk kishte ardhur. Por nuk kaluan veç 20 minuta, kur ai u shfaq në derën e sallës së bashku me 2-3 të tjerë dhe ambasadorin francez. Rugova nuk kishte dashur të zbriste nga aeroplani, por e kanë detyruar, kur i kanë thënë se e priste Presidenti Mejdani. Erdhi dhe u ul midis nesh si i ndjerë në faj. Shkëmbyem përshëndetjet e rastit. Gjeta rastin dhe i thashë se e prita në ambasadën në Paris para dy ditësh, po ai nuk erdhi. U përpoq të justifikohej; i thashë gjithashtu se nuk ka arsye pse të na mbesë hatri për njëri-tjetrin, mund të kemi dhe diferenca, por çështja kombëtare na bashkon. Më tha se nuk kishte thënë asgjë në publik dhe gjithë fajin ia hodhi shtypit që ishte shumë i papërgjegjshëm. Sigurisht nuk tha të vërtetën, veç premtoi se do të kthehej në Tiranë, në rastin më të parë që do të dilte jashtë Kosovës. U larguan në orën 14:30. Në Tiranë mbetën 5 anëtarë të delegacionit të UÇK-së: Thaçi, Krasniqi, Ram Buja, Azem Sula, Xh. Haliti (Zeka). Do t’i takoj të hënën në darkë.

    24 Mars 1999

    Sonte do të jem në Bruksel. Nesër është takimi ynë në Këshillin e NATO-s. Ai u kërkua nga unë ditën e diel, 21 mars, për të shqyrtuar bashkëpunimin Shqipëri-NATO, në kuadrin e konfliktit në Kosovë dhe të rrjedhojave që ai sjell për ne. Ne kërkojmë siguri për integritetin territorial dhe ndihmë për të përballuar një fluks të mundshëm refugjatësh, që mund të vijnë nga Kosova si rezultat i reprezaljeve të reja serbe. Nga e diela deri sot, ka pasur ngjarje intensive dhe ne ndodhemi realisht në prag lufte. Të dielën thirra ambasadorët e vendeve të NATO-s në Tiranë. Në emër të qeverisë shqiptare, unë shpreha shqetësimin për situatën në Kosovë, për mundësinë e një spastrimi etnik, për provokacionet serbe dhe rrezikun e një agresioni serb. U kërkova ndihmë logjistike dhe humanitare. Mesazhet i përcollën menjëherë. Ditën tjetër filloi interesimi i drejtpërdrejtë për propozimin tonë për mbledhjen me NATO-n. Departamenti i Shtetit kërkoi më shumë detaje dhe arsye se përse ne kërkonim mbledhjen, të cilat ne i përcollëm përmes ambasadorit Bushati. Edhe italianët, turqit, etj e mbështetën këtë propozim. Mbrëmë na erdhi përgjigja nga Departamenti i Shtetit, ndërsa sot Solana në përgjigje të letrës sime më njoftoi se nesër në orën 16:30, në selinë e NATO-s në Bruksel, do të mbahet mbledhja NATO-Shqipëri. Të hënën, Hollbruk shkoi në Beograd për herë të fundit për të bindur Millosheviçin për të pranuar marrëveshjen për Kosovën. Qëndroi deri të martën pasdite dhe nuk arriti të bindë Millosheviçin. Klintoni e urdhëroi të kthehej dhe mbrëmë në darkë, Këshilli i NATO-s mori vendimin përfundimtar për të vënë në jetë opsionin e parë kundër Beogradit, bombardimin nga ajri të infrastrukturës jugosllave. Solana ia përcolli urdhrin, Gjeneralit Klark. Që mbrëmë e gjithë bota priste nga ora në orë fillimin e bombardimeve. Ndodhemi në një situatë që pa frikë e konsideroj shumë delikate dhe shumë të rrezikshme, por dhe historike. Jo të gjithë brezave dhe njerëzve u takojnë të kenë momente kthesë për kombin dhe vendin gjatë jetës së tyre. Në mënyrë të dukshme ka filluar procesi i zgjidhjes së Kosovës, i cili do të ketë rrjedhoja shumë të rëndësishme jo vetëm për shqiptarët dhe Shqipërinë, por për të gjithë Ballkanin.

 

*   *   *

Flet Bedri Islami, ish-kryetar i organizatës ilegale

"Lëvizja Popullore e Kosovës"(LPK)

 

Bedri Islamí

 

ANA E PANJOHUR E MARRËVESHJES SË RAMBUJESË

 

 

     Plot tetë vjet më parë, në shkurtin e 1999-ës, me ndërmjetësinë e faktorit ndërkombëtar dhe nën kujdesin e vecantë të SHBA-ve, të cilat kishin angazhuar direkt sekretaren e shtetit, Madlen Ollbrajt, në një kështjellë mesjetare në periferi të Parisit, u mbajt Konferenca e famshme e Rambujesë, që i çeli rrugën ndërhyrjes ushtarake të NATO-s në Kosovë dhe në një farë mënyre ndikoi në fatin e ardhshëm të gjysmës së shtetit shqiptar të gjendur prej disa dekadash nën ish-Jugosllavi. Apo më saktë ajo u parapriu të gjitha veprimeve të mëvonshme të OKB-së, të cilat pashmangshmërisht çuan në pavarësinë e pritshme të Kosovës, që pritet të shpallet edhe zyrtarisht nga faktori ndërkombëtar me paketën Ahtisari. Në konferencën e famshme të Rambujesë, ku dhe u arrit ajo marrëveshje që u konsiderua si historike, morën pjesë disa prej figurave më përfaqësuese të Kosovës si: ish-presidenti Rugova, profesor Rexhep Qosja, Veton Surroi, Hashim Thaci, Xhavit Haliti etj. Por, krahas këtyre figurave dhe personaliteteve të njohura të politikës kosovare, rreth e rreth kështjellës mesjetare të Rambujesë, ku në labirintet e saj po luhej karta e fundit e tragjedisë së një populli që ishte në zgrip të mosekzistencës prej gjenocidit serb të kasapit të Ballkanit Slobodan Milosheviç, endeshin edhe mjaft figura dhe personazhe të tjera enigmatike, një pjesë e të cilëve kishin dhënë për Kosovën një kontribut jo pak më të vogël se ata pjesëtarë të delegacionit shqiptar që firmosën marrëveshjen e famshme të Rambujesë. Këta personazhe, më së shumti u përkisnin strukturave ilegale të Kosovës, të cilat e kishin filluar rezistencën e tyre kundër regjimit totalitar të Beogradit që në vitet ‘70-të, duke operuar kryesisht në Gjermani, Zvicër, Belgjikë etj. Një nga ato struktura ishte dhe Lëvizja Popullore e Kosovës, e krijuar me ketë emër në vitin 1993, prej së cilës më pas lindi edhe Ushtria Clirimtare e Kosovës, e cila mbajti barrën kryesore në luftën ndaj armatës së Millosheviçit. Një nga drejtuesit kryesorë të Lëvizjes Popullore të Kosovës ka qenë edhe Bedri Islami nga qyteti i Shkodrës, gazetar, shkrimtar dhe publicist I njohur, i cili rrëfen për herë të parë ekskluzivisht për "Shqip" anën e panjohur të Marrëveshjes së Rambujesë, dhe gjithcka tjetër ndodhte rreth asaj kështjelle misterioze ato ditë shkurti të vitit 1999.

 

     Zoti Bedri, si ka mbetur në kujtesën tuaj pragfillimi i Konferencës së Rambujesë?

     ISLAMI: Në të vërtetë, dita e parë e Konferencës së Rambujesë do të jetë e diela e 7 shkurtit të vitit 1999. Në kështjellën e lashtë, rrethuar nga kangjella të larta hekuri, për më shumë se dy javë, e më pas në një hotel disi luksoz të Parisit, do të vendoseshin disa nga themelet e një Kosove të ardhshme dhe duhet thënë se shpresat e atëhershme ishin tejet më largdashëse se sa arritjet e tashme. Pak nga ata që ishin në drejtimin e strukturave të luftës do të mendonin se kjo do të ishte e para dhe e fundit konferencë për Kosovën. Kishte disa kohë që flitej për takime e mbledhje të ndryshme, herë-herë në Vjenë si të dihej parathënia e takimeve që do të bëheshin më vonë, herë-herë në Bruksel si të kishin ndjellë vendimet e Paktit të NATO-s, jo rrallë flitej për Strasburgun, por kurrë nuk u kishte shkuar në mendje për vendet skandinave e aq më pak për Finlandën. Sidoqoftë, asaj dite të ftohtë shkurti, me një diell i cili si në baladat e lashta shqiptare "shumë po ndrin e po pak nxeh", si të ishte një ndjellje e diellit nordik, vëmendja e të gjithëve ishte përqendruar në ato pak hektarë tokë, ku e fshehta bëhej edhe më intriguese, për faktin se përfaqësuesit e forcave të ndryshme politike të Kosovës nuk lejoheshin të dilnin jashtë mureve të kështjellës dhe si rregull nuk lejoheshin të takoheshin as me të tjerë nga jashtë. Në ditën e parë edhe telefonat ishin si të bllokuar. Ende nuk e di përse bëhej një gjë e tillë. Ishte si të thuash shfaqja e një vullneti sipëror për të mbajtur "peng" ata të politikës, që nuk do të mund ta zgjidhnin fillikat fatin e një populli e të një kombi. Ditët që erdhën vërtetuan se po aq e rëndësishme se sa sallonet e Rambujesë, korridoret e gjata të saj, shëtitjet dhe rruginat e kështjellës, bisedimet pa fund dhe proceset e ndërprera, ishin fushëbetejat e Kosovës, në mos më të rëndësishme. Po të kishin heshtur ato dhe sidomos po të kishin heshtur në 23 ditët e bisedimeve dhe të negociatave Rambuje-Paris, e gjithë ajo që do të kishte ndodhur mes fshehtësisë së kështjellës ndoshta do të ishte e padobishme.

     Si dukej në përfytyrimin tuaj përfaqësimi i tyre në atë konferencë dhe organizimi i faktorit shqiptar për ndërkombëtarizmin e asaj cështjeje?

     ISLAMI: Me përjashtime të vogla ata kishin sjellë njerëzit e tyre më të njohur dhe po ashtu mendimi i pavarur intelektual i Kosovës përfaqësohej bindshëm nga Veton Surroi dhe Blerim Shala. Të dy ata, dhe vecanërisht Vetoni, kishin lidhje të gjëra me strukturat diplomatike botërore dhe gëzonin përkrahjen e tyre. Ministri i atëhershëm i punëve të jashtme të Anglisë, Robin Kuk, shprehej në intimitet: "Miku im Veton Surroi". Nga ana tjetër, përfaqësimi politik i një force politike ushtarake, Ushtrisë Clirimtare të Kosovës, përmes disa nga figurave më të njohura të saj, ku do të dallohej personaliteti dhe njëkohësisht autoriteti i Hashim Thacit, i bënte negociatat më të besueshme për një zgjidhje të pranueshme. Mjerisht, dy faktorët madhorë shqiptarë, prania e një strukture ushtarake me paraqitje politike dhe që për më tepër ishte jo humbëse, nuk u shfrytëzuan nga shqiptarët. Ajo që në vitin 1999 ishte vetvetiu përparësi, tetë vite më vonë nuk mund të jetë më e tillë. Sidoqoftë, para të dielës së 7 shkurtit, në sheshin kryesor të qytetit të vogël disi provincial të Rambujesë, shqiptarët kishin bërë provën e tyre të parë të protestës dhe të solidarizimit. Në një tribunë të improvizuar shpejt e shpejt, ku valëviteshin megjithatë dhjetëra flamuj kombëtarë dhe rreth së cilës ishin grumbulluar rreth tremijë shqiptarë, do të zhvillohej mitingu i parë ose parathënia e mitingut më të madh të shqiptarëve. Në paraditen e 7 shkurtit ata mijëra njerëz më shumë kishin ardhur për të qenë pranë delegacionit shqiptar të Kosovës, si shenjë e mbështetjes së tyre, për të qenë të pranishëm aty, ku mendohej se do të kryhej kthesa kombëtare dhe historike e një populli. Cuditërisht në atë miting, thuajse krejtësisht spontan, ku sidoqoftë nuk mungente përkujdesja e strukturave të lëvizjeve ilegale clirimtare, kishin ardhur shqiptarë nga të gjitha vendet ku jetonin ata. Kishte shqiptarë nga Amerika, të cilët qëndruan deri në përfundimin e punimeve; kishte nga Australia, të cilët shkuan më shpejt për të riardhur pastaj në Paris, në aktin e nënshkrimit të Marrëveshjes, pa folur pastaj për shqiptarët nga vendet e Evropës Perëndimore, të cilët ndjeheshin si në shtëpinë e tyre.

     A u realizua peticioni?

     ISLAMI: Ne kërkuam takim me përfaqësuesit e shtetit francez dhe ata ishin të gatshëm të prisnin një grup përfaqësues, mundësisht jo të gjerë, për të pranuar peticionin dhe për të pasur kontakte të mëtejshme. Ne u bëmë 5 veta dhe cuditërisht dy nga të zgjedhurit ishin nga pjesë të ndryshme të Kosovës, Prishtina dhe Batusha, një ishte nga Kërcova, një nga shqiptarët e Malësisë dhe një nga Shkodra. Njëri prej të zgjedhurve kishte ardhur nga Amerika dhe kishte punuar për shumë vite si gazetar, më duket se quhej Gjokë Sinishta. Tjetri, Ibush Bytyci, banonte në Francë dhe ishte nga të përfshirët e hershëm në lëvizjet ilegale të Kosovës. Një grua e re kishte ardhur nga Belgjika dhe ishte në emër të shoqatës "Idriz Seferi" në Bruksel. Një tjetër përfaqësues ishte Jashar Salihu, drejtuesi i fondit "Vendlindja thërret", dhe unë si drejtues i Lëvizjes Popullore të Kosovës këshilltar politik dhe drejtues i komisionit për manifestimin e madh shqiptar. Ishte një takim i shkurtër. Edhe drejtori iëDepartamentit të Evropës Juglindore në Ministrinë e Punëve të Jashtme Franceze, ishte më shumë i shqetësuar për ardhjen e delegacioneve shqiptare dhe serbe, dhe kjo ishte e kuptueshme.

     Cfarë thuhej në peticionin tuaj?

     ISLAMI: Në peticionin e paraqitur, shkruar në shqip, anglisht dhe frëngjisht, mes të tjerave ishte shkruar: Të nderuar zotërinj! Historia ju ka dhënë shansin e madh që të ndreqni padrejtësitë e mëdha ndaj popullit shqiptar në Kosovë dhe të ngelni kështu në historinë tonë, të denjë për t‘u kujtuar.

     A do ta bëni ju këtë?

     ISLAMI: Duhet ta bëni, domosdo, duhet ta bëni. Me vendimin tuaj është e lidhur jeta jonë, e ardhmja jonë dhe e fëmijëve tanë, por edhe e ardhmja e popujve që jetojnë në Ballkan. Nuk mund të ketë Evropë Juglindore të civilizuar e demokratike, kur ende pjesë të mëdha historike të popullit shqiptar vuajnë nën pushtim. Ju duhet ta bëni denjësisht detyrën tuaj! Dhe nëse ju e bëni atë denjësisht, ju do të përcaktoheni qartas për pavarësinë e popullit shqiptar në Kosovë. Asgjë tjetër nuk u jep fund vuajtjeve tona. Asgjë tjetër nuk mund të jetë e pranueshme dhe me mirënjohje për vuajtjet dhe mjerimet tona. Zotërinj të nderuar! Ju vini nga vende të lira, e keni merituar lirinë dhe e gëzoni atë. Edhe populli ynë e meriton. Mos hezitoni! Ju përfaqësoni popuj të lashtë, të kulturuar. I tillë është edhe populli shqiptar, popull i lashtë, i hershëm në trojet e tij, në mos më i hershëm se fqinjët e tij. Popuj të tillë janë të denjë për lirinë e tyre. Ju jeni mbledhur në mënyrë të pashmangshme sot. Shkak për këtë është bërë gabimi historik i vitit 1913. Nëse ju nuk e ndreqni këtë gabim, nëse ju nuk u jepni pavarësinë shqiptarëve në Kosovë, ju do të mblidheni përsëri ndoshta pas disa muajve, ndoshta pas disa viteve, sepse një gabim historik mund të ndreqet vetëm me përgjegjësi historike. Ju duhet ta keni këtë përgjegjësi historike..."
Përvec jush, cfarë mbështetje tjetër kishte faktori shqiptar në Rambuje? Në një hotel me emrin "Imbis" në periferi të Rambujesë, ishte ngritur një qendër e mbështetjes së delegacionit shqiptar në Rambuje, por edhe e lidhjes me qendrat e ndryshme mediale, të cilat, duke mos pasur kontakte të drejtpërdrejta me ata që ishin "brenda", kërkonin të vendosnin lidhje të tërthorta përmes atyre që ishin "jashtë". Ishin aty Bilal Sherifi, i cili kishte lidhje më të vazhdueshme me anëtarët e delegacionit shqiptar nga radhët e UCK-së, Sabri Kicmari, Pleurat Sejdiu, Ramadan Avdiu dhe Xhevat Bislimi, si pjesëtarë të grupit për marrëdhënie me jashtë të Drejtorisë Politike të UCK-së. Të cilët njiheshin nga mediat e vendeve ku jetonin, si në Gjermani, Angli, Zvicër dhe Francë, si përfaqësues politikë të UCK-së. Nisur nga ky fakt, vëmendja ishte përqendruar natyrshëm tek ata. Jashar Salihu, si drejtues i Fondit "Vendlindja thërret" dhe nënkryetar i LPK-së (Lëvizja Popullore e Kosovës); Ibrahim Këlmendi, i cili ka pasur gjithnjë aftësinë për të vendosur lidhje të shpejta me qarqet mediatike, por edhe me përfaqësuesit e diasporës kudo që të ishin, njerëz të tjerë që as vetë nuk e dinin përse kishin ardhur, por që donin të ishin aty. Kishte gjithashtu përfaqësues të shtetit shqiptar nga sektorë të ndryshëm të tij, sidomos politik dhe ushtarak. Më në fund erdhi edhe Diogradi me problemet e tij. Në secilën ditë vinin dhe shkonin me dhjetëra bashkatdhetarë të tjerë, telefononin, kishte të tjerë që rrinin me orë të tëra përreth kangjellave të hekurta të kështjellës së Rambujesë, pa harruar përkthyesit e delegacionit shqiptar apo ekspertët e ftuar, të cilët në mbrëmje sillnin "të rejat" e ditës në kështjellë. Ata ishin edhe si një urë lidhëse mes atyre që ishin brenda dhe që kishin marrë përsipër të vendosnin për nënshkrimin ose jo të së ardhmes së Kosovës, në varësi të idesë që do të paraqitej dhe të atyre që ishin jashtë konferencës. Përkthyesit ishin më të zhurmshmit. Ekspertët më të menduarit. Njerëzit që kishin ardhur për të qëndruar një ditë a dy ishin më të heshturit. Ishte një sallë e vogël në "Imbis", e cila cdo ditë pas orës 10:00 të paradites dhe deri në mesnatë ishte tashmë tepër e zhurmshme. Më shumë se gjithcka nga gazetarët e huaj, të cilët kishin aty tashmë pikëtakimin e tyre, merrnin të dhënat që mund të thuhej se kishin dalë tashmë "jashtë" kështjellës dhe qëndrimet e atyre që luftonin në Kosovë dhe që kishin bërë disa veprime të cilat ishin si parathënie se nuk do të pajtoheshin me asnjë zgjidhje që nuk conte nga pavarësia e Kosovës.

     Ju a kishit kontakte me ndonjë nga pjesëtarët e delegacionit shqiptar?

     ISLAMI: Në ditën e dytë të zhvillimit të konferencës unë bisedova për herë të parë me Hashim Thacin. Ishte i qetë, megjithëse ditët ishin të jashtëzakonshme. Ishte i bindur se do të dinin të mbronin atë ide për të cilën edhe ishin ngritur gjenerata të tëra, dhe se në fund të fundit nuk kishin ardhur në Rambuje thjesht për të qëndruar disa ditë. Ne biseduam se gjithcka që mund të vendosej nga delegacioni shqiptar, duhej të merrej edhe mendimi i atyre që po luftonin, sepse në fund të fundit ishte një luftë e tillë që kishte hapur portat e mëdha të një konference. Do të kishte qenë ndoshta tepër e dhimbshme dhe po ashtu fatale, në se do të kishte pasur një nënshkrim sa për t‘u bërë qejfin autoriteteve të larta të huaja. Unë e kisha shqetësimin se mos nën presionin e kaq shumë njerëzve të dëgjuar, përfaqësues të mendimit dhe të diktimit të politikës botërore, mund të përshpejtohej dhe mund të nënshkruhej dicka që nuk mund të ndreqej. I thashë po ashtu Thacit se organizata jonë (Lëvizja Popullore e Kosovës) e mbështet atë, por kjo nuk do të thotë se duhen lënë mënjanë aspiratat e mëdha që janë mbartur deri në atë konferencë. Hashimi ishte i qartë që në ditët e para për synimet e tij. Mrekullisht nuk patën pasoja tek ai luhatjet e të tjerëve, por më e rëndësishme ishte se nuk lëvizën gjërat nga e mbara edhe ajo që i është premtuar në bisedat e vecanta.

     Si precipitoi situata pas këtij ngërçi?

     ISLAMI: Pikërisht në ditën e dytë të zhvillimit të punimeve të konferencës ne vendosëm që në mbështetje të delegacionit shqiptar në Rambuje të organizonim një miting të madh, me pjesëmarrjen e sa më shumë shqiptarëve nga të gjitha trojet, dhe ai të bëhej pikërisht në qendër të Rambujesë. Ishte menduar të bëhej ditën e shtunë, pasi njerëzit do të vinin nga larg dhe do e kishin të vështirë kthimin e tyre në vendet e punës. U bisedua me Ibush Bytycin dhe ai së bashku me Xhevat Bislimin dhe një shok tjetër nga Parisi, si përfaqësues i shoqatave shqiptare, shkuan të merrnin lejen për zhvillimin e mitingut. E papritura e parë ishte se përfaqësues të një shoqate e dreqi e di se cfarë të serbëve që jetonin në Evropë, kishin kërkuar pikërisht për ditën e shtunë të drejtën e zhvillimit të një mitingu në përkrahje të delegacionit serb dhe bishtave të tij në konferencë. Leja u ishte dhënë. Të parët do e bënin ata mitingun e tyre. Shokët tanë telefonuan dhe ne vendosëm menjëherë që mitingu ynë të bëhet një ditë pas tyre. Meqenëse mendohej se konferenca mund të shkonte deri në dy javë, atëherë përfaqësuesit e shtetit francez sugjeruan që mitingu ynë të bëhet një javë më pas. Ne kishim vendosur për atë javë dhe ata lejuan. Duhet thënë se ishin deri në fund të sjellshëm, sidomos në takimet e para. Pyetën gjithashtu se sa veta mund të vinin, pra sa pjesëmarrës mendohej se do të kishte mitingu ynë. Shokët tanë i thanë se mund të priteshin deri në 20 mijë veta, mirëpo ata nuk e besuan. Sidoqoftë e dhanë lejen. Ishin para nesh vetëm pesë ditë. Në pesë ditë duhej bërë gjithcka, ndoshta edhe e pamundura, që mitingu i shqiptarëve në Rambuje të ishte më i madhi, më i fuqishmi dhe më dinjitozi. Ngritëm grupin e punës për përgatitjen e mitingut, në të cilin u përfshinë: Jashar Salihu, Bilal Sherifi, Sabri Kicmari, Ibrahim Këlmendi, Pleurat Sejdiu, Xhevat Bislimi, Ibush Bytyci etj. Kryetar i komisionit për përgatitjen e mitingut u caktua Bedri Islami. Ndërkohë u bë projekti i gjithë asaj që do të ndodhte dhe po atë mbrëmje, përmes radiotelevizionit shqiptar, i cili kishte dërguar në Rambuje gazetarin e tij Bujar Muharremi, lajmi u bë i njohur për të gjithë.

     A u realizua mitingu i parashikuar prej jush?

     ISLAMI: Në ditën e dytë të përgatitjeve për mitingun e madh, ndërsa isha kthyer nga një takim në ambasadën shqiptare në Paris, në hotelin e vogël "Imbis" kishin ardhur tashmë edhe të tjerë. Nuk isha përshëndetur ende me shokët e mi, kur nga një tryezë aty afër më thirri Ibrahim Kelmendi, i cili po rrinte me dy djem të rinj, fytyrat e të cilëve më dukej se i kisha parë diku. U ula tek ata dhe ndërsa po përshëndeteshim njëri prej tyre më tha se kishin ardhur të dërguar nga shteti shqiptar për të ndihmuar në se do të ishte e nevojshme. Informacioni që kishte rrjedhur deri atëherë nga sallat e Konferencës së Rambujesë në zyrat institucionale të shtetit shqiptar, ishte fare i paktë. Edhe aty ende nuk dihej asgjë se cfarë po ndodhte dhe megjithëse ndonjëri nga këshilltarët e delegacionit shqiptar vinte nga shteti amë, përsëri ajo që kishte rrjedhur ishte fare e pamjaftueshme. Njëri nga djemtë ishte zëvendësshefi i Shërbimit informativ Kombëtar, Dashamir Kadëna, ndërsa tjetri ishte këshilltari i Kryeministrit Majko për Sigurinë Kombëtare, Arben Isaraj. Nuk e dija përse mund të kishin ardhur, por pas pak ardhja e tyre nuk kishte qenë e padobishme. Dhe në të vërtetë, në ditën e katërt ata sinjalizuan se duhej të kishim kujdes.

     Përse, cfarë kishte ndodhur?

     ISLAMI: Kishte dy ditë që në sallat e ndenjes, por edhe në mjediset e tjera, zakonisht pasditeve dhe deri në mbrëmje vonë (nganjëherë edhe flinte aty e nuk dihej mirë se me kë tjetër flinte, vec një përkthyesi të delegacionit tonë) vinte një vajzë e re, e cila ishte paraqitur në emër të një shoqate për të drejtat e njeriut me qendër në Vjenë. Ishte një vajzë e bukur, shtatin e lartë, sytë i lëviznin vazhdimisht, ishte e qeshur dhe fliste mirë gjermanisht. Fliste disi edhe frëngjishten, por me një theks të huaj sllav. Në fakt ishte me origjinë serbe. Në ditën e parë këtë nuk e dinim, kur njëri nga njerëzit e ardhur nga shteti shqiptar na sinjalizoi. Na u duk e cuditshme, për të mos thënë e pabesueshme dhe njëri nga shokët tanë e pyeti direkt. Ajo, pa e bërë qejfin qeder, u përgjigj se ishte me origjinë serbe, se kishte shumë vite që jetonte në Vjenë, se kishte qenë në Kosovë ne emër të shoqatës së saj para fillimit të luftës dhe gjatë saj dhe se tani ajo nuk ishte aty si vajzë me origjinë serbe, por si një nëpunëse e një misioni të caktuar vjenez. Shpesh herë në fillim ulej në tavolinat e shqiptarëve dhe bisedonte me aq zhurmë, qeshte dhe lëvizte pa të keq, nga njëri cep i sallës në cepin tjetër. Natyrisht nuk mund të rrinte as me Jasharin, as me Bilalin apo shokët e tjerë, por shihej se dëshironte të dinte më shumë. Njëri nga ne tha se ajo dukej se dinte edhe shqip, sepse reagonte kur binte fjala për luftën.

     Strukturat kompetente të shtetit shqiptar që ndodheshin aty a kishin dijeni për këtë vajzë?

     ISLAMI: Patjetër. Një pasdite Dashamir Kadëna kishte thirrur një shokun tonë dhe i kishte thënë se vajza me pasaportë austriake dhe me origjinë serbe takohej mbrëmjeve me një përkthyes të delegacionit serb. Një mbrëmje nuk erdhi më. Pas dy ditësh shkuan edhe të dërguarit e shtetit shqiptar në fushën e sigurisë kombëtare dhe pas pak erdhën të tjerë: Paskal Milo, ish-ministër i Punëve të Jashtme të shtetit Shqiptar dhe Sabri Godo, ish-kryetar i Komisionit të Punëve të Jashtme të parlamentit shqiptar. Me zotin Paskal Milo ishim takuar disa herë, dhe duke mënjanuar qëndrimet e para luftës, ai ka qenë vazhdimisht I interesuar për të ndihmuar, për të gjetur mundësi të lidhjeve politike e diplomatike të shtetit shqiptar dhe përfaqësuesve të Ushtrisë Clirimtare të Kosovës me përfaqësues të diplomacisë botërore. Ndërsa Sabri Godo ishte figurë e njohur, jo vetëm si një ndër politikanët e shtetit shqiptar, por edhe si shkrimtar i shquar. Sidoqoftë, ardhja e tyre e mëvonshme dëshmonte se shteti shqiptar ishte i preokupuar për të bërë më të mundshmen, por kjo dëshmon edhe faktin tjetër se ata nuk kanë ndërhyrë në problemet që kishin marrë përsipër të zgjidhnin pjesëtarët e delegacionit shqiptar në Rambuje. E vetmja gjë për të cilën ata këmbëngulnin deri në fund dhe deri në momentin e fundit ishte nënshkrimi i Marrëveshjes në Rambuje, por kjo do të ndodhte pak ditë më pas. Në njërën nga ditët e përgatitjeve të mitingut pranë nesh u afrua edhe një burrë i gjatë, i dobët në fytyrë, paksa i hequr, me flokët e rrallë dhe që dukeshin si të pakrehura, me një cantë të zezë në duar. Nuk e njihte askush dhe ai u drejtua te njeriu i parë që kishte më pranë. Foli në gjermanisht dhe meqenëse Sabri Kicmari nuk ndodhej në ato momente aty, si njeriu që merrej më shumë me shtypin ose përfaqësues gjermanofolës, dikush e drejtoi tek unë. Më pas mora vesh se ai kishte kërkuar të takohej me ndonjërin nga drejtuesit e Lëvizjes Popullore të Kosovës, për të cilën ai kishte edhe një shkresë zyrtare.

 

Pjesa e dytë

 

Islami: "Rugova i binte me bërryl dhe i thoshte firmose".

Ngurrimi i Thaçit për të firmosur Rambujenë?

 

"Çfarë luhej rreth kështjellës së famshme të Rambujesë"

     Në pjesën e dytë të kësaj interviste me zotin Bedri Islami, ish-drejtuesi kryesor i Lëvizjes Popullore të Kosovës, njërës prej strukturave ilegale prej nga lindi më pas Ushtria Clirimtare e Kosovës, do njihemi me rrjedhën tjetër të ngjarjeve dhe atë cka luhej rreth e rrotull kështjellës së famshme të Rambujesë në periferi të Parisit, ku ato ditë shkurti të vitit 1999 ishin përqendruar sytë e Kosovës dhe të gjithë shqiptarëve kudo që ata ndodheshin.

     Zoti Bedri, nga vinte ai njeri dhe kush e kishte dërguar?

     ISLAMI: Më tha se adresën tonë e kishte marrë nga gazetari gjerman Stephan Lipsius dhe se kishte një letër të Presidentit të tyre Tilman Zulch për organizatën tonë dhe për ta dërguar më tutje në udhëheqjen politike dhe ushtarake të Ushtrisë Clirimtare të Kosovës. E pyeta edhe një herë se në emër të kujt fliste, ndoshta edhe për faktin se as emri i gazetarit dhe as emri i Presidentit që përmendte ai nuk më kujtonin asgjë. Më pas u kujtova se gazetarin Lipsius e kisha takuar një herë dhe se ai e njihte deri diku mirë rrjedhën e lëvizjeve ilegale të Kosovës. Njeriu i gjatë, me fytyrën e hequr dhe pamjen si të hutuar, më tha se vinte nga shoqata për popujt e rrezikuar, ose si i thoshin në gjermanisht "Gesellschaft fur bedrohte Volker", me qendër në Gëttingen. Ato ditë kishte filluar një dhunë e re mbi gjithë Kosovën dhe në dhjetëra zona kishte ditë e net që nuk kishin reshtur bombardimet. Njerëzit u ishin drejtuar maleve dhe pyjeve, për të shkuar më pas në Shqipëri ose në Maqedoni. Ishte fillimi i dëbimit masiv të shqiptarëve, i një gjenocidi të ri, fillimi i ri i arrestimeve dhe vrasjeve masive dhe askush nuk mund ta dinte aso kohe numrin e të vrarëve, të zhdukurve apo të plagosurve. Mendova se ardhja e këtij njeriu kishte lidhje pikërisht me këtë, dhe në ato ditë grupi i angazhuar nga Bardhyl Mahmuti sapo kishte përfunduar një raport të gjatë mbi mizoritë fashiste serbe në Kosovë, raport, i cili i përkthyer në anglisht dhe frëngjisht, u ishte dorëzuar diplomacive perëndimore. Njeriu që ishte ulur përballë meje nxori nga canta disa fletë letre, gjithsej pesë, sic do e shihja më vonë dhe më tha se shoqata e tyre ishte e shqetësuar, prandaj ai kishte ardhur aty.

     Çfarë mësuat nga ai i panjohur?

     ISLAMI: Kishin të dhëna se disa serbë, të paktën 8 apo dhjetë persona, sic tha ai, ishin arrestuar nga forcat e Ushtrisë Clirimtare të Kosovës dhe ata donin të dinin për fatin e tyre. E pyeta se nga e kishte këtë informacion dhe ai më tha se ishte e shkruar në raportin që më kishte dhënë nga organizata serbe "Fondi për të drejtën humanitare". E pyeta gjithashtu në se ky "fond" e kishte informuar edhe për masakrat serbe në Kosovë dhe në se ishin të interesuar edhe për to. I thashë shkurt se me sa jam i informuar, është rreptësisht e ndaluar dhe e dënueshme që të ushtrohet dhunë mbi popullin serb, sepse ka një vijë ndarëse mes "cetnikëve serbë" (fjalë të cilën ata e kishin përdorur disa herë në raportin e tyre, gjithnjë të vënë në thonjëza dhe popullit serb; se është mirë që shoqata e tyre interesohet për 8 ose 10 serbë që qenkan arrestuar dhe në se ata janë njerëz të zakonshëm të papërlyer, është bërë gabim që ka ndodhur kështu; por do të ishte mirë që interesimi i tyre të shtrihej po kështu edhe për fatin e shqiptarëve. I thashë se shqiptarët e zhdukur janë qindra herë më shumë se 8 a 10 serbë të arrestuar dhe kjo vetëm nga informacioni i fondit serb për të drejtën humanitare. Ai më tha pastaj se ishte e shkruar edhe në raportin e dhënë se Ushtria Clirimtare e Kosovës nuk ka bërë asnjë masakër mbi civilët serbë dhe nuk ka bombarduar asnjë fshat serb me artileri të rëndë apo me raketa. Cuditërisht, atë ditë shkurti të vitit 1999, për herë të dytë, kësaj radhe nga ky "përfaqësues" dëgjova se Rramush Haradinaj do të shkonte në gjyqin e Hagës. Asaj dite qesha me të, mirëpo kisha qenë i gabuar. E premtja, dy ditë para mitingut, ishte ditë e vështirë. Nuk ishte më shqetësimi në se do të vinin sa duhej njerëz, por më shumë ishim të shqetësuar për rregullin e gjithë asaj që do të ndodhte aty. Ishte në dinjitetin tonë që i gjithë manifestimi të mos kishte asnjë ekses, sado i vogël të ishte ai. Ishte lajmëruar se vetëm nga Gjermania do të vinin më shumë se 400 autobusë, por edhe kjo doli e gabuar, sepse erdhën dy herë më shumë. Të premten pasdite kishin manifestuar shoqatat serbe. Ndoshta banorët e qytetit as që e kishin ndjerë një manifestim të tillë.

     Sa serbë u tubuan aty?

     ISLAMI: Ishin dicka më pak se 1000 veta, shumë prej tyre të plakur dhe të lodhur. Ata thërrisnin dicka për Serbinë e Madhe dhe askush nuk i kuptonte se për cfarë Serbie e kishin fjalën, kur tash kishin mbetur fillikat, dicka donin të thoshin për punimet e konferencës por zëri u mekej, sikur ta dinin se tashmë kishte humbur gjithcka. Në gjithë ato ditë shtypi botëror kishte shkruar për masakrat serbe në Kosovë, vazhdim i masakrave që kishin ndodhur edhe në Bosnjë e Kroaci, dhe banorët e Rambujesë i shikonin këta njerëz që ecnin rrugëve të qytetit të tyre, që thërritnin me një zë të marrë, me disa flamurë që vjetër, që dukej sikur i kishin nxjerrë nga nostalgjitë e vjetra serbe, për t‘i tundur e shkundur në rrugët e Rambujesë. E gjithë makineria serbe e luftës ishte vënë në lëvizje për të vendosur aty atë që nuk do të mund ta arrinin në konferencë. Kërkesa logjike e drejtuesve të delegacionit shqiptar, Thaci, Rugova, Qosja dhe Surroi për ndërprerjen e luftimeve, kërkesë që ishte bërë që ditën e parë, kishte në vete qëllimin e natyrshëm për të spostuar vëmendjen përfundimisht në konferencë, për të bërë të mundur në frymëmarrje më të gjerë të spektrit luftues në Kosovë nga ana e shqiptarëve dhe për të vendosur përfundimisht në pozita të barabarta juridike ushtrinë serbe dhe Ushtrinë Clirimtare të Kosovës, megjithëse ishin në kahe krejt të ndryshme.

     Përse ndodhte kështu?

     ISLAMI: Po Milloshevici kishte gjykuar edhe një herë gabim, se do i mjaftonin disa ditë ose fare pak javë për të bërë të mundur heshtjen e armëve të shqiptarëve, shkatërrimin e qëndresës shqiptare dhe vendosjen de fakto të një pushtimi klasik ushtarak në Kosovë. Ndoshta ai kishte menduar ripërsëritjen e vitit fatkob 1945, kur në Kosovë u vendos pushteti ushtarak i Titos, por tani gjendja kishte ndryshuar. Nga ana tjetër ishte e vetmja rrugë që i kishte mbetur. Ajo mbetje politike që kishte dërguar në konferencë nuk kishte qenë e mjaftueshme për asgjë tjetër, vecse për një komedialitet politik, rrugacëri politike, që nuk kishte në dorë të vendoste për asgjë. Variacionet politike të kryetarit të atëhershëm serb, Milan Milutinovic dhe spekulimet politike me anë të deklaratave të ndryshme, vetëm sa e bënin edhe më të qartë se vendosja politike ndodhej në Beograd dhe se Beogradi kishte qëllimin e tij për të zgjidhur në Kosovë atë që nuk mund ta zgjidhte në Rambuje. Megjithatë, si ndodh rëndom në politikën serbe, të djeshme dhe të sotme, ata kishin kohë që vepronin pas perdeve politike, ku haptas dhe ku ndërmjet miqve të tyre të vjetër politikë e strategjikë tatonin pulset politike të pjesëtarëve të delegacionit shqiptar, sidomos nëpërmjet përfaqësuesve rusë dhe bënin presion për lëshime të njëanshme dhe përfitime të anës tjetër. Pikërisht fryt i marrëveshjeve të tilla, të paskulisave dhe rrjedhojë e "miqësive" të vjetra pansllave ose diku tjetër, do të ishte edhe drafti i dytë që do i paraqitej më vonë delegacionit shqiptar dhe në të cilin hidheshin poshtë të gjitha ato që ishin ëndërruar dhe për të cilat ishte luftuar.

     Më konkretisht çfarë?

     ISLAMI: Fillimisht ishte menduar se pas aterrimit të forcave ajrore të NATO-s, gjithnjë nëse marrëveshja kalimtare miratohej nga të dyja palët) me pjesëmarrjen e disa mijëra forcave amerikane dhe të njësiteve elite të vendeve të tjera, sidomos angleze, do të fillonte edhe instalimi i forcave aleate në Kosovë dhe pushteti i ndërkombëtarëve. Ishte menduar se ushtria serbe duhej të largohej nga Kosova në një periudhë 6-mujore, ku gjysma e tyre duhej të largohej në tre muaj; por nga ana tjetër duhet të cmilitarizoheshin të gjitha forcat e tjera ushtarake, e këtu fjala ishte kryesisht për UCK, brenda një periudhe 6-mujore. Ndërsa për sa i përkiste policisë serbe, ajo duhej të largohej në një afat prej 12 muajsh. Pra do të kishte shpartallim të plotë të ushtrisë Clirimtare të Kosovës dhe zgjatje e mandatit të pushtimit serb deri në një vit. Fare lehtë mund të mendohej edhe atëherë, por edhe tashti, se kjo do të ishte natyrisht një marrëveshje e cila nuk mund të kalohej nga delegacioni shqiptar, sepse vazhdimi i qëndrimit të forcave pushtuese serbe si ushtri për 6 muaj të tjerë dhe si polici edhe për një vit, ishte krejtësisht alogjike. Ndërsa në draftin e dytë, këtyre dhe të tjera si këto, u shtoheshin edhe përkufizimet politike e nacionale, cka mund të krijonte në Kosovë një shkapërderdhje të cdo lloj mendimi politik e pavarësues. Edhe atëherë, edhe më pas, nganjëherë edhe i shkruar, ka ekzistuar mendimi se cmilitarizimi i plotë i Ushtrisë Clirimtare të Kosovës, pra shpërndarja e plotë e saj, pa e bërë transformimin e strukturimin e saj, do të thoshte njëkohësisht edhe mungesë e perspektivës politike të udhëheqësve të saj. Është menduar gabimisht edhe atëherë, edhe më pas, se fuqia e drejtuesve politikë, edhe në perspektivë, të Ushtrisë Clirimtare të Kosovës, ishte pikërisht këtu, dhe se mosqenia e ushtrisë do të thoshte njëkohësisht edhe shuarje e perspektivës politike të drejtuesve të saj. Ky ka qenë problemi më i pakët që mund të shtrohej lidhur me strukturimin dhe transformimin e Ushtrisë Clirimtare të Kosovës. Që të pestë, kishin qenë në një kohë ose në një tjetër, ose vazhdonin të ishin edhe në strukturat e larta drejtuese të Lëvizjes Popullore të Kosovës, në Kosovë dhe jashtë saj, kishin qenë të ngarkuar politikisht nga organizata për përgatitjen e luftës dhe aty në atë konferencë ata përfaqësonin edhe mendimin politik dhe qëndrimin kombëtar të forcave politike ilegale që përfaqësonin. Në fund të fundit, edhe të tjerët që ishin aty, qofshin të LDK-së, të partisë së profesor Rexhep Qosja apo të pavarur, kishin shkuar pikërisht në sajë të luftës që po bëhej, të qëndresës së Ushtrisë Clirimtare të Kosovës. Po të kishte ndodhur ndryshe, ata do të vazhdonin të ishin diku në Prishtinë ose në rrethinat e saj, të ishin pro ose opozitarë të "arsyeshëm" të lëvizjeve paqësore, të ishin pjesëtarë të grupeve të punës të ngritura nxitimthi, të merreshin me bashkëbisedime të gjata, nganjëherë të pafrytshme edhe me diplomatët e huaj, për të luajtur gjërat nga vendi, dhe ndonëse qëllimi i tyre ishte i mirë, praktikisht nuk do të përfitohej asgjë më shumë. Të gjithë ata që ishin në konferencë kishin shkuar me "autorizimin" e Ushtrisë Clirimtare të Kosovës. Në se lufta do të pushonte, qoftë edhe në mesin e punimeve të konferencës, ata do të ktheheshin në shtëpitë e tyre, sepse tashmë nuk do të kishte asgjë për të zgjidhur. Zaten ky ishte edhe mesazhi i ardhur nga gjenerali Wili Klark, i cili bëri propozimin më të papritur për diplomacinë, kthimin e UCK-së në një forcë tokësore të NATO-s. Të kishim apo të mos kishim ushtri të Kosovës në fund të fundit nuk ishte dëshirë e pesë vetave që ishin dërguar në konferencë.

     Si rrodhën më pas ngjarjet?

     ISLAMI: Të gjitha këto diskutoheshin deri në netët e vona, jepeshin mendime dhe megjithëse ishim të bindur se i njëjti shqetësim ishte edhe brenda sallave të konferencës, përsëri nuk mund të ishim të qetë. Nga ato që kisha biseduar me Hashim Thacin, e dija se mbi të kishin rënduar gjëra të mëdha. Ishte e pamundur të përballoheshin edhe në një kohë më të gjerë se aq problemet e atyre ditëve të pakta, të asaj mbylljeje brenda sallave, ku ai jo rastësisht për luftëtarët, dhe disi papritur për ndërkombëtarët, do të bëhej figura kryesore e delegacionit shqiptar. Unë e di se asaj kohe ai nuk kishte përvojë në bisedime të tilla, maratonë diplomatike, se edhe mund të stresohej nga pesha e fjalës së burrështetasve politikë apo më pas nga prania dhe fjala e zonjës Ollbrajt, dhe kjo mund të ishte e natyrshme. Miklimi i bërë shpesh herë ndaj tij, përkëdhelja e sedrës, ngulmimi se ka rastin për t‘u bërë një Geri Adams, apo dicka tjetër për popullin e tij, shtytja drejt një kompromisi të përkohshëm për të pasur dicka më tej, por kjo ishte e padefinuar. Të gjitha këto vec e vec, ose të gjitha së bashku, mund të kishin ndikuar në lodhjen e tërheqjen e tij. Një takim i papritur dhe një propozim i cuditshëm.

     Si u paraqit Thaci në ato bisedime?

     ISLAMI: Në ditën e dhjetë të punimeve të konferencës, krejt papritur, si drejtues i Lëvizjes Popullore të Kosovës mora ftesën për të takuar një përfaqësues të rëndësishëm të një shteti jo evropian. Ftesën e përcolli tek zoti Agim Fagu, aso kohe ambasador i Shqipërisë në Londër dhe njëri ndër përkrahësit më të rëndësishëm të Ushtrisë Clirimtare të Kosovës. Përmes tij dhe zyrës që ai drejtonte janë bërë takime mjaft të rëndësishme që në fillimet e luftës. Ne u takuam në afërsi të ambasadës sonë dhe pasi më thanë që të ndiqja makinën e tyre, u nisëm nga drejtimi që merrnim për të shkuar zakonisht në Rambuje. Njeriun më të cilin do takohesha e njihja, pasi e kisha takuar në Londër dhe mendova se e gjithë kjo kishte të bënte me qëndrimin e organizatës ndaj marrëveshjes. Sapo kisha biseduar në telefon me zotin Paskal Milo dhe i kisha thënë se Thaci nuk pengohej nga ne, me gjithë kundërshtimet që kishim. Mendova se do të ishte e njëjta bisedë. Isha i gabuar. Nuk do të futem në detajet e bisedës. Shumë shkurt ai deshi të dinte në se e mbështeste LPK qëndrimin e Thacit dhe si mund të ndikoja unë tek ai. Flitej (fjalët kishin dalë nga brenda sallave), se ishte pikërisht organizata, së cilës i takonte edhe Thaci, ajo që sillte kundërshtimin më të madh. Po matesha ti tregoja qëndrimin tonë, kur krejt papritmas erdhi pyetja: "Cfarë qëndrimi do të mbante UCK-ja dhe organizata juaj në se do të kishte ndonjë plan jo të tashëm për një Konfederatë mes Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi"? Ishte pyetja më e papritur që mund të bëhej në ato ditë. Nuk e dija as pse bëhej. I thashë se personalisht mund të jem dakord, mirëpo kjo nuk është kaq e thjeshtë. "Je dakord se shqiptarët do të jenë shumicë apo për dicka tjetër?", më tha ai. Më dakord do të isha me një shtet të vetëm shqipfolës në Ballkan i thashë. Ende nuk e di pse u bë ajo pyetje dhe cfarë fshihej pas saj. Ndërsa ndaheshim, po ashtu papritmas, ai më tha: "Një mendim është vetëm një mendim. Mirë do të ishte të mbështeteshit më shumë te ne. Rambujeja është një shembull".

     Si u zhvillua mitingu?

     ISLAMI: Mitingu i madh i shqiptarëve ishte parashikuar të fillonte në orën 13:00 dhe kjo për faktin e thjeshtë se u duhej lënë kohë njerëzve të vinin nga të katër anët e Evropës. Por, në të vërtetë, disa dhjetëra kishin ardhur edhe nga Amerika e largët. Mes të tjerëve, nuk mund të harroj, edhe po të dua të harroj, dy grupe shqiptarësh; njëri i përbërë prej rreth 10 vetash që përfaqësonte shqiptarët e malësisë, të trevave të Plavës dhe të Gucisë, të Hotit, Grudës dhe të Ulqinit; dhe një grup tjetër, po ashtu prej 10 vetash, i cili kishte ardhur në emër të shqiptarëve të Tetovës dhe të Kërcovës. Ardhur nga larg, nga Amerika, ata kishin sjellë në atë miting, mes të tjerave, plisin e bardhë dhe fjalën se shumë shpejt një batalion vullnetarësh do të ishte gati për të shkuar drejt Kosovës, në përbërje të Ushtrisë Clirimtare të Kosovës. Ky do të ishte më pas batalioni i njohur anembanë me emrin "Atlantiku". Ne kishim menduar se në miting do të vinin dic më shumë se 30 mijë veta, por erdhën dy herë aq e më shumë. Asnjëherë qyteti i Rambujesë nuk ishte "invaduar" ashtu nga njerëzit. Kangjellat e kështjellës u mbuluan me fotografi të martirëve, me dhjetëra e me qindra, që nga figurat e shquara kombëtare shqiptare si Isë Boletini, Sulejman Vokshi, Bajram Curri dhe deri te të rënët e luftës që ende nuk kishte përfunduar. Thuajse kudo ishte fotografia e Adem Jasharit dhe e Hamzës, e Jusuf Gërvallës dhe e Ukshin Hotit. Në kangjellat e kështjellës filluan të vendosen edhe fotografi nga masakrat e pushtuesve serbë, njerëz të vrarë, varre masive që porsa ishin hapur, gjakime, shtëpi të djegura. Lindi një problem i vogël me të afërmit e të masakruarve, që shihni aty për herë të parë njerëzit e tyre të masakruar, megjithëse e dinin se ashtu kishte ndodhur. U desh të ndërhyhej për të mënjanuar ndonjë fotografi. Pikërisht në këtë kohë, kur nuk donte as edhe një orë që të fillonte mitingu i madh, organizatorët u thirrën edhe një herë, për të fundit herë në prefekturë. Ata kishin marrë sinjalizimin e fundit, kësaj radhe nga shqiptarët, se ishte vendosur dhe pritej sinjali për të hyrë forcërisht në kështjellë për të takuar pjesëtarët e delegacionit tonë. Francezët u qetësuan pas sigurimit të njerëzve tanë, por tashmë shqetësimi hyri te ne. Ishte shumë i mundshëm, që duke spekuluar me ndjenjat e njerëzve, të kishte një grup të përgatitur, i cili të simulonte thyerjen e portave dhe hyrjen në kështjellë.

     A pati incidente gjatë mitingut?

     ISLAMI: Pas gjithë asaj që kishte ndodhur në Kosovë, pas gjithë atij grumbullimi në shpirtin e njerëzve të dufit të zemërimit, ishte e mundshme që gjithcka të shpërthente në mënyrë të gabuar, dhe mitingu të shndërrohej në një përleshje mes shqiptarëve dhe forcave të rendit francez. Kjo do të kishte qenë më e rënda që mund të ndodhte, një paraqitje e shqiptarëve si dhunues dhe shkatërrues, besëprerës, do të nxirrte imazhin e njerëzve me të cilët nuk mund të kishe marrëveshje kurrëfari dhe nga ana tjetër do të ishte shpërndarje e vëmendjes nga brenda konferencës, jashtë saj, në dhunën që pashmangshëm do të ndodhte. Mediat televizive ose të shkruara të Perëndimit kishin ardhur me shumicë aty. Njoftimi i parë i tyre ishte për numrin e jashtëzakonshëm të shqiptarëve të ardhur nga tërë Evropa dhe tej saj, dhe e shprehin qartë se mes asaj që kishin parë një ditë përpara, organizuar nga serbët, dhe kësaj që po shihnin sot, ishte e qartë se e kujt do të ishte Kosova dhe se kush kishte të drejtë të protestonte. Në të vërtetë atyre ditëve, për shkak të luftës që zhvillohej dhe qëndrimit të përbashkët të delegacionit shqiptar në Rambuje, cështja shqiptare në Kosovë ishte në zenithin e saj. Asnjëherë nuk kishte qenë ajo aq lart në vëmendjen e të gjithëve dhe do të arrinte pikën më të lartë gjatë eksodit masiv dhe dhunës serbe pas fillimit të bombardimeve të NATO-s. Por asaj dite në Rambuje ndjehej kudo ajo që do të vinte më pas: mbështetja shqiptare.

     Po përfaqësuesit e delegacionit shqiptar a asistuan në miting?

     ISLAMI: Që disa ditë më parë, duke folur me pjesëtarët e delegacionit shqiptar në Rambuje ishte menduar që një pjesë përfaqësuese e tyre të vinte në miting dhe të përshëndeste pjesëmarrësit. Kjo do të ishte pika kulmore e saj dhe për këtë, për vetë kompleksitetin e njerëzve që kishin ardhur, ithtarë të të gjitha rrymave politike që ishin aso kohe në Kosovë, ne kishim këmbëngulur që mundësisht të vinin Thaci, Rugova dhe Qosja. Pra nuk duhej lejuar që mitingu të merrte ngjyrë njëanshmërisht të organizuar; por në pamundësi të ndodhte kjo, për ne do të ishte shumë e dëshirueshme ardhja e kryetarit të delegacionit, Hashim Thaci. Ndërkohë, qielli ishte hapur dhe u bë një ditë tejet e bukur. Ishte një pranverë e vogël në mes të shkurtit. Nuk frynte as erë dhe të dukej e cuditshme të mendoje se ajo ditë ishte 13 shkurt. Ishte vendosur që mitingun do ta drejtonte Xhevat Bislimi, përfaqësues politik i Ushtrisë Clirimtare të Kosovës në Francë, njëri nga ilegalët e hershëm të Kosovës. Fjalën kryesore, në emër të rupit organizator, do ta mbante Bedri Islami, si drejtues i grupit dhe kryetar i LPK. Gjithcka filloi dhe u mbyll si jo më mirë, ashtu sic dinë të bëjnë shqiptarët.

 

Islami: Majko insistonte që Thaci të firmoste marrëveshjen

"Bisedat e mia me Majkon e Godon në Rambuje"

 

     Në intervistën e tij ekskluzive për gazetën "Shqip", ish-drejtuesi kryesor i strukturës ilegale Lëvizja Popullore e Kosovës, Bedri Islami, rrëfen edhe për takimet e tij në Rambuje me disa prej politikanëve të shtetit Shqiptar. Lidhur me këtë, Islami kujton: "Në mbrëmjen e natës së parafundit u nisa për në Bruksel, së bashku me Xhevat Bislimin. Bisedova me Thacin për qëndrimin që do të mbahej dhe mbështetjen e organizatës. Ai nuk ndjehej i lëkundur, megjithëse e dija se sa vështirë e kishte. Ne shqiptarët jemi të çuditshëm. Jo rrallë, për të mos thënë gjithnjë, miratojmë gjithcka vjen nga larg. Themi vetëm "urra" dhe bëjmë më tej, pa e ditur se strukturat e mëdha kanë edhe dobësitë e tyre, lojën e tyre. Sidoqoftë, Thaci, ndërsa po bëhej problemi i të tjerëve, nuk po ishte më "problemi" i shqiptarëve. Në Bruksel arrita natën vonë dhe së bashku me një mik vjenez shkuam në kuartierin e NATO-s. Me vete kisha një kopje të materialit që kishte përgatitur Bardhyl Mahmuti mbi masakrat serbe, por edhe një material që më kishte sjellë nga lufta Ramiz Lladrovci me disa nga përqendrimet e ushtrisë serbe. Në atë natë dhe të nesërmen u bënë katër telefonata të rëndësishme. Biseda e parë me zotin Rexhep Mejdani, Presidentin e shtetit shqiptar. Ai donte të dinte më shumë për qëndrimin e delegacionit të UCK-së në konferencë. Sapo kishte takuar pjesëtarët e familjes Jashari. Ishte i shqetësuar, për më tepër, rrjedhat kishin shkuar në formate të ndryshme tek ai. Biseda e dytë me zotin Pandeli Majko. Ai ishte më impulsiv. Ishte përpjekur të lidhej me Thacin, por nuk kishte arritur. Më tha se dokumenti duhej nënshkruar sa më parë dhe e ndjeva shqetësimin e tij. Ishte tepër i sinqertë. I shpjegova rrjedhën e gjërave. Papritmas më tha: "Thaci duhet ta nënshkruajë. Në se i dalin probleme, le t‘u thotë shokëve se kështu më urdhëroi Pandeliu". Unë mbeta. Në të vërtetë e doja dhe e respektoja atë, por kjo ishte tepër naive. E dija se ishte një moment sinqeriteti, mirëpo deri atëherë duhej ta kishte mësuar se, në qoftë se nuk na kishte urdhëruar deri atëherë për asgjë, nuk mund të fillonte tashti të urdhëronte. Ishte tepër vonë, në të vërtetë kishte qenë vonë gjithnjë, jo vetëm për atë. Biseda e tretë ishte me zotin Sabri Godo. Me të unë u lidha përmes ministrit të atëhershëm të Punëve të Jashtme, Paskal Milo. Zoti Godo ishte vërtet i trazuar. Kjo ndihej në zërin e tij dhe në fjalët që i thoshte me aq dhimbje. I thashë se Thaci e kishte të drejtën për të vepruar nga organizata. Zoti Godo më kërkoi të takoheshim, por isha larg. Më tha tepër butësisht: "Është koha të jesh këtu". Ishte në të drejtën e tij. Më pas zoti Godo, kur u takua me Thacin, i tregoi për bisedën tonë dhe për mendimin tim që marrëveshja duhet të nënshkruhej. Thaci i tha: "Bedriu e ka telefonin tim, le të më marrë dhe të më thotë vetë. Në organizatë nuk është aq e thjeshtë".

     Në intervistën e tij ekskluzive për "Shqip",ish-drejtuesi kryesor i strukturës ilegale Lëvizja Popullore e Kosovës, Bedri Islami, rrëfen edhe për ngurrimin e Hashim Thacit për të firmosur Marrëveshjen e Rambujesë. Lidhur me këtë, Islami kujton: "Kohërat që shkuan dëshmuan se sa e pavlefshme dhe ndoshta tepër e pasojshme mund të kishte qenë nënshkrimi i gjithfarë draftit, sidomos i draftit të dytë, në të cilën do të ishin shembur të gjitha ato që ishin synuar. Thaci është sulmuar jo rrallë për ngurrimin e tij në nënshkrimin e marrëveshjes. Për të gjithë ata që nuk ishin në kontakt me të, apo me rrjedhën e ngjarjeve të atyre ditëve, ka qenë tepër e lehtë të prejudikohet ai. E vërteta është se që pas paraqitjes së draftit të pare dhe të dytë, zoti Rugova, duke i rënë herë pas here lehtë me bërryl i thoshte: "Nënshkruaje Hashim dhe të ikim në shtëpi". Mirëpo nënshkrimi i tij nuk ka qenë i mjaftueshëm. Ai nuk ka qenë krejt i lirë të vendoste si të dëshironte, për dy arsye madhore: së pari, nënshkrimi i drafteve të para ishte rikthimi i Kosovës dhe i cështjes shqiptare në vitin 1989, pra autonomi e zgjeruar, sovranitet i pakërkund, bankat, gjykatat, doganat, policia do të ishte serbe, lufta do të pushonte. Në shkurtin e vitit 1999 Ushtria Clirimtare e Kosovës kishte mbi 28 mijë ushtarë, rreth 10 mijë të tjerë po përgatiteshin në Shqipëri. Kishte vërshim në strukturat e saj jashtë Kosovës, mbështetja financiare dhe politike ishte tepër e fuqishme. Asnjëri prej tyre nuk do e dëgjonte "nënshkrimin" e këtij lloji të Thacit. Nga ana tjetër, e gjithë ajo që paraqitej ishte në kundërshtim me gjithcka kishte synuar dhe punuar ai deri më tani. Së dyti, në kohën e "pikut" të Rambujesë, pra kur mendohej se gjithcka vërvitej e vendosej në sallat e kështjellës, në Kosovë po zhvilloheshin ngjarje dramatike. Adem Demaci, duke qenë krejtësisht kundër marrëveshjes së Rambujesë, kishte synuar një lloj "rebelimi" të komandantëve të zonave dhe kishte pasur përkrahje nga ndonjëri prej tyre, që nuk ishte pa ndikim. Mirëpo, ndërsa nuk e kishin pranuar "rebelimin" e Demacit, ata kishin pasur rebelimin e tyre: kishin zgjedhur komandantin e ri të Përgjithshëm, Sylejman Selimin. Ishte si një lloj dalje nga loja e përgjithshme. Unë u lidha me Sylejman Selimin dhe pas bisedës mu bë e qartë se loja do të kthehej në rrjedhën e saj. Bisedova me Thacin dhe ramë dakord që gjithcka të zgjidhej me telegrame urimi nga jashtë dhe nga brenda kështjellës. "Rebelimi" i tyre kishte pasur një shkak: ende nuk e njihnin komandantin e Përgjithshëm, dhe kur e kishin marrë vesh se kush ishte ai dhe zëvendësi i tij, të pakënaqur kishin marrë gjithcka vetë përsipër. Mirëpo ishte një parathënie për njerëzit e Rambujesë. Njëri prej komandantëve zonalë (komandant Remi), do t‘u dërgonte fjalë se në qoftë se nënshkruanin për autonomi, "predhën" më të madhe do e kishte për avionin e tyre.

     Preokupimi i parë pasi u kthyem nga Ankaraja, ku ishim për vizitë me Majkon, ishte përsëri Kosova. Madje, Hilli më kërkoi dhe folëm edhe kur isha në Ankara. Më kërkoi ndihmë që ish-senatori republikan dhe kandidat për President të SHBA-së, Bob Doll të takonte H.Thaçin dhe R.Qosen që ndodheshin në Shqipëri. I premtova që sapo të kthehesha në Tiranë, do të merresha me këtë çështje. Dhashë porosi nga Ankaraja për të organizuar një darkë me R.Qosen dhe H.Thaçin. Kur u ktheva, Hashimi ishte larguar pa lënë gjurmë, ndërsa Qosja i respektuar e pranoi ftesën time dhe erdhi së bashku me gruan, të cilën e takova për herë të parë. Hilli dhe Lino më kërkonin me urgjencë për të ditur nëse Thaçi ndodhej në Shqipëri dhe nëse ai do të takonte ditën e premte në datën 5 mars, Bob Dollin në Shkup. Xhavit Haliti (Zeka) erdhi në darkë dhe më tha se Hashimi kishte mbathur çizmet, d.m.th, se kishte ikur në Kosovë. Informova Hillin, i cili më pyeti nëse mund të shkonte dikush tjetër. E bisedova me Zeken dhe pak më vonë më tha se nga shtabi ishte vendosur të shkonte ai me Bob Dollin, por donte masa sigurie kur të zbriste në Shkup. Shtabi i UÇK-së nuk donte të takonte Dollin, sepse do t’i kërkohej që të deklarohej hapur e përfundimisht, pro nënshkrimit të marrëveshjes. UÇK-ja donte ta vononte akoma dhënien e pëlqimit, donte garanci dhe sidomos atë për dislokimin e forcave të NATO-s në Kosovë. Zeka më foli hapur për këtë gjë. Dolli u detyrua pas kësaj të fliste në telefon me Jakup Krasniqin, i cili tha se UÇK-ja do të vendoste të dielën, më datën 7 mars, për të nënshkruar marrëveshjen. Në Shkup, këtë premtim ia kishin dhënë Dollit edhe R. Qosja edhe I.Rugova. Hilli më tha se sot në mëngjes, Dolli ishte treguar më optimist dhe më entuziast nga realiteti dhe këtë gjë ia tha mbrëmë edhe Ollbrajtit në Londër. Amerikanët po bëjnë çmos që të sigurojnë një PO të sigurt nga shqiptarët, veçanërisht nga UÇK-ja deri të hënën në darkë, në datën 8 mars, sepse Ollbrajt, ditën e martë do të dalë para Kongresit amerikan për të siguruar mbështetje për dërgimin e forcave amerikane në Kosovë. Në qoftë se shqiptarët e nënshkruajnë marrëveshjen, atëherë amerikanët e kanë më të lehtë të merren vesh me serbët. Dje u dërgova një letër ministrave të Jashtëm të Grupit të Kontaktit dhe Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, H.Solanës, me të cilën u kërkoja që të jepnin garanci publike për dislokimin e forcave të NATO-s në Kosovë, kërkesë kjo e shtruar me forcë nga shqiptarët e Kosovës. Po dje, ambasadorët e Britanisë së Madhe dhe Francës në Tiranë, erdhën dhe kërkuan të dinin për qëndrimet më të fundit të liderëve të UÇK-s për marrëveshjen.

     Në përfundim të ditës së djeshme, pasi kisha dhënë dhe tre intervista, njëra prej të cilave u botua sot në gazetën “Shekulli”, u ktheva në shtëpi. Nuk kishin kaluar veçse disa minuta, kur për habinë time, më telefonoi Hashim Thaçi, i gjendur ose siç tha ai, i kthyer në Tiranë, pasi kishte tentuar për dy ditë të kthehej në Kosovë. Në telefon dëgjova një Hashim tjetër, të ndryshëm nga ai që kisha parë në Rambuje. Shumë i sjellshëm, duke kërkuar madje falje për mërzitjen që mund të na kishte shkaktuar me qëndrimin e tij në Rambuje; kërkoi të më takonte sot mua, Presidentin dhe Ilir Metën, tashmë me cilësinë e mandatorit si Kryeministër dhe me publicitet.

     Thaçi erdhi tek unë së bashku me Zekën dhe një djalë tjetër të ri. Ne kishim ftuar shumë gazetarë për ta bërë të njohur takimin. Pas takimit, unë shtrova një drekë ku mori pjesë Zeka dhe një gazetar kosovar, Milaim Zeka me banim në Suedi. Thaçi kërkoi hapur mbështetje, nënvizoi në mënyrë të dukshme mendimet se vendimet do t’i marrim së bashku, kërkoi falje për qëndrimet e tij në Rambuje dhe më tha se ka pasur presione veçanërisht nga Demaçi. Ai tha se ata do ta nënshkruanin marrëveshjen, por kërkonin disa garanci nga amerikanët, duke mos thënë se cilat ishin, por duke lënë të kuptoje se bëhej fjalë për të ardhmen. Gjatë drekës më kërkoi të organizoja një takim me Xhejms Rubinin, zëdhënësin e Departamentit të Shtetit, me të cilin ishte takuar disa herë në Rambuje dhe e konsideronte më të afërt se Ollbrajtin. I premtova ta rregulloja këtë bisedë dhe Hilli mori përsipër të fliste me Rubinin. Rubini mori gjatë kohës së drekës dhe m’u desh të luaja rolin e përkthyesit. I thashë se Thaçi kishte dëshirë të takohej me të këto ditë, sepse kishte gjëra që nuk mund të thuheshin në telefon. Rubin më tha se do të bisedonte me Ollbrajt dhe do të më kthente përgjigje pas 15 minutash. Në vend të tij pas afro një ore, më telefonoi Hilli, i cili më tha se Rubini ishte shumë i zënë, se nuk mund të largohej nga Uashingtoni, se ai mund të takohej me Thaçin në Paris, etj. Hilli u interesua të dinte se çfarë kishte ndër mend Thaçi t’i thoshte Rubinit, nëse kishte lidhje me PO-në për marrëveshjen apo për çështje që kanë të bëjnë pas marrëveshjes. Përgjigjja nga Thaçi ishte për të dytën. Hilli do të shkojë nesër në Drenicë, për të takuar përfaqësuesit e UÇK-së. Ai kërkoi të dinte se kur do të jepej përgjigjja. Thaçi iu përgjigj se ajo do të jepej të nesërmen në darkë. Le të presim deri nesër! 

Gazeta “SHQIP” Tiranë, Më 18.02.2007

 

  

powered by Beepworld