Në 15 vjetorin e rënies së Zahir Pajazitit,

Edmond Hoxhës dhe Hakif Zejnullahut

 LULET E LIRISË NË KËNGËN E POPULLIT

 

Shkruan: Kadri Rexha

  

 

 

Në 96 vjetorin e vrasjes së atdhetarit Isa Boletini

 

NUK I HEQ ARMËT

SA T’JAM GJALLË

 

Shkruan: Kadri Rexha

 

 

 

 

Në 43 vjetorin e demonstratave të vitit 1968

DEMONSTRATAT E VITIT 1968

 

Shkruan: Kadri Rexha

 

 

 .

 

Homazh për Teki Dervishin

 

POETËT NUK VDESIN

 

 

     Ishin ato netët e gjata të Jusufit me shokë, një copë qielli atdheu me yje që digjen zjarr, tashti diku një botë fort e largët edhe e dashur si kujtimi: pritje e takime të ngrohta miqësh të helmuar me fjalë herezie, gota të mbushura mall dehës e brenga të kohës që hapin plagë, shekuj agonie në rrugën e zgjimit të një lumi të ri, pikëllim varrezash pa shenjë e pa nishan, ilaçe shëruese dhe shpresë të sëmuarish nga dashuria, fytyra të vuajtura e të stolisura me vulën e fatit të prerë perendishë, figura surealiste tymi të duhanit harlisur në dhomën e gëlqerosur si për festë, biseda të gjata që sosën me fjalë për më të dashurit, për tokën, për muzikën, letërsinë, pikturën, filmin…

     Fjalët e Tekiut prekin si puhizë buzëmbrëmjeje netësh erëmira verore, si lëngë i ëmbël barishtesh në lulëzim, si dënesë fëmije në përmallim, si frymëmarrje deti të shqetësuar në stuhi, avull toke në zgjimin e hershëm të stinës, meteor që lë pas dritën, imazh që shihet e ndjehet vetëm me fuqi zemre djalërie, diçka ngjajshëm me ëndërren ogurmirë që shfaqet beft e të lë pa gjumë.

     Ashtu në heshtje, ashtu pa fjalë e pëshpërimë, janë hullitë e thella të ballit të Tekiut që dëshmojnë brengat, vuajtja dhe vetmia e tij e pakund shoqe që flasin për birin e dëvotshëm të një populli të pushtuar, argat i zellshëm në tokën e shkelur të të parëve, poet i qëndresës që në bakat e shkollës, shpirt i lirë kryengritësi kundër pushtuesit shekullor, ushtar i orëve të para në Lëvizjen e Adem Demaçit për liri e bashkim kombëtar, i burgosr politik i pathyer në ferrin serb të quajtur Goli Otok, i dënuar me internim e përcjellje hafijesh-hije me sy prej zymrydi, i leçitur dhe i braktisur nga rrethi injorant dhe shoqëria e sëmurë, me dekada gjysmëilegal te prindët, te shokët, te botimi i shkrimit. Mbi supe mbante përvojën e jetës së tij prej romani, besën e Konstantinit dhe frymën e ringjalljes baladike, qëndresën promethejane dhe ushtrimin e heshtjes që flet, veprimin për lirinë e munguar dhe shpresën për ditët e bardha që do të vijnë...

 

Teki Dervishi

 

     Vdekja e parakohëshme e tij ma kujtoj folenë e dikurshme të netëve tona të gjata, atë nënqiell me re të shtresuara e riga të buta lotësh. Nga larg, si në vegim, ende e shoh Jusufin me kitarë në prehër, me vështrimin e tretur atje ku nuk kishim qenë kurrë, diku në botën e lirisë së krijuar, duke na dhënë zemër, duke na forcuar me këngë, me fjalët e Tekiut, me porosinë shëruese të mikut të tij të madh: „secili zog këngëtar e ka qiellin e vet, o zog i trembur, zog i trembur… të kthjelltë dhe të paskaj… në retë e ftofta që dynden, në sqota të shqetësuara… lartësinë tënde do ta gjesh, o zog i trembur, zog i trembur…!“

     Dhe, sot, kur kambanat e përmortshme nuk po bien në shënjë zie e pikëllimi kombëtar dhe kur palët e flamurit kuqezi nuk po lëshohen të pikëlluara në gjysmë shtizë për vdekjen e të papërsëritshmit Poet, në çastin kur trupi i Kolosit të Kombit po i kthehet baltës së tokës nënë, padashur më vijnë ndërmend vargjet profetike të poezisë “Vdekja e Poetit”, që Tekiu, për së gjalli, si epitaf, i skaliti në faqe libri dhe në gurin e kujtimit të tij të përjetshëm:

 

Tue e përcjellë loti i nxehtë ka me na kallë

Shpirtit të tij drita nuk i soset kah terri i vetë

E ata që e vranë pendimi nuk do t’i vret
E di poetët nuk vdesin n’vorr i fusin të gjallë

 

Promethe nuk ishte e veten në kryq e pat gozhdue

Ai i paguan sot të gjitha me këto tufa lule e lotësh

Nuk i duhen as epitafet e poetëve si kurorë motesh

I gjallë s’i pat e i vdekur kangë s’kam me i shkrue

 

Asnjëherë nuk ka ardhë ajo që ka ditë me shkue
E atij me dhunë ia vodhen çdo qëllim në jetë
E lanë si qiriun vetën tue e djegë e tretë
Për ta madhue pas vdekjes nevojë nuk ka
Shpirtin e tij ia fali flakës së ferrit

 

Esteti shkruan: ai ngjyrë të zezë i dha jetës
Pse a s’ka muejt atëbotë disi me u ngushllue
Si të tjerët të shkruej që lak i bënë të vërtetës

 

Shumë kanë me vdekë e të nesërmen me u harrue
Për ne kjo s’ka me qenë dhimbë që lot na falë
Por ai e mposhti dhimbën që s’pushon veç me gjak
I humbur në jetë ai pat etje pak
Se koha shkel e shkel lule e s’din me u ndalë

 

     O ironi, është e tepërt të thuhet, Tekiu po e përjeton fatin e poetëve të kombit, fatin e gjenive të njerëzimit: injorimin meskin të bashkëkohësve..! Të madhit Teki i qoftë dheu i lehtë!
Qenia e tij rron përjetshëm: me fjalën, me veprën...


Teki Dervishi:

 

BILARDO NË FUND TË VERËS

 

Kur të mbarojnë sivjet pushimet verore
do të kthehemi në shtëpinë e bombarduar
streha shi vjeshte, faqja e nusës - lot
me borë do të mbulohet plisi i bjeshkës
baltë në rrugë.
Në shtrat kashta e dimrit
kah mund të kthehen ata që i presim kot?

 

Vjen kartpostalja. Luftë, s’pushon diplomacia
Në’plazhet e Tenerifës, në’klubet e natës në’Nicë
Luan bilardo përfaqësia e Bashkësisë Evropiane
Në Kosovë verës piqen frutat, digjen grunajat
Vritën fëmijët, helmohen puset, plagoset hëna
Që bën dritë shtigjeve kah bredhin rrefugjatë.

 

Një mijë vjet dimër këndej kah fryen jugu erë
Që shkrin borë. Por kurrë Pranverë, o Zot
Robët e Babilionit, Rrugës së Shën Albanit
Kah Veriu i Thellë, si s’u shpirtëzuan njëherë.

 

Kur t’mbarojnë sivjet pushimet verore
A do të bjerë zilja e parë në shkollë? Në Botë
Është një vend ku fëmijë sa je bëhesh zog shtegtar
Lejlekë të verdhë të Jusufit kthehen gjithmonë
Kush nuk ka kulm mbi kokë e prag nën këmbë
Do të kuptojnë se Udhës e kishte emrin Odiseu
Djep lehonash të vrara Rrugët e Atdheut tonë.

 

Kur të mbarojnë sivjet pushimet verore
do të kthehemi në shtëpinë e bombarduar
streha shi vjeshte, faqja e nusës – lot
me borë do të mbulohet plisi i bjeshkës
baltë në rrugë. Në shtrat kashta e dimrit
kah mund të kthehen ata që i presim kot?

 

Jusuf Gërvalla:

 

TASH PO NISEMI

 

Tash po nisemi në mundshim të heshtim pak
e të flemë. Po jemi lodhur. Këmbët të ënjtura
nën tryezë. Koka që rëndon. Aspirinë?
Tash po nisemi. U bë vonë. Edhe ylli i fundit
ra përmbi tryezë.

 

Jemi bërë si planeti që kërkon ta pranojnë
si palaço të punojë
në cirkun e verdhë.

 

Unë hënë e zbetë ai diell i zjarrtë
- që të dy prej letrës së verdhë-
Që me nesër na pret takim’ i ri, bisedat mbi shëndetin
dashurinë, poezinë.
E mbaruam bisedën mbi sëmundjen e poetit shëndetlig
- të ngrihemi, u bë vonë në këtë tavernë
vetëm tym duhani e fjalë që shkëlqejnë
në mesin tonë ka të sëmurë që lëngojnë
prej fjalësh të pathëna
dhe prej mëlçisë së zezë.

 

Shtrati i madh nën një çati diku do të ftohet
në pritjen e vet
rrugicat e përgjumura ritimin e mugun e dritareve
të fikura e derdhin kot
si një pikë det
jemi si yje
në qiell.
Tash po nisemi në mundshim të heshtim pak
dashuria s’është ilaç as helm.
Me kokën time e krijoj
me duart e mia
dhe eci nëpër planet.
Natën e mirë:
Mua më duhet të shkoj atje prej nga mund t’ju gjej.

 

                                                                                            Korrik, 2011

..

 

 

Me rastin e 55 vjetorit të arratisjes së rapsodit Dervish Shaqa

 

 

NË SHQIPËRI GJETËM NJË NËNË

 

Shkruan: Mr Kadri Rexha

 

 

ﺹ ﺹ ﺹ

 

Rapsodi kombëtar në kohë zezone

 

     Në odat e Dukagjinit dhe më gjerë kënga e rapsodit Dervish Shaqa ishte bërë institucion i historisë dhe traditës, arkiv i kronikave të gjalla, ishte bërë ndjenjë dhe përjetësim kombëtar. Kënga e tij, kudo që dëgjohej, ushqente krenari për të kaluarën dhe shpresë për të ardhmen. Ajo mbillte farën e dashurisë për atdheun dhe farën e urrejtjes për armikun. Nuk duhet harruar se veprimtaria frytdhënëse e Dervish Shaqës zhvillohej në një kohë terrori, në një zezonë të madhe, kur edhe për një fjalë goje të hante burgu dhe të shkonte koka. Është koha kur qeveria e Beogradit po vazhdonte përpjekjet e ethshme që në çdo pore të jetës së popullit shqiptar të godiste sa më shumë në mënyrë që të shuante çdo ndjenjë kombëtare dhe liridashëse. Kreatorët e politikës shoviniste serbe të ngritura në institucion antishqiptar, si dikur Klubi Kulturor Serb, i mbante shpresa se kishte ardhur koha të japin kontributin historik në serbizimin e Kosovës. Qeveria zyrtare në çdo hap mbillte ndjenjën e inferioritetit të popullit shqiptar, si popull i dorës së dytë, si popull i shkallës së fundit. Presioni i pushtetit kishte hyrë derë më derë dhe manifestohej në rrugë, në treg, në fushë, në bjeshkë e gjetiu. Në manifestimet e shpeshta që organizoheshin me rastin e festave shtetërore, të përurimit të shtëpive të kooperativave, të shtëpive të kulturës, të stacioneve të milicisë e kështu me radhë, nën hijen e flamurit serb dhe jugosllav, fjalimet e deklamuara nga udhëheqësit e shtetit dhe të partisë përfundonin si me lutjet në ritet fetare me parullat e zakonshme: poshtë armiku i brendshëm, poshtë Shqipëria dhe poshtë Enver Hoxha!...

 

 

 

Rapsodi ynë kombëtar

 

     Ishin këto qëndrime të caktuara antishqiptare që po zbatoheshin me shpejtësi të furishme drejt serbizimit të Kosovës, drejt asimilimit të popullit shqiptar dhe drejt përgatitjes për pushtimin e Shqipërisë, të cilat për së shpejti do të ktheheshin në represalie dhe në terror të përgjakshëm kudo në trojet shqiptare që rënkonin nën pushtetin serbo-jugosllav. Sikur të mos mjaftonte gjithë kjo barrë e rëndë që peshonte mbi popull, gjatë dimrit të vitit 1955/56 pushteti organizoi edhe një tmerr të ri dhe të llahtarshëm. Si për fillim rrugët u mbushën me milic të armatosur. Shtëpitë po përmbyseshin. Njerëzit merrnin frymë me zor. Për çdo natë arrestoheshin me qindra. Që në fillim të aksionit për mbledhjen e armëve ftohet edhe Dervish Shaqa. Ato ditë edhe natyra ishte tërbuar. Temperatura kishte rënë në minus 30°C. Patrullat e milicisë me mashinka në krah po depërtonin edhe në rrugicat më të ngushta. Burrat vetullngrysur, një grusht zhelesh në këmbë, me pushkë kraheqafe ose pa të fare, ecnin dy-tri metra para milicëve të krekosur. Nisën poshtërimet edhe në sy të familjeve, në rrugë, në treg e gjetiu. Bodrumet me ujë i freskonin plagët e njerëzve që i kishin marrë nga goditjet e konopit të lagur dhe nga dajaku atje lartë në zyrat e UDB-ës. Të tjerët, ata që nuk kishin çka të dorëzonin, të mbyllur në qelitë e burgut, qëndronin në pozitën e kërrusur, as ulur as në këmbë, me currilin e ujit që u binte në lugun e qafës... Por mëkatar kishte shumë sa nuk i zinin burgjet të gjithë. Prandaj me të tillë u mbushën përplot edhe sallat e shtëpive të kooperativave, mësonjëtoret e shkollave... Të tjerët i lidhnin për trungjet e pemëve pranë stacioneve të milicisë, në fushë, buzë rrugëve, në zabele dhe mbaheshin me net të tëra me këmbë të zbathura në borë. Pjesën tjetër i detyronin të zhyteshin në përrenj, në kanale, në lumenj... që të qëndronin me orë të tëra në ujët deri në fyt. Ata që ankoheshin nga të ftohtit i priste stufa...

     Ky ankth nuk kishte hyrë vetëm në Llukë të Epërme dhe në komunën e Deçanit. E tërë Kosova dridhej nën ethet e acarit, nxehej nën peshën e pendrekut dhe rrihej nën valët tronditëse të rrymës elektrike. Aty ku mungonte arma, për të shitej lopa, delet, toka... Bashkëpunëtorët e UDB-ës shitnin armë me çmime të larta. Vetëm një pushkë qarkullonte deri në tridhjetë herë në duart e fshatarëve, të cilët detyroheshin ta blinin nga organet e sigurimit. Personat që nuk kishin me çka ta blinin atë armë të mallkuar, merrnin botën në sy dhe hidheshin përtej kufirit. Të tjerët, duke dashur t’ia lehtësonin vetes mundimet, mbyteshin në puse dhe vareshin në litar. Rankoviqi pothuajse e kishte lëshuar Beogradin dhe çonte lesh në foletë e ngritura me kujdes nga këlyshët e tij në Deçan dhe në mbarë Rrafshin e Dukagjinit. Për çdo ditë gjuante arinj në Bjeshkët e Nemuna, ndërsa për çdo natë tridhte burra në zyrat e milicisë. Ai tash i shkrehur e me nge shikonte punën e zellshme të argatëve të tij në zbatim të programit mbi zhdukjen dhe shpërnguljen e popullit shqiptar për në shkretëtirat e Turqisë. Dhe nuk kishte pse mos të ishte i lumtur: bota ende nuk kuptonte se një shtet socialist në emër të lirisë, të komunizmit dhe të përparimit po i zbatonte pikë për pikë doktrinat fashiste të Çubrilloviqit dhe të Andriqit mbi zhdukjen e shqiptarëve, një populli të lashtë që jetonte gjysh pas gjyshi në trojet e veta.

 

Vdes, por qen udbe nuk bëhem kurrë

 

     Dervish Shaqa e kishte dorëzuar pushkën, por me kaq pushteti nuk ishte i kënaqur. Nga dera e Shaqë Ramës, pjesëmarrësit te të gjitha luftërave që ishin bërë në mbrojtje nga serbo-malazezët, UDB-a kërkonte pushkë të tjera. Dervish Shaqa akuzohej për punën që kishte bërë si gardian burgu në Prizren dhe në Tiranë gjatë kohës së Shqipërisë, për bashkëpunimin me armiqtë e shtetit si Asllan Boletini, etj. si dhe për propagandë armiqësore të zhvilluar me këngë dhe gojarisht kundër shtetit dhe popullit. Pas vrasjes mizore nga Ozna të trimit Tal Babani nga fshati Llukë e Epërme UDB-a kërkonte vrasës tjerë të kolonëve gjakpirës serbo-malazez. Me akuza për vrasje trajtoheshin disa burra të Llukës së Epërme, ndër të cilët Demush Neziri, Adem Rama dhe Ukë Kaçorri, ajka e katundit, të gjithë shokë të Dervish Shaqës. Ndër shokët tjerë të Dervish Shaqës që akuzoheshin për pushkë dhe për vrasje ishin edhe Sadik Rama i Isniqit, Mehmet Hajdari i Irzniqit dhe ndonjë tjetër në katundet për rreth.
Lidhur me akuzat që i bëhen Dërvish Shaqa ankohet në Prishtinë te Mazllum Nimanai, vëlla i Xhavit Nimanit, kryeudbash për Kosovë. Mazllum Nimani , pasi pohon se është në dijeni për të gjitha ato që po bëhen ndaj tij, ia pret shkurt: “Ose rri me ne, me punë e më këngë, ose do të kalbësh në burg përgjithmonë.” Dërvish Shaqa kthehet në shtëpi me vendim të prerë: “vdes, por qen udbe nuk bahem kurrë.”

     Kish ditë që Dervish Shaqa pyetej dhe maltretohej psikikisht dhe fizikisht në stacionin famëkeq të milicisë në Deçan. Siç tregon Shpendi, i biri i Dervish Shaqës, një ditë, para mëngjesit, Dervishi kthehet në shtëpi. Nga lëndimet e mëdha mezi ulet në shtrat. E shoqja Zoja dhe i vëllai Syla i afrohen dhe e pyesin për gjendjen. “Nuk po ankohem për rrahjet dhe plagët, por për çka po më pyesin dhe me çka po më ngarkon UDB-a, ma nuk ka mbetur rrnesë në Kosovë, veç më duhet me ikë...” përgjigjet Dervishi. Ai, më në fund, e kishte vendosur të kalonte kufirin dhe të dilte në Shqipëri. Më shumë se për shpëtimin e trupit të vet, me kokë dhe me zemër, ai e mendonte shpëtimin e këngës. Brezi i ri, ardhmëria e shqiptare, kishte nevojë për këngën, për frymëzim me dashuri për atdheun dhe lirinë, historia e popullit ishte në këngë dhe kjo duhej kënduar, duhej përsëritur deri në bashkimin e trojeve. Në anën tjetër Demush Nezirin e kishin dërmuar sa nuk qëndronte dot në këmbë të veta. Bllazh Bubiqiqi, udbash, kishte lënë vendlindjen në Mal të Zi dhe ishte vendosur në Pejë. Nga Demush Neziri kërkonte gjakun e të atit të vrarë në Shekullar. Ai ngulte këmbë se babën ia kishte vrarë Demush Neziri. “Sidoqoftë, je apo jo vrasësi i tim et, një ditë me duar të mia do ta nxjerri zemrën dhe do ta qes, ja këtu, në tavolinë”, i kishte thënë ai Demushit. Por dasmat e shqiptarëve nuk ndaleshin. As Dervishi me Demushin nuk e ndalën këngën. Ishte kjo kënga e zogjve këngëtarë që sfidojnë vdekjen duke kënduar. Dhe, ata, nga dita në ditë, po pritnin momentin që të kalojnë në Shqipërinë nënë. Për rapsodët ishin këto çaste të rënda që nuk përshkruhen.

 

Kënga e fundit në vendlindje

 

     Nata e 7 dhe 8 marsit 1956 për shtetin është festë, ndërsa për rapsodët është nata më gjatë në jetën e tyre. Atë natë po këndonin në Llukë të Epërme, në dasmën e Ahmet Isufit. Duke kënduar deri në kupë të qiellit ata trimëronin dasmorët në odë, përbuznin dhimbjen dhe plagët në shtat e në zemër, sfidonin udëbenë dhe pushtetin gjakatar:

 

Prej qat sene qi a kanë hyrjeti

Ksaj Kosov’s kurrë s’ju nda gazepi

U çu’ hyrjeti, osmanlia

Na erdh Nemci na erdh Serbia

Nam të madh po bajnë hafija

Kjo hafija nam po banë

Burrë të mirë nuk do me lane

O vjen nji ditë do t’bahen pishman...

 

     Aty para mesit të natës Dervish Shaqën e ftojnë në divanhane. Bashkëfshatari i tij, Tafë Sahit Thaçi, ia lëshon në dorë thirrjen e nënvizuar me tri vija të kuqe dhe porosinë që “edhe treqind shpirta nëse i ke n’rafsh nesër në dorë të udëbesë asnjë shpirt nuk ka me të mbet në trupin tënd”. Dervishi kthehet edhe një herë në mesin e dasmorëve dhe pa lënë ndonjë dyshim ulet përballë Demushit. Pasi Dervishi i jep shenjë Demushit, telat e sharkisë dhe çiftelisë kumbuan si kurrë ndonjë herë, hidhur dhe pikëlluar, ndërsa zëri i thekur i rapsodëve, si në flakë të pushkëve, mbushi odën dhe si gjëmë dheu pushtoi fshatrat dhe fushat për rreth. Fjalët e këngës aq sa evokonin një moment jo fort largët të historisë sonë po aq rrëfenin dramën e trishtuar të asaj nate të pa harruar:

 

Kamber Loshi Kamber Sejdija
Çou bre djalë t’ka rrethu Serbia
Thrret Kamberi vllaznit e mi
Boll e keqe kjo Serbi
Shumë ma t’zi shqiptartë e këqi
Që i bajnë vllaut monafiki
Për Serbi pata me pshtue
Po janë shqiptarët tue ndihmue
Mos mbet zoti pa i marrue

................................
Ai prefekti fjalë o i ka çue
Kamer Loshit me u dorzue
Tri sereze o t’kem rrethue
Me i pasë kraht me fluturue
Prej Belice s’munesh me pshtue
Kamber Loshi o po i çon fjalë
Ty prefekt o mos t’kofsha falë
Nuk t’bi nore sa t’jam gjallë
Për pa u kallë kjo shpi me kashtë
Për pa më ra mu zjarri n’qafë
O Kalle flakë more qitja timin
Sa t’jam gjallë s’ta jep dorëzimin…

 

     Se kjo ishte kënga e fundit e rapsodëve në vendlindjen e tyre e parandien të gjithë të pranishmit në odën e burrave: dasmorët dhe mysafirët e shumtë enkas të ardhur pas darke nga fshatrat për rreth. Thonë: si kurrë ndonjëherë më parë, atë natë, rapsodët dhe dasmorët u bënë një, u shkrinë në një dhembje, në një pikëllim, në një qëllim, në një porosi... Dhe, kështu, kah mesnata, pas një preteksti të krijuar, Dervish Shaqa së bashku me Demush Nezirin, duke marrë lejen e të zotit të dasmës, ngrihen në këmbë, i mbledhin pamjet e fundit të dasmorëve të përlotur dhe, në heshtje, duke lënë lamtumirën e fundit, me dhimbje në shpirt, dalin përjashta... Thirrje të ngjashme si për Dervish Shaqën, atë natë, UDB-a kish dërguar edhe për Demush Nezirin dhe Adem Ramën. Pasi të tre u morën vesh e ftuan edhe Isa Hoxhën, nip i Llukës së Epërme, që atë natë ishte i pranishëm në dasmë. Isa Hoxha kish ditë që kishte ikur nga milicia e Junikut dhe ilegalisht fshihej te dajat në Llukë të Epërme. Aty për aty u morën vesh që Isa Hoxha t’u printe për në Shqipëri, pasi si Botushas që ishte, i njihte shtigjet mirë për kalimin e kufirit. Me angazhimin e Isa Hoxhës në rolin e prijësit, Dervish Shaqa edhe një herë ia djegi planin udëbesë për likuidimin e tij: UDB-a, gjoja në fshehtësi të madhe, kishte përgatitur planin për kalimin e Dervishit dhe të Demushit në Shqipëri. Si realizues të planit për udhëheqës UDB-a kishte caktuar, gjoja në besë, një mik të Demushit nga Isniqi, i cili për këtë aksion Demushit ia kish sjellë një pushkë me fishekë...

     Para se të niseshin në drejtim të kufirit, edhe një herë, që të tre, u kthyen në familjet e tyre për t’u përshëndetë dhe për të lënë lamtumirën e fundit. Pikëpjekjen për nisje e lanë në shtëpi të Sokol Smailit. Dervishi me vrap kthehet në shtëpi. Në prani të vëllait, Sylës, të gruas, Zojës, dhe të fëmijëve, Shpendit dhe Aliut, njëri shtatëvjeçar e tjetri gjashtëmuajsh, në pika të shkurta bisedojnë për shumë çka. Syla e siguron për fëmijët dhe gruan, ndërsa Zoja, në heshtje, e siguron për besnikërinë e përjetshme dhe për kujdesin e devotshëm ndaj fëmijëve. Pasi edhe një herë, me lot burri, i përqafon Shpendin dhe Aliun, shpejt e shpejt, hallallshtiset, përshëndetet me ta dhe niset. Në krye të shkallëve nëna Rukë e ndalë Dervishin, e përqafon me lot, duke i thënë: prit pak, bir i nënës, se po më duket sonte paske udhë të gjatë. Pas pak ia sjell një palë meste dhe një palë këpucë, të cilat atë dite Zenuni për vete i kishte blerë në Pejë. Me lot për faqe Dervishi i zbret shkallët, bie në fund dhe, para se të dalë për portë të kullës, edhe një herë e kthen kokën dhe i shikon Shpendin dhe Aliun në ngryk të nënës Zojë, që dridhej si plepi në ditë vjeshte...

     Pas pak të tre u takun sërish te caku dhe u nisën.I pari prinë Isa Hoxha, pas tij vijnë Dervish Shaqa, Adem Rama dhe në fund, me pushkë në dorë, Demush Neziri. Çajnë rrenë e borës së trashë dhe heshtin si ajo natë dimri Dukagjini. Secili në brendësi tjerr mendime dhe në shpirt mbrun nga një dhimbje të madhe sa malet me borë. Ecin në kolonë dhe ndihen si lisa të rrëzuar në stuhi. Nga të ftohtit që u kishte hyrë në zemra nuk e ndienin fare acarin e egër të natyrës. Për t’i ikur çdo dyshimi dhe çdo rreziku u nisën për në Kodrali, rrotull kaluan Junikun, u ngjitën në bjeshkë dhe u ndalën në stanet e Botushës. Për pak çaste aty pushuan, me tallat që i kishin sjellë me vete i ngrohën duart dhe rreth orës katër të mëngjesit kaluan kufirin. Emocione, dhimbje, ofshamë dhe dënesje të heshtur në të njëjtën kohë. Prapa kufirit të mallkuar shqiptaro-shqiptar po linin më të dashurit, miqtë, rininë, përpjekjet... Nuk kishte kohë për vaj as për rënkim... Albumin e kujtimeve, arkivin e këngëve dhe idealin i mbanin në zemër.

 

Në Shqipërinë Nënë

 

     Sipër oxhaqeve ngrihej tymi i mëngjesit. Dita e re po fillonte. Nga qafa e rrëpirë e Padeshit me thirrje të gjata provojnë t’u bëjnë zë malësorëve poshtë në fshat. Por kot, nga lartësia e madhe zërat e tyre humbnin në humnerë. E merr Isa Hoxha pushkën nga Demushi dhe fillon t’ia ngrehë këmbëzën. Kot. Pushka shkrepë, nuk ndez. I mungon gjilpëra. As fishekët, e provuar më vonë, nuk bënë punë. Që përpara udëba i kishte zier dhe baruti nuk ndizej. Atëherë Dervish Shaqa e nxjerr bombën e vetme që përherë e mbante në xhep dhe e vërvitë shkëmbinjve teposhtë. Nga ushtima e bombës alarmohen kufitarët dhe burrat e Shipshanit, të cilët, sa hapë e mbyllë sytë, u shkojnë në ndihmë. Natën e parë pushojnë në Shipshan. Natën e dytë në Bajram Curr. Ditën e tretë i bartën në Tiranë. Pas pyetjeve të para, të përgjithshme, nga Tirana i dërgojnë në kampin për strehim në Llakatun të Vlorës. Atje pyeten gjatë kohë: rreth shkakut të arratisë, rreth gjendjes së rëndë në Deçan, rreth situatës politike në Kosovë. Hetues kryesor për të arratisurit nga Kosova ishte Sali Shatri, intelektual nga fshati Tomoc, Komuna e Burimit, i arratisur politik në vitet e pasluftës. Në kamp ditët dhe netët janë të gjata. Koha nuk ecën fare... Tashti Dervish Shaqa ka kohë të mendojë. Ka kohë të bëjë analiza për veprimin e ndërmarrë. Me mendime kthehet në Llukë të Epërme. Në mëngjesin e akullt të tetë marsit. Me sytë e mendjes rreth kullës së Shaqë Ramës sheh korba të zi. Në krye të milicëve korbi Fetah Gasha. Qeni serb. Gjithçka në kullë përmbyset. Nga oda e burrave e deri në ahur të bagëtisë duar të përgjakura kërkojnë armë... Përplasje dyersh... Shkatërrime orendish... Pëllitje lopësh... Blegërima delesh... Në oborr rrëmujë... Zëra të çjerrë... Pyetje... Britma... Ulërima... Mallkime... Kërcënime... Tmerr...E tërë familja gjashtëdhjetë anëtarëshe me këmbë zbathur në borë. Burrat qehrengrysur sfidojnë. Gratë e fëmijët, të mërdhirë, vetëm heshtin... Në mbrëmje kulla ngryset pa burra... Tortura barbare tërë natën... Sylën, Zenunin, Isën dhe burrat tjerë, të thyer brinjësh e të përgjakur, mëngjesi i zë para stacionit të milicisë në Deçan. Të gjithë të lidhur për pemë... Të gjithë në këmishë e tëlina, në borë, deri në shokë. Kjo skenë përsëritet edhe në oborr të Demush Nezirit, Adem Ramës, Isë Hoxhës... në oborret e mbarë Rekës... Dhe kudo në Kosovë:

 

Zot, çka janë k’ta korba t’zi

N’atë Kosovë n’atë shqiptari

K’ta nuk janë korba të zi
Po asht udba me milici

Tmerruen robë e tmerruen fëmijë...

 

     Janë vargjet e para, tharmi i këngës “E pesëdhjetë e gjashta sene ka hi”... Zemra i digjet e loti i rrjedh ... Por. Ah...Këngë të tjera do të lindin pas saj...Parandjenja e ligë për ardhmërinë e Kosovës te Dervish Shaqa nuk gjen strehë. Kish ikur nga vdekja poshtëruese, por jo nga lufta. Luftën nuk do ta ndalë deri në liri... Dhe ai ndihet luftëtarë i atdheut. Dhe ai ndihet i pamposhtur në idealin e tij... Për pushkë ka sharkinë. Zërin ka për plumb:

 

Ah, more Titë, more Titë tradhtari
Qëso vuajtjesh s’duron shqiptari
Kët’ terror që po e ban ti
Tash gjithkush mirë asht ka e di
Don shqiptarët me i çue n’Turqi
Nuk jem turq me shkue n’Turqi
Jem shqiptarë e dojmë Shqipni...

 

Jo. Jo. Nuk dorëzohen armët e mia, pa dëgjuar bota e të shtatë krajlia....

 

     Një ditë, në bisedë e sipër, Sali Shatri i tregon Qerim Ukës për Dervish Shaqën dhe për të arratisurit tjerë nga Kosova. Qerim Uka nga Ozdrini, po ashtu, i arratisur nga dhuna e krajlit serb dhe i vendosur në Shenavlash të Durrësit në kohën e A. Zogut. Me t’u përmendur emri i Dervish Shaqës, Qerim Uka, me lot për faqe, ngrihet në këmbë. Ndër të tjera, rrëfen se babanë e Dervishit, Shaqë Ramën, e njeh ngase në Llukë i ka dajat. Tregon se familja e tij ka qenë dhe është derë e dëshmuar për tradita dhe atdhedashuri. Qerim Uka ishte pronar i ndërmarrjes bujqësore që posedonte qindra hektarë tokë në rrethinat e Shenavlashit dhe Rashbullit, të cilat i kishte blerë me para në kohën e Zogut. Ai kishte kullë të madhe private në Shenavlash dhe argatë të shumtë me rrogë. Shtëpia e tij, me leje dhe përkrahje të Sigurimit, ishte kthyer në qendër të Lëvizjes irredentiste ku ushtroheshin grupet diversante për veprime atdhetare në Kosovë dhe në vise tjera shqiptare të pushtuara nga Jugosllavia. Qerim Uka menjëherë i lutet Salihut që t’ia sjellin në kullë Dervishin me shokë. Qerimi, po ashtu me leje të Sigurimit, pas tetë muajsh, i nxjerr nga strehimi Dervishin me shokë dhe u tregon atyre se tashti e tutje do të banojnë në kullë të Qerim Ukës dhe se do të punojnë në ndërmarrjen e tij. Adem Rama i lutet Sali Shatrit që ta lejojnë të shkojë tek dajat në Tropojë. Salihu ia plotëson kërkesën, ndërsa me Dervish Shaqën, Demush Nezirin dhe Isa Kastratin shkojnë te Qerim Uka.  Qerimi i pret mirë, i vendosë për banim në kullë të vet dhe u gjënë punë të treve. Në ndërmarrjen e tij bujqësore Dervish Shaqa bën punën e rojës së fushës dhe ekonomisë, ndërsa kohën e lirë e kalon në ushtrime diversantësh pasi qysh në fillim qe bërë anëtar i Lëvizjes. Thonë: si diversant, Dervish Shaqa ka hyrë disa herë në Kosovë.

Derisa Demush Neziri shpejt krijon familje të re në Shenavlash, Dervish Shaqa vazhdon të njëjtën punë në pronën e Qerim Ukës rreth gjashtë vjet me radhë. Gjatë kësaj kohe, sidomos pas suksesit të madh që korrin në një dasmë në Qerret, rapsodët Dervish Shaqa dhe Demush Neziri, me këngët e tyre do t’i hapin dyert e suksesit në të gjitha fshatrat e rrethit të Durrësit. Puna e Dervish Shaqës në ndërmarrjen bujqësore do të zgjatë deri në kohën kur Qerim Uka ia dhuron pa asnjë kompensim Kooperativës dhe Shtetit tërë pasurinë dhe tokat e veta. Në ndërkohë, me përkrahjen e Sali Shatrit dhe të Qerim Ukës, diku rreth vitit 1958, Dervish Shaqa i bën incizimet e para në Radio Tiranë, këngë me motive patriotike dhe lirike dashurie. Pas formimit të kooperativës së Shenavlashit, një kohë, Dervish Shaqa jeton në Elbasan. Për të qenë më afër Radio Tiranës, pas pak muajsh, diku në vitin 1964, Dervishin e tërheqin nga Elbasani dhe e dërgojnë në Tiranë. Për pak kohë e vendosin në Shtëpinë e studentëve e më vonë i gjejnë banesë në Tiranë. Gjatë kësaj kohe Dervish Shaqa përsëri punon në një kooperativë bujqësore, e quajtur SMT, e cila merrej me kultivimin e rrushit, fiqve, ullinjve dhe pemëve të tjera. Në këtë kooperativë, me kërkesën personale, Dervish Shaqa merret me mprehjen e veglave të punës.

 

Dervish Shaqa dhe Grupi kosovar i Rashbullit

 

     Në ndërkohë, në Shenavlash, në tokë të Qerim Ukës, Kooperativa ia falë Demush Nezirit një truall për ndërtimin e shtëpisë. Po në këtë kohë nga Tropoja kthehet në Shenavlash edhe Adem Rama. Kooperativa e Shenavlavshit pas pak vitesh përparon dhe bëhet njëra ndër kooperativat më të forta të kohës. Në rrethanat e zhvillimit të estradës dhe kulturës së vendit, si thirrje e kohës, në Kooperativën e Shenavlashit lindë nevoja për themelimin e një shoqërie kulturore artistike. Për fillim, në vitin 1965, themelohet shoqëria muzikore “Grupi Kosovar i Shenavlashit”. Sipas të dhënave të mbledhura nga studiuesi Jetish Kadishani aktivitetin e parë për formimin e Grupit, me sugjerimin e kompozitorit Pjetër Dungu, e ka bërë Demush Neziri. Në fillim Grupin e përbënin Demush Neziri, Hafiz Buçeza, Vlash Lorenci, Bajram Disha dhe Sylë Hasani, për t’u përtërirë dhe zgjeruar një vit më vonë edhe me shumë anëtarë të rinj dhe të talentuar. Edhe pse në start Grupi nuk kishte pretendime të mëdha, tashti, pas një viti përvoje, nami i shoqërisë do të dëgjohet edhe përtej rrethit të Durrësit dhe do të nxitë interesimin e mbledhësve të folklorit, etnografëve, etnomuzikologëve dhe kompozitorëve. Në saje të suksesit të dëshmuar si dhe të simpative të personaliteteve partiake dhe shtetërore për këtë Grup, kryetari i KB Shenavlash - Rashbull, Bahri Kërçova, nga fondet e Kooperativës, Grupit do t’i ndajë mjete materiale për sigurimin e instrumenteve muzikore, gardërobës dhe lokalit për ushtrime. 

     Në vitin 1967, në fqinjësi me Shenavlashin, në fshatin Rashbull, themelohet grupi tjetër muzikor me emrin “Grupi Muzikor i Rashbullit”. Këtë Grup e themelon familja e madhe Kabashi me origjinë nga rrethinat e Burimit. Rreth këtij Grupi të ri mblidhet një numër i konsideruar këngëtarësh, instrumentistësh dhe valltarësh të melosit popullor kosovar. Duke e parë se anëtarët e të dy grupeve muzikore përbëhen kryesisht nga shqiptarët me origjinë nga Kosova dhe se qëllimi kryesor i tyre ishte kultivimi dhe paraqitja folklorit burimor nga trevat e Kosovës, me kohë, lindi ideja e bashkimit të grupeve. Konkretisht me bashkimin e grupeve muzikore u mor Agim Berisha, arsimtar i muzikës në Durrës, po ashtu me origjinë nga Peja. Nga dy grupet e bashkuara, në vitin 1967, krijohet “Grupi kosovar i Rashbullit”, ansambli i famshëm i këngëve dhe valleve kosovare, i cili për dy dekada me radhë, nga gjiri i vetë do të nxjerrë këngëtarë, instrumentistë dhe valltarë të talentuar, do të nxjerrë nga harresa, do të kultivojë dhe do të përhapë me dashuri dhe mburrje folklorin burimor kosovar si dhe do të thyejë rekorde pas rekordesh në një konkurrencë të jashtëzakonshme me ansamblet e njohura muzikore të mbarë Shqipërisë.

     Menjëherë pas formimit të Grupit Kosovar të Rashbullit, kryetari i kooperativës, Bahri Kërçova, shkon në Tiranë, bisedon me Dervish Shaqën, i premton shtëpi dhe e fton që të kyçet në Grupin muzikor, aty ku edhe e kishte vendin dhe ku mund ta jepte kontributin e tij jetësor. Në vitin 1968, Dervish Shaqa, përfundimisht, vendoset në shtëpi të re në Rashbull dhe anëtarësohet në “Grupin Kosovar të Rashbullit”. Me inkuadrimin e Dervish Shaqës Grupi fitoi peshë të madhe, gjak të ri, vrull të pandalshëm kombëtar dhe vlerë të lartë profesionale. Grupi udhëhiqej nga Agim Berisha dhe, diktuar nga nevoja, shpesh do të arrijë në pesëdhjetë anëtarë aktiv. Puna vetëmohuese e anëtarëve dhe vlerat e shumëfishta artistike e kombëtare Grupit ia hapën rrugën e fitores anembanë Shqipërisë. Në saje të vlerave ky Grup muzikor arriti të ngjitet në skenat e qyteteve më të njohura të Shqipërisë duke marrë pjesë në përvjetorët e festivalet më të njohura të kohës nga ato të rrethit të Durrësit, Tiranës, Vlorës, Kukësit, Shkodrës, Tropojës, Pukës, Dibrës e deri në Festivalin Kombëtar të Folklorit në Gjirokastër. Në këto paraqitje Grupi dhe pjesëmarrësit u shpërblyen me duartrokitje frenetike nga shikuesit, me vende të para, me fletëlavdërime dhe me mirënjohje të ndryshme nga juritë profesionale. Ndër anëtarët më të shpërblyer dhe më autoritar të Grupit, me plot meritë, qenë Dervish Shaqa, Demush Neziri, Shaban Salihu, Merushe Badolli, Ali Kabashi, etj.1)

     Me vendosjen përfundimtare në Rashbull rapsodi Dërvish Shaqa stabilizohet fizikisht dhe shpirtërisht. Tashti përsëri është afër Demush Nezirit dhe Adem Ramës. Tashti është në mesin e popullit me të cilët përjeton dhe ndanë shumëfish mallin e familjes, të vendlindjes dhe të mbarë Kosovës. Aty përsëri e gjeti kuptimin e jetës dhe kuptimin e këngës përvëluese. Tashti aq sa u jep të tjerëve dashuri dhe këngë po aq merr nga të tjerët për vetveten dhe për këngën. Inkuadrimin në Grupin muzikor e ndjen si detyrë të shenjtë dhe si ngushëllim shpirtëror. Respektin e thellë që i bëhet nga anëtarët e ansamblit, nga fshatrat e rrethit të Durrësit dhe nga mbarë Shqipëria Nënë e përjeton si nderim të jashtëzakonshëm e të çmuar. Kosova dhe Shqipëria për të gjithmonë kishin qenë një trup, një trup i ndarë nga shkau. Kishte ikur nga vdekja dhe kishte hyrë në jetë. Sa familja kosovare kishte pasur fatin e tij. Të gjithë sot gëzonin jetën, shkollën, punën, shërbimin ushtarak. Të gjithë nën të njëjtin kujdes. Në duart e Shtetit... Vërtetë, vendlindja, prindërit, bashkëshortja, fëmijët, më të dashurit... kanë kuptim të veçantë, të pazëvendësueshëm... Por ka edhe diçka përtej dhimbjes, përtej dashurisë... Dhe, pikërisht, ky shpirt sublim, kjo ndjenjë hyjnore, ky ideal... bëhet fjalë, bëhet tingull, simfoni, dashuri, frymë dhe derdhet ujëvarë në këngën himn “Kur ta kthyem moj Kosovë shpinën”:

 

Vatrat tona i kemi lanë

Por n’Shqipni gjetëm një Nanë

Bacë Enverin, nanë Partinë

Vëlla e motër, tanë Shqipninë...

 

Kënga e kthyer në kushtrim

 

     Nga kjo kohë për rapsodin Dervish Shaqa fillon një përvojë e re edhe në lëmin e këngës dhe muzikës. Kontaktet e tij me mbledhës dhe studiues të folklorit, si Qemal Haxhihasani, Zihni Sako, etj. me etnomuzikologë, me etnografë dhe me kompozitorë, si Pjetër Dungu, Tish Daija, Mustafa Krantja, etj. ia përforcuan hala më shumë bindjen për vlerën kapitale të folklorit si dhe i hapën horizonte të reja për këngën dhe rolin e saj në shoqëri e në jetë. Me këtë bindje kishte kënduar në Kosovë. Me këtë bindje i këndon këngët që i kishte sjellë nga Kosova. Me këtë bindje do t’i këndojë këngët që do t’i krijojë vetë ose do t’ia shkruajnë të tjerët. Këngët që i këndon në dasma fshatrave, ato në kuadër të programit të “Grupit Kosovar të Rashbullit” ashtu edhe këngët që i regjistron në fonotekën e Radio Tiranës dhe të Radio Kukësit për Dervish Shaqën qenë jo vetëm material shpirtëror, traditë, kronikë dhe histori por edhe frymë, ndjenjë, atmosferë dhe mision. Nga kjo kohë e deri në ditët e fundit shohim se rapsodi kombëtar Dervish Shaqa ngadhënjeu mbi vetminë, ngadhënjeu mbi vetveten. Zemrën e ktheu në sharki e sharkinë e ktheu në erë. Fjalën e ktheu në zë e zërin e ktheu në piskamë. Piskamën e ktheu në kushtrim e kushtrimin e ktheu në pushkë. Sepse gjëmët e Kosovës dëgjoheshin edhe në Rashbull. Rënkimet e Kosovës dëgjoheshin kudo në Shqipëri.

 

ﺹ ﺹ ﺹ

 

1) Jetish Kadishani, Dervish Shaqa - rapsod homerik i këngës shqiptare, “Bujku”, 30 shtator deri 6 tetor 1995, fq.13

 

 

                                              

Çast me disa këngë të epikës së Rilindjes kombëtare

të interpretuara nga rapsodi i kombit Dervish Shaqa

 

 

PËR VEND TONË JEM TUE LUFTUE

 

Shkruan: Mr Kadri Rexha

 

Hyrje

 

     Pas shuarjes me gjak të veprimtarisë dhe të luftës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit populli shqiptar, jo që nuk u dorëzua, por vazhdoi rezistencën aty ku ajo ishte ndërprerë. Lidhja, me veprimtarinë e saj të gjithanshme, tashmë e kishte ngritur në nivel të lakmueshëm vedijësimin, vetëbesimin dhe krenarinë kombëtare. Kryengritësit po e mbanin barutin thatë dhe po përgatitëshin për kryengritjet e ardhshme të një niveli më të gjërë dhe më të lartë. Atdhetarët e palodhshëm e shtuan aktivitetin propagandistik në shumë drejtime. Imperativi i kohës kërkonte bashkimin e popullit pa dallim feje dhe krahine, shuarjen e ngatërresave, faljen e gjaqeve si dhe intensifikimin e veprimtarisë diplomatike në arenën ndërkombëtare. Moto e kohës u bë porosia e madhe e Vaso Pashë Shkodranit:

F e j a e  sh q i p t a r i t  ë sh t ë  sh q i p t a r i a.

     isht populli po e merrte vetën. Kënga epike flakë për flakë po i përjetësonte betejat, heronjtë dhe aktet e tyre të larta. Këngëtari popullor me shembull konkret dëshmonte se ai që bie duke luftuar për atdhe nuk vdes, por fiton përjetësinë. Në këtë atmosferë të madhe të Rilindjes Kombëtare populli shqiptar po punonte dhe po ecte përpara me synime të qarta drejt shkëputjes nga Turqia, nga e sëmura e Bosforit, po marshonte me aspirata legjitime drejt Pavarësisë së Shqipërisë.

     Në këtë drejtim as Porta e lartë nuk flinte. Të “shtatë krajlat”, Evropa, Turqinë e kishin mbështetur për muri me kërcënim të qartë: ”a po e shtron, a lëshoma mue”, siç e thotë një këngë e këtij cikli. Ndaj, Turqia po përgatitej që me tërë forcën t’i sulej Shqipërisë me qëllim që çështjen shqiptare ta hiqte nga rendi i ditës. Ekspedita të shumta turke marshuan me zjarr e hekur drejt Shqipërisë. Ekspedita të shumta dogjën e poqën veriun e Shqipërisë e në mënyrë të veçantë Kosovën, djepin e kryengritjeve dhe të luftërave masive shqiptare për liri dhe bashkim kombëtar. Në krye të ushtrisë turke Perandoria vazhdimisht emëroi udhëheqësit më të rryer, më të sprovuar dhe më gjakatar, si Shemsi Pashën, Xhavit Pashën, Turgut Pashën... Luftë në Kaçanik. Luftë në Carralevë. Luftë në Karadak e luftë në Dukagjin. Luftë në Shkup e luftë në Shkodër. Luftë në Boletin e luftë në Himarë. E tërë Shqipëria në kryengritje e në luftë. E tërë Shqipëria në tym e në flakë. Dhe, më në fund, dhe, më në fund, pas pesëqind vjet luftërash të përgjakshme, pas pesëqind vjet qëndrese të pareshtur të shqiptarëve, në vitin 1912, Perandoria Turke ra dhe u tërhoq zvarrë nga trojet tona, duke lënë prapa një popull të përgjakur, një popull të rënë ekonomikisht, por një popull të fortë në shpirt dhe të fortë në aspiratat e lirisë dhe të bashkimit të kombit dhe të trojeve shqiptare.

 

( Dervish Shaqa - Moj Shqipni Mos Thuj Marova )

 

     Luftën mbinjerëzore të popullit tonë që e çoi gjysmën e Shqipërisë deri te pavarësia me dokumente të kohës flet historia. Ndërkaq, gjëmën, klithmën, entuziazmin, dashurinë, vullnetin, optimizmin, shpresën dhe shpirtin e pamposhtur të kombit të atyre viteve të mëdha i gjejmë vetëm në këngën e popullit, në prodhimin e tij spontan, ashtu të thjeshtë, ashtu njerëzor dhe tejet të natyrshëm. Nga kjo prodhimtari artistike e shpirtit të kombit rapsodi Dervish Shaqa për repertorin e vet zgjodhi një numër të konsideruar këngësh, nga të cilat po veçojmë këto: “Bini djem, se mbaroi Juniku”, “S’i kondisim këtij hyrrjeti”, “Për vend tonë jem tue luftue”, “Asllan Pasha mbledh vergjinë”,”Na u nis lufta në Kaçanik”, “Në Kaçanik deri n’Boletin”, “Ah, Shqypni mos thuej mbarova”, etj.

 

Na u nis lufta në Junik

 

     Me këngën “Bini djem, se mbaroj Juniku” rapsodi Dervish Shaqa evokon rezistencën dhe luftën e Junikut të vitit 1904. Atë vit thuaja të gjitha viset e Shqipërisë veriore i kishte përfshirë flaka e kryengritjeve. Ndonëse kryengritjet e atij viti ende nuk kishin një qendër të vetme udhëheqëse, megjithatë ato i bashkonte objektivi i përbashkët: lufta kundër robërisë turke, lirimi i të burgosurve, kundërshtimi i ndërhyrjeve të Fuqive të Mëdha në aplikimin e reformave të reja, si dhe kërkesa për formimin e një Shqipërie autonome nëpërmjet të bashkimit të vilajeteve të Kosovës, të Manastirit, të Shkodrës dhe të Janinës. Në fillim të vitit 1904 qendër e kryengritjes u bë Gjakova, por flakët e saj u zgjeruan në Rekë, në Lumë e deri në Pejë. Rreth 6000 kryengritës të udhëhequr nga Sulejman Batusha sulmojë garnizonin turk dhe marshojnë drejt qytetit. Kryengritësit u ndihmuan nga popullata e Dukagjinit dhe më gjerë(1). Në rastin konkret kënga epike historike pasqyron artistikisht kryengritjen dhe luftën e Junikut, në të cilën këngëtari popullor e angazhon drejtpërsëdrejti edhe vetë Sulltanin. Analiza e mëtejme e këngës është e tepërt. Ajo me mjeshtërinë e artit flet vetë:

 

Po pëvet Sulltan Hamiti
Zo çka ka qi s’po bjen dielli
Ti Sulltan koke habitë
Dielli a ra sytë nuk po t’bajnë dritë
Na u ka nisë lufta n’Junik
Sylejmani t’madhe briti
Bini djem, se maroj Juniki
Kush e nisi luftën ma i pari
Avdyl Shala, Nezir Hajdari
Ramë Neziri, Beq Hasani
Hasan Tahiri, Haxhi Bajrami
Kush o kanë sokol drangoni
Met shehit para taborit
Kush e hoq prej Rogopeqi
Shaq Avdija Kajtaz Ahmeti
Iki Pasha koka hip në Sukë
Koka mbet pa ujë pa bukë
Pa shejshane pa barut

 

     Për të shuar kryengritjen, vetëm në Gjakovë, u dërguan 10 batalione të komanduara nga Shemsi Pasha, i njohur për represalie kundër shqiptarëve, të cilat, në shenjë hakmarrje, bënë kërdi duke plaçkitur dhe duke djegur fshatrat e Dukagjinit. Kënga “S’i kondisim këtij hyrrjeti” u bënë jehonë ngjarjeve historike që rrodhën pas riorganizimit të Turqisë dhe shpalljes së Kushtetutës nga Turqit e rinj. Kushtetuta, në fillim, premtoj lëshime dhe të drejta më të mëdha për të gjitha kombet e Perandorisë, premtime këto që qenë afatshkurta dhe që tërheqja e tyre nxiti revolta hala më të madha sidomos në Shqipëri. Dihet se ligjet për më shumë të drejta sidomos në lëmin e kulturës populli ynë i shfrytëzoi me një mençuri të madhe. Aktiviteti i atdhetarëve shqiptarë u manifestua me hapjen e klubeve patriotike, me hapjen e shkollave, me nxjerrjen e gazetave, me unifikimin e alfabetit, e kështu me radhë. Mirëpo klima e këtyre lëshimeve nuk zgjati shumë dhe Turqit e rinj me veprimet e tyre brutale i tejkaluan para ardhësit. Për sjelljet dhe veprimet e tyre Isa Boletini shprehej: “Çka len prej mace, han mi”. Mashtrimit dhe egërsisë së Turqve të ri populli ynë iu përgjigj me revolta të organizuara dhe me kryengritje të njëpasnjëshme. Për një organizim të këtillë dhe për një reagim violent të Stambollit dëshmon edhe prologu i këngës:

 

Idriz Beka, Halil Mehmeti
Kanë lidhë besën nërmje veti
S’i konisim këti hyrjeti
Tel Stambolli në Pejë ka çue
Pashabegut i ka kallxue
Shpejt asqerin me i shtërngue
Se n’Beleg për me i çue
Halil Mehmetin me rrethue...

     Kënga është e gjatë dhe plot aksion, organizime nga të dyja palët kundërshtare, rrethim, mbrojtje, sulm e kundërsulm, ndihma vullnetare nga fshatrat për rreth... Poenta e këngës lidhur me sulmin e Haki Bgut me tri tabore mbi kryengritësit shqiptar në fshatin Beleg të Deçanit jepet përmes përgjigjes dhe vendosmërisë së kryengritësve: “S’i kondisim këtij hyrrjeti”. Ky është argument i mjaftueshëm që e arsyeton ndërmarrjen spektakulare të rrethimit dhe sulmit të ushtrisë turke mbi fshatarët kryengritës. Kënga popullore rezultatin e fitores e sheh në bashkimin dhe në besën e lidhur të kryengritësve:

 

Besë të madhe kishin pas n’mes veti
U tha kush, a e kanë ba prej veti
Jem shqiptar qysh prej fetit
S’i kondisim këti hyrijeti
Për këtë luftë si e bamë ksi shteki.

 

Ne shqiptarë kemi qëllue

 

     Ngjarjeve historike të kësaj kohe u bëjnë jehonë edhe këngët e shkëlqyeshme “Për vend tonë jem tue luftue” dhe “Asllan Pasha mbledh vergjinë”, të kënduara mjeshtërisht nga Dervish Shaqa. Ngjarja e këngës së parë zhvillohet në fshatrat e Rekës. Mytesarifi, zyrtar i lartë turk, prefekti i Pejës, me suitën e tij del në vizitë zyrtare në fshatrat e Rekës. Qëllimi i vizitës është nënshtrimi i fshatrave kryengritëse si dhe kërcënimi kundër krerëve kryengritës. Me të shkelë në Rekë i kërcet pushka. Është koha kur Turqisë në tërë Shqipërinë po i digjej toka nën këmbë. Kishin kaluar kohërat kur pashallarët dilnin në vizitë fshatrave dhe krahinave për t’ua shtrënguar hala më shumë prangat e robërisë. I tmerruar nga ngjarja e papritur Pasha ndalet në fshatin Vranoc, në odë të Sylë Rexhës. Qon e i mbledh të parët e Rekës dhe i qorton për pabesinë që iu bë me rastin e vizitës së tij si dhe për pushkët e drejtuara kundër Sulltanit, Turqisë. Paria, përmes fjalës së Kadri Currit, përgjigjet shkurt:

 

Na shqiptarë jemi qillue

Për vend tonë jem tue luftue

    

     Në përgjigjen e parisë ka vetëdijesim kombëtar, ka revolucionarizëm, ka guxim dhe ka vendosmëri. Pashai, i vetëdijshëm se sahatit të tij allaturka po i ikën koha, del dhe niset andej prej nga kishte ardhur. Por, për fatin e tij të keq, me të hyrë në fshatin Behoc, e presin pushkët tjera:

 

Te Behoci pushka i krisi
E rrxoi kali e desh e mbyti
E rrxoi kali e mbet te vorri

 

     Për zyrtarët e lartë situata bëhet shumë serioze. Mytesarifi e kupton se pushtetit të tij mbi fshatrat e Rekës dhe më gjerë po i afrohet fundi. E kupton se fjala e autoriteti i tij e kanë humbur peshën që e ka pasur. Ndaj fillon dhe i zbutë fjalët. Nga pozita e pushtetarit kërcënues kthehet e kërkon mëshirë nga Paria:

 

Ndore tande Mehmet Gjoni
Ndore tande n’mujsh me m’pshtue
Gjallë në Pejë s’po muj me shkue
Krejt ushtrinë ma kanë farue

 

     Urrejtja kundër pushtuesit e ka bërë të vetën. Vegjëlia është e pa kompromis. Organizimi i luftëtarëve të lirisë del në shesh. Pushkëve të fshatrave të parë u bashkohen edhe pushkët e fshatrave të tjera të Rekës:

 

Paska vetë mytesarifi
Ç’janë kto pushkë prej Kodradiqi
Krejt ushtrinë ma kërdisi...

 

Në këtë situatë tragjike për miqtë e paftuar të Rekës gradacionin e rrjedhës së ngjarjes e shpejton e trimi Isuf Musa:

 

Del Isufi midis livadhit
Po i bërtet Xhafer Tajarit
Ç’dreqi t’pruni n’Lugë t’Baranit
N’Lugë t’Baranit ç’dreqi t’ka prue
Pse s’ rrin n’Pejë me sundue
Del në rrethe me tregtue
Kraht me i pasë me fluturue
T’gjallë në Pejë s’të lshoj me shkue

 

     Myteserifi dhe suita e tij harrojnë misionin për çka kanë dalë në Rekë. Tashti qëllimi i vetëm i tyre është shpëtimi i kokës si dhe kthimi gjallë në Pejë. I ka mbetur vetëm edhe një rrugë, premtimi i shumave të mëdha të myhematit, pasurisë:

 

Xhafrer Begu i vllai i Hakisë
Po i çon fjalë Hazir Alisë
N’mujsh mem pshtue prej komitës
Prej komitës n’mujsh me m’pshtue
Myhemat shumë kam me t’çue

 

     Ngjarja e këngës “Asllan Pasha mbledh vergjinë” zhvillohet në fshatin Isniq të Deçanit. Asllan Pasha, sundimtar i lartë turk nga Peja, i shoqëruar me pesë bajraktarë, shkon në Isniq për të mbledhur vergjinë, tatimin. Vetëkuptohet se për fshatarët tatimet ishin të rënda dhe të papërballueshme. Tatime mblidhte qeveria turke. Tatime mblidhnin bejlerët. Tatim paguhej për shtëpi, tatim paguhej për tokë, tatim paguhej për bagëti, për djerrina, për kullota, për mal... Procesi mbledhjes së tatimeve shpesh herë përfundonte me konflikte spontane në mes të fshatarëve dhe tagrambledhësve, por ndodhte që procesi i mbledhjes së tatimeve pritej edhe me rezistencë të organizuar. Për një organizim të tillë rrëfen edhe kënga. Asllan Pasha me bajraktarët hyn në fshatin Isniq. Dhe, ndërmarrja e një pashai në rolin e tagrambledhësit nuk ishte proces i thjeshtë. Në fshat nuk po hynin tagrambledhësit e rëndomtë, as përfaqësuesit e bejlerëve. Në Isniq kishte urdhëruar vetë Pashai i rrethuar me bajraktarë. Pra, vetë lartmadhëria. Pushteti. Në raste të këtilla organizoheshin pritje të nivelit të lartë. Përkulje deri në tokë. Pije dhe ushqim. Dajre dhe festë... Por, kësaj radhe, Isniqi organizon një festë tjetër, një pritje të merituar për rangun e armikut gjakpirës:

 

Kanë krisë pushkët përskej ziti
Bajraktartë i ka mblu timi
Kanë krisë tjerat prej çardaki
Bajraktartë i ka mblu gjaki
I ka mblu gjaki i kanë gri tanë
Asllan Pashën rob p’e nxanë...

     Në vazhdim kënga popullore pikturon një portet tjetër të Pashait. Krekosja dhe forca e pushtetit në personin e tij kanë rënë. Nuk është më pashai që vranë e kthjellë. Para pezmit, mllefit dhe urrejtjes së fshatarëve ai ndjehet i vogël, i mjerë dhe i pafuqishëm. Tashti është në gjendje t’i dëgjojë me durim ankimet, qortimet dhe akuzat e fshatarëve të zemëruar deri në kulm. Në një moment provon të zbutë zemërimin e fshatarëve duke e paraqitur ndërmarrjen e tij zyrtare si një vizitë miqësore dashamirëse:

 

Ndore t’juve, more Shalë
Se s’jam ardhë vergjinë me marrë
Për ziaret n’kët anë jam dalë...
 

Por, një gënjeshtër aq e kulluar e bën situatën dramatike dhe shpërthyese. Kënga me plasticitet të hollë jep figurën e papërmbajtur të Tahir Dervishit. Me pak fjalë kënga jep kundërshtitë, mllefin dhe urrejtjen shekullore të fshatarit kundër pushtetit të huaj:

 

Të madhe briti Tahir Dërvishi
Asllan Pashës për gjyks ja ngjiti
Pshtymë e jargë në ftyrë ja çiti
Pshtymë e jargë në ftyrë ja pshteti
Mos me m’ardhë Pashë keq prej veti
Tana trutë celinë t’i treti...

 

Mbyllja e këngës është shumë e logjikshme. Epiteteve Asllan Pasha, Asllan gusha (grykës, tërpian) kënga popullore ua vë përballë antitezën: “Shtat sahat iu dok Lëbusha”, një rrugë që kalohet për pak minuta. Kthimi i tij në Pejë është i mjerë, kthim i një komandanti që ka pësuar disfatë katastrofale. Qytetarët paraprakisht të njoftuar për pësimin e tij në Isniq, të gëzuar për ndodhinë, si zakonisht i dalin përpara për ta pritur dhe për t’i uruar mirëseardhjen. Asllan Pasha, i turpëruar dhe i dëshpëruar, pritjes madhështore të pejanëve i përgjigjet me këto fjalë:

 

Sot nuk muj selam m’u dhanë
Kesh n’Isniq edhe rob jam nxanë
S’e kanë lanë kurgja pa m’thanë
Bajraktartë m’i kanë gri të tanë...

 

      Këngët “Për vend tonë jem tue luftue” dhe “Asllan Pasha mbledh vergjinë” janë drama të vërteta. Ndonëse në to pasqyrohen ngjarje lokale, përmes plasticitetit të artit këngëtari arrinë ta sintetizojë për bukuri situatën e kohës, gjendjen revolucionare dhe rezistencën e popullit që sa vinte e shtohej. Këto këngë Dervish Shaqa i përdori si armë kundër pushtetit aktual. Gjendja e fshatarësisë edhe në Kosovë aktuale barazohej me atë të kohës së Turqisë. Armik Turqia, armik Serbia. Me epilogun e këngëve Dervish Shaqa, dëgjuesve të tij, ua tregonte rrugën e lirisë.

 

U mblodh Shypnia bytevi

 

     Dhuna e egër e turqve të rinj, fushatat represive të Xhavit Pashës, tatimet e papërballueshme, rekrutimi ushtarak, çarmatimi i popullit, ndjekja e patriotëve dhe masat kundër shkrimit shqip e ngritën Kosovën në revoltë të hapur, e cila në pranverë të vitit 1910 mori përmasat e një lufte të armatosur. Revoltat e para antiqeveritare të filluara në Junik, në mars të këtij viti, nga forcat e Halil Mehmetit u masivizuan me një ritëm të shpejtuar në mbarë Kosovën. E shqetësuar nga situata e krijuar, në fillim të prillit, qeveria turke merr vendim që kundër kryengritjes së Kosovës të merren masa të rrepta ushtarake. Fillimit të kryengritjes i parapriu Kuvendi i Verrave të Llukës i mbajtur në prill të vitit 1910, në të cilin u lidh besa ndërmjet pjesëmarrësve që të gjitha viset e përfaqësuara prej tyre të bashkoheshin në kryengritje, u falën gjaqet dhe hasmëritë, u përcaktuan masat organizative për përballimin ekspeditës së Turgut Pashës si dhe masat ndëshkuese për ata që do ta thyen besën:

 

U mblodh Shqynija bytevi
N’Mitrovicë deri n’Guci
N’Kaçanik deri n’Malsi
N’Verra t’Llukës kanë ba mbledhi
N’Verra t’Llukës janë mbledhë të tanë
E kanë lidhë ni besë të tanë...

 

     Në mesin e muajit prill Turgut Pasha, në krye të 40 mijë forcave, filloi sulmin e përgjithshëm kundër forcave kryengritëse. Mbrojtja e kryengritësve shqiptarë u zhvillua në tri zona. Isa Boletini, në krye të luftëtarëve të Shalës, Llapit dhe Drenicës, u përqendrua në Gërykën e Carralevës, Hasan Budakova, me luftëtarët e tij, mbronte vijën Ferizaj deri në Carralevë, ndërsa Idriz Seferi, në krye të luftëtarëve të Karadakut, mori në mbrojtje Grykën e Kaçanikut. Beteja e Kaçanikut është beteja e parë dhe një nga betejat më të rëndësishme të kryengritjes antiosmane të vitit 1910, e cila do ta përgatitë truallin shqiptar për shpalljen e pavarësisë kombëtare me 28 Nëntor të vitit 1912. Beteja u zhvillua ndërmjet kryengritësve shqiptarë të trevave juglindore të Kosovës, Gjilanit dhe Preshevës, nën udhëheqjen e Idriz Seferit dhe forcave të ushtrisë osmane të komanduara nga gjenerali Shefqet Turgut pasha. Forcat turke të nisura nga dy drejtime, nga Ferizaj dhe nga Shkupi, iu afruan pozicioneve mbrojtëse të kryengritësve dhe u hodhën në sulm. Beteja zgjati dy ditë rresht. Luftimet qenë të ashpra, sidomos ato tek Guri i Shpuar. Ato kalojnë edhe në përleshje trup më trup e thikë me thikë. Dita e fundit e betejës shndërrohet në një kasaphanë nga më të mëdhatë. Përroi i Cucës dhe uji i Lepencit skuqën nga gjaku i derdhur. Atmosfera e përgjakshme e luftimeve u përjetësua në disa këngë popullore epike historike. Njërën nga këto këngë, pikërisht këngën “Na u nis lufta në Kaçanik” e këndon rapsodi Dervish Shaqa. Kënga është ndër më të bukurat e epikës sonë historike. Si këngë epike, me një frymë të këngëve legjendare, ajo fillon me përshkrimin e natyrës, të një natyre të tjetërsuar, surealiste, në një atmosfere të rëndë të luftës si dhe me fillimin e betejës reale, zbrazjen e pushkëve të para:

 

Çka ka dielli si s’ban dritë

Na u nis pushka n’Kaçanik...

 

     Kulminacioni i këngës arrin në pasqyrimin e betejës së ashpër, në guximin dhe trimërinë e luftëtarëve të lirisë. Përshkrimi i betejës merr përmasa homerike. Kaçaniku, si dikur Troja, qënron i pa epur deri në forcat e fundit. Beteja fillon me pushkë. Në luftë të përgjakshme distanca shkurtohet, për të vazhduar nga afër fyt me fyt e thikë me thikë:

 

Kaçanikut i raftë pika
Nuk po din se çka asht frika
U vra me pushkë u therë me thika
U therë me thika nan sahat
Po shkon kali not në gjak

 

E tanë Kosova asht mbulue me tym

 

     Më 1 maj 1910, pas një qëndrese mbinjerëzore, kryengritësit detyrohen ta lënë Grykën e Kaçanikut, por qëndresa do të vazhdojë deri më 6 maj. Ata të ndarë në grupe do të kalojnë në malësinë e Karadakut, në Moravë, në Preshevë, në Gjilan, në Bujanovc, etj. Lidhur me zhvillimin e Betejës konsujt serbë nga Prishtina, Shkupi e Selaniku përhapnin gënjeshtra mbi thyerjen e qëndresës shqiptare që në hovin e parë, mbi vrasjen e Idriz Seferit, mbi marrjen fund të çdo gjëje, ndërsa shtypi i Beogradit, pa fijen e turpit, deklaronte gatishmërinë e Serbisë për t’i dhënë ndihmë Turqisë në shtypjen e kryengritjes shqiptare. Humbjet në këtë betejë ishin të mëdha për të dyja palët. Nga forcat kryengritëse në fushën e nderit mbetën rreth 800 të vrarë dhe 200 të plagosur, ndërsa nga forcat e armikut mbetën mbi 8.000 të vrarë, prej të cilëve 90 oficer të ushtrisë, 2.000 të plagosur dhe mbi 2.000 të tjerë dezertuan. Jehona e Betejës së Kaçanikut, e qëndresës dhe e heroizmit masiv shqiptar, në Shqipërinë e robëruar forcoi shpresën e lirisë dhe të pavarësisë, ndërsa në Perandorinë Osmane gjëmoi si tërmet ogurzi. Vetëm pak ditë më vonë, më 8 maj 1910, njësitë e forcave turke në krye me Shefqet Turgut pashën u hodhën në sulme masive mbi forcat e kryengritësve në rajonin Shtimje-Jezercë-Carralevë të udhëhequra nga Isa Boletini. Humbjet e mëdha të forcave osmane në Kaçanik, në Karadak e në Moravë e kishin shtuar së tepërmi shqetësimin e Perandorisë, prandaj për në Shqipëri detyrohet të niset edhe vetë ministri i luftës, Mahmut Shefqet Pasha. Epërsia numerike në forca dhe në armatime e ushtrisë osmane në krahasim me forcat kryengritëse shqiptare ishte e madhe: 20.000 ushtarë turq kundër 8.000 shqiptarëve. Forcat turke hasën në qëndresën e fuqishme dhe të vendosur shqiptare. Luftimet zhvillohen të rrepta. Predhat dhe zjarri i artilerisë rrënon dhe shkatërron çdo gjë. Toka gjëmon si nga tërmeti. Fshatra të tëra rrafshohen nga flaka që ngrihet deri në qiell:

 

Në Kaçanik-o dej në Boletin-e
Të tanë Kosova hej a mblu me tym-o
Mblu-o me tym-o na i ka dalë flaka
Po e dogj n’ topa ai o Dërgut Pasha

 

     Dhuna me zjarr e me hekur nuk ndalet. Qëndresa e kryengritësve shqiptarë vazhdon, nuk tundet. Mahmut Shefqet pasha po vinte në Kosovë me taborre të tjera. Kryengritja e Kosovës me çdo kusht duhej të shuhej. Në këtë drejtim veprojnë pa kursim edhe agjentët serbë. Kështu, sulmet e njëpasnjëshme të artilerisë turke dhe dora shoviniste serbe me 9-10 maj arritën ta çajnë sektorin e mbrojtjes së kryengritësve në Jezercë. Më 11 maj forcat osmane, si dhe dy grupe të tjera të ndihmuara nga disa batalione të reja të cilat do të arrijnë nga Prizreni dhe Mitrovica, rrethojnë forcat e udhëhequra nga Isa Boletini. Në orët e pasdites kryengritësit ia dalin të çajnë rrethimin, t’i përcjellin të plagosurit dhe të tërhiqen nga territori i Duhlës në drejtim të Drenicës, ndërsa në anën e kundërt, në drejtim të Opojës. Një tërheqje e këtillë ishte e pashmangshme sepse e kushtëzuan këta faktorë: epërsia e armikut në forca dhe në armatime, diverzioni serb dhe moshedhja e rezervave kryengritëse të Rrafshit të Dukagjinit. Nga të dy palët pati humbje të mëdha. Megjithatë, lëvizja kombëtare shqiptare jo vetëm nuk shuhet, por nga dita në ditë merr përmasa të reja. Çetat e lirisë veprojnë në çdo pëllëmbë të tokës shqiptare. Epiqendra e betejave të reja është përherë Kosova kryengritëse. Edhe Beteja e Carralevës pati jehonë të madhe kudo në trojet shqiptare. Jehona e gjallë e saj u ndie edhe në Evropë.Qëndresa shqiptare dhe heroizmi i trimave, i prijësve Isa Boletinit, Hasan Budakovës, Idriz Seferit, e në mënyrë të veçantë Beteja e Kaçanikut dhe ajo e Carralevës, kundër forcave barbare turke të udhëhequra nga Shefqet Turgut Pasha gjetën pasqyrim të denjë në epikën tonë historike. Nga ky cikël këngësh rapsodi Dervish Shaqa për repertorin e tij zgjodhi këngët “Na u nis lufta në Kaçanik”, “Tanë Kosova a mlue n’tym” dhe “Ah, Shqypni, mos thuej mbarova” përmes të cilave artistikisht arriti t’i japi dimensionet e kryengritjes masive, idealin liridashës të popullit si dhe shpresën për bashkimin e sigurt të kombit dhe të trojeve shqiptare. Deri sa në këngën “Na u nis lufta në Kaçanik” pasqyrohet lufta me tërë brutalitetin dhe tragjiken e saj në një ambient lokal, në këngën “Tanë Kosova a mblue n’tym” lufta pasqyrohet në përmasa tjera gjeografike. Tashti lufta zhvillohet në të gjithë hapësirën territoriale të Kosovës. Tragjikja e luftës në të dy këngët është e njëjtë. Në këngën e parë lufta zhvillohet pushkë me pushkë e thikë me thikë sa në detin e krijuar prej gjaku notojnë edhe kuajt, ndërsa në të dytën lufta merr dimensione të reja. Ushtria turke pos pushkëve dhe thikave përdorë edhe topat. Nga lufta e ashpër Kosovën e mbulon tymi dhe flaka. Toka digjet nga zjarri i luftës, ndërsa qielli përflakët nga vetëtimat. Këtu kënga huazon elemente nga këngët legjendare mitologjike për t’i pasqyruar dy botë kundërshtare: përmes dragonjëve simbolizon dritën, të mirën dhe pozitiven, ndërsa përmes Turgut Pashës lë të parakuptohet kulçedra, simboli i territ, i të keqes, negativja. Zakonisht, si në legjenda ashtu edhe në jetë, e keqja është më e madhe, më e fuqishme, por në saje të gjakimit për të drejtën, ndonëse më flijime të mëdha, e mira vazhdimisht triumfon, të paktën si ideal. Kjo dëshmohet sidomos me vargun e fundit të këngës, i cili, larg çdo fataliteti, simbolizon triumfin e të mirës mbi të ligën, të lirisë mbi robërinë. Ta shohim në tërësi tekstin e këngës dhe të bindemi për aq sa u tha më sipër:

 

Hej në Kaçanik-o dej në Boletin
E tanë Kosova hej a mblu me tym
Mblu-o me tym o na i ka dalë flaka
Po e dogj n’ topa ai o Dërgut Pasha

 

Çka kanë ret-o hej qi po m’vetojn-e
Edhe dy drangoj-o more po luftojnë
Hej në Kaçanik-o deri n’Carralev-e
E po Isa Begu e Idriz Seferi

 

Dërgut Pasha hej me njiqind mijë
Edhe Isa Begu hej me shqiptari-e
Hej dhe kadal Pash-e se s’je n’Rumeli-e

 

Edhe kadal Pash-e se s’je n’Rumeli-e
Hej po tash po sheh-o o bre burrë me sy-e
Hej dhe qi djeg vetën edhe t’përvlon ty-e

 

Ah, Shqypni, mos thuej mbarova

 

     Teksti i këngës “Ah, Shqypni, mos thuej mbarova” është i shkruar nga poeti atdhetar Hilë Mosi. I shqetësuar tej mase për situatën aktuale mbarëshqiptare dhe i mbështetur drejtpërdrejt në frymën luftarake të kryengritjeve të Kosovës, autori i tekstit, me tone optimiste e siguron Shqipërinë që të qëndrojë e patundur në rrugën e luftës për liri, në rrugën e flijimeve sublime për atdhe... Shqipëria është para sprovave të reja. E sëmura e Bosforit edhe para se të vdes i shtrëngon dhëmbët për të kafshuar aq sa mundët. Dhe bisha e plagosur është shumë rrezikshme. Para se të ikën nga kjo botë provon ta marrë me vete edhe armikun. Në të njëjtën kohë në skenën e Gadishullit Ilirik fillojnë të dalin bajlozë të ri, shtete mishngrënëse edhe më të rrezikshme se armiku që ishte në ikje. Po rrezikoheshin trojet shqiptare. Po rrezikohej ekzistenca e Kombit. Ndaj kënga e fton Shqipërinë për qëndresë. U jep shqiptarëve zemër të mos dorëzohet para situatave të rënda. Kosova e tëra është në këmbë. Djemtë e Atdheut janë në luftë ballë për ballë me armikun:

 

Ah, Shypni, mos thuj mbarova,
Se djemtë tu edhe jan' gjallë
N'kamb asht çu e rrebt Kosova
E ban luftën ballë për ballë.

 

Kënga përkujton sfidat e mëdha të shqiptarëve gjatë historisë. Përkujton vitin e kryengritjeve dhe të luftërave të famshme shqiptare kundër barbarive të egërsirave aziatike:

 

Ish nji vit o ndër ma të vshtirët
Me nji mijë e nandqind e dhjetë
Kur Kosovën mbloj egërsira
Për me zhbi çdo bimë mbi dhe

 

Kënga përmbyllet me një konstatim real dhe njëherit me një mesazh optimist. Forca e armikut, sado e madhe dhe e egër qoftë, para qëndresës së popullit që lufton për liri, është e destinuar të pësojë disfatë. Topat e armikut para pushkës së lirisë janë të pafuqishëm. Aspirata e popullit është më e fuqishme se çdo armë në duart e armikut. Ideali i lirisë është si bima e shëndetshme që bie në tokë, mbinë dhe rritet e harlisur në zemrat e rinisë brez pas bezi:

 

E n'Prishtinë atje pikë s'parit
Krisi topi oh me duhi,
Atje gjaku i shqyptarit
Ra në tok' me bi përsri.

 

     Kënga e luajti rolin e saj në kohën kur u ngrit. Kjo këngë ruajti aktualitetin e saj edhe pas Pavarësisë së Shqipërisë, sidomos në trojet shqiptarë që mbetën nën zgjedhën e robërisë. Si rrallë në ndonjë rast tjetër, kjo këngë është aktuale edhe sot. Me këtë këngë në gojë marshuan studentët në demonstratat e viteve 1968, 1981... Me këtë këngë në gojë u mbushën forcë mijëra e mijëra të burgosur politikë dekada me radhë. Me këtë këngë në gojë ushtarët e UÇK-së sulmuan mbi gjithë pancirin e soldateskës serbe...Me interpretimin e këtyre këngëve Dervish Shaqa u bënte jehonë kryengritjeve të Kosovës për liri dhe figurave të shquara të historisë. Në të njëjtën kohë, me këto këngë Rapsodi mbillte frymën e luftës për liri, ngjallte ndjenjën e fortë të dashurisë për atdhe, jepte shembullin se si veprohet dhe si luftohet për Atdhe, frymëzonte brezat me shpresën e ardhmërisë dhe të ditëve më të mira.

 

Përfundim

 

     Këngët epike historike të ciklit të Rilindjes deri te Pavarësia Kombëtare rapsodit Dervish Shaqa i dhanë fushë të gjerë veprimi në shumë drejtime. Në radhë të parë vendimet e Kongresit të Berlinit, respektivisht të Konferencës së Londrës të vitit 1913, njësoj ishin aktuale edhe në kohën e Rapsodit. Kosova dhe viset tjera të trojeve shqiptare vazhdonin lëngimin e rëndë në robëri klasike. Mungonin shkollat kombëtare, mungonte puna, mungonte kujdesi shëndetësor, mungonte liria personale dhe kolektive e shqiptarëve... Dhuna serbe nuk kishte të ndalur, ndërsa shpërnguljet e shqiptarëve po merrnin përmasa shqetësuese. Në anën tjetër ideja flakëruese liridashëse e lindur në Besëlidhjen e Prizrenit jo që nuk ishte shuar, por, përmes veprimeve të djalërisë shqiptare, dëshmonte se po rritej me ritme të shpejta. Tekstet e këngëve Dervish Shaqës i jepnin dorë për shpalimin e ndjenjave patriotike në të gjitha mjediset ku ai këndonte. Realitetin e dhunës turke përmes aludimit e krahasonte me dhunën serbe. Të njëjtën gjë e bënte edhe me rikujtimin e betejave, luftës për liri si dhe me ringjalljen e heronjve dhe trimave që vdekjen për atdhe e bënin si me le. Këngët nuk ishin të gjata dhe rrjedhimisht mesazhi i tyre ishte më i afërt dhe më i kapshëm për dëgjuesit. Tema e këngëve, e mbrujtur me elemente baladike, shtjellohej me mjeshtri, karakteri i personazheve individualizohej qartë. Në këtë drejtim ndihmonte edhe vlera e tyre e lartë artistike me simbole, me epitete, me metafora dhe me figura të bukura letrare. Por, mbi të gjitha, në interpretimin dhe në sharkinë e Dervish Shaqës, vlera e këtyre këngëve bëhej dy herë vlerë, dy herë histori, dy herë art. (Pashtriku.org, 25. 11. 2010)

1) Historia e Shqipërisë (Rilindja Kombëtare), www.historia.shqipëria.com

 

 

Me rastin e 29 vjetorit të demonstratave të ’81’shit

DEMONSTRATA E VITIT ’81 - NJËRA NDËR FAQET MË TË NDRITURA TË HISTORISË SONË TË RE

Shkruan: Kadri Rexha

Hyrje

     Në kontinuitetin e përpjekjeve, luftërave dhe qëndresës shekullore të popullit shqiptar për liri, pavarësi dhe bashkim kombëtar, demonstratat e pranverës së vitit 1981 shënojnë njërën ndër faqet më të ndritura dhe më të rëndësishme të historisë sonë të re. Si ngjarje kthesash të mëdha historike dhe shoqërore, ato shprehin sintezën e vetëdijes dhe virtyteve më të larta morale e patriotike të rinisë shqiptare dhe aspiratat shekullore të popullit tonë të lashtë. Duke ndikuar fuqishëm në faktorin e brendshëm, në ngritjen e ndërgjegjes kombëtare në shkallën më të lartë, si dhe në faktorin e jashtëm, pra, në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare në përgjithësi dhe të çështjes së Kosovës në veçanti, ato në horizontin mbarëshqiptar e hapën një shpresë të madhe dhe një perspektivë të re.

     Demonstratat e vitit 1981 shpërthyen si protesta mbarëpopullore të shqiptarëve kundër një gjendjeje të padurueshme shtatëdhjetëvjeçare që mbretëronte në Kosovën e ndarë me dhunë nga trungu i atdheut, në Kosovën e pushtuar, në Kosovën e robëruar dhe të terrorizuar nga okupatori serb. Demonstratat ishin rebelim dhe kryengritje e një populli kundër shtypjes kombëtare, kundër diskriminimit social dhe shoqërorë, kundër eksploatimit të egër të pasurive natyrore dhe të trajtimit të Kosovës si burim lëndësh të para, apo thjeshtë, si zonë koloniale serbe... kundër varfërisë dhe mjerimit të skajshëm të popullit, kundër padrejtësive thelbësore politike dhe ekonomike, kundër zbatimit të gjenocidit dhe të papërspektivës kombëtare të popullit shqiptar.

     Që të ngrihej në demonstratat e vitit 1981 popullit shqiptar iu dasht të kalojë një rrugë të mundimshme shtatëdhjetëvjeçare, e cila kaloi përmes ferrit dhe golgotës politike dhe ushtarake serbe, përmes masakrave individuale dhe atyre kolektive, përmes varrezave individuale dhe varrezave masive, përmes djegëjeve të katundeve dhe shkretërimit të krahinave të tëra, përmes të ndërrimit të fesë me dhunë dhe të çkombëtarizimit masiv, përmes dëbimit nga vatrat shekullore dhe gjenocidit mbi qindra fshatra të Sanxhakut të Nishit, përmes masakrave të pashembullta në Drenicë e në Gjilan, në Llap e në Ferizaj, në Tetovë e në Burim, në Pejë e në Gjakovë, në Mitrovicë e në Prizren, në Tivar e në Srem, përmes vrasjes me uri në emër të tepricave, përmes kolektivizimit, përmes aksioneve për mbledhjen e armëve, përmes shpërnguljeve me dhunë, përmes ndalimit të flamurit dhe simboleve kombëtare, përmes ndalimit të gjuhës dhe ndalimit të shkollimit në gjuhën amtare...

     Në këtë rrugë të gjatë dhe të rëndë të qëndresës së paepur, popullin shqiptar e mbajti të papërkulur vetëdija e lartë kombëtare e përkatësisë shqiptare, vetëdija e lartë e një populli të lashtë autokton, vetëdija e një populli që në trojet e veta nuk ishte as ardhës dhe as pushtues, por zot i tyre që nga stërgjyshet Ilirë e këndej, zot legjitim i tyre me bekimin tokësor të Hyjit ilyrian dhe me bekimin hyjnor të Zotit fuqiplotë. Në këtë rrugë vuajtjesh të shumta dhe krajatash të padurueshme popullin shqiptar e mbajti gjallë në jetë ideja e pashuar e lirisë, e pavarësisë dhe e bashkimit kombëtar. Pra, popullin shqiptar e mbajti gjallë e të papërkulur puna dhe veprimi i pandërprerë, shpresa dhe besimi i patundur në fitore të sigurt dhe në një ardhmëri të ndritur. Kështu, deri në muajt e parë të vitit 1981, atëherë kur thika serbe kishte depërtuar deri në ashtin e një populli, atëherë kur durimit të padurueshëm i kishte ardhë fundi, atëherë kur një popull kishte ardhë në përfundimin sublim se liria dhe pavarësia i tejkalon të gjitha vlerat e kësaj bote, se liria dhe pavarësia janë më të shtrenjta se vetë jeta. Por, vërtetë, çka ndodhi në muajt e parë të vitit 1981 dhe si shpërtheu deti i vuajtjeve të një populli? Si filluan dhe si u zhvilluan demonstratat? Pasojat dhe perspektivat qe ato hapen?

Të fillojmë me radhë.

Shovinizmi serbomadh në ofensivë

     Se gjatë muajve të fundit të vitit 1980 dhe muajve të fillimit të vitit 1981 diçka e madhe po lëvizte, se diçka e madhe po bëhej gati të shpërthente në Jugosllavi, shihej qartë nga të gjithë. Mbledhjet e bashkësive lokale, të organizatave të punës së bashkuar, të organizatave shoqërore-politike zgjateshin deri vonë pas mesnate. Flitej gjatë për rezistencën që po i bëhej nga patriotët afganistanas agresorit sovjetík, të cilën gjë kjo e fundit nuk e kishte pritur, ndaj akoma bënte përpjekje të justifikohej se gjoja është e ftuar për ndihmë vëllazërore atij populli. Flitej gjerë e gjatë se viteve të fundit Jugosllavia ka zënë të goditej rëndë nga inflacioni, nga ngritja e çmimeve, nga mungesa e artikujve më të domosdoshëm, nga papunësia, nga armiku i brendshëm klasor, nga antikomunistët e të gjitha ngjyrave, nga presioni i vendeve të zhvilluara për t'ua kthyer kreditë, etj. etj. Bisedat dalëngadalë ktheheshin në gjendjen dhe në situatën e rëndë politike dhe ekonomike të KSA të Kosovës. Në rrugë, në vende të punës dhe kudo përsëritej botërisht se aktualisht gjatë vjeshtës së vitit të kaluar dhe gjatë atij dimri në hetuesitë e Kosovës merreshin në pyetje mbi 2.000 persona të burgosur shqiptarë për aktivitete politike.

     Si rezultat i situatës së keqësuar politike, në Kosovë kishin vërshuar gazetarët e agjencive të huaja si dhe përfaqësuesit e Amnistisë Internacionale, të cilët interesoheshin të mësonin të vërtetën lidhur me shkaqet dhe numrin e saktë të personave të arrestuar gjatë burgosjeve masive muajve të fundit si dhe lidhur me kushtet e rënda në të cilat mbante burgun e tretë Adem Demaçi. Me gjithë interesimin e tyre të madh e vërteta mbulohej me trillime dhe minimizime të pabesueshme për askënd. Në këtë drejtim, në një situatë të rëndë u gjend edhe kryetari i KK të LKK, Mahmut Bakalli, i cili para gazetarëve u detyrua ta mohojë kumtesën interne të KK të Kosovës, në të cilën theksohej se në burgje ndodheshin mbi 50 persona, të dhëna të cilat disa ditë më parë i kishte kumtuar edhe gazeta qendrore jugosllave "Politika".

     Gjithashtu temë dite u bë edhe biseda lidhur me të ardhmen e Jugosllavisë pas vdekjes së kryetarit të saj J.B.Tito. Tito prej disa muajsh lëngonte dhe dergjej në shtratin e vdekjes, ndërsa konsiliumi i mjekëve lidhur me gjendjen e tij shëndetësore njoftonte opinionin për çdo orë nëpërmjet radios dhe televizionit. Thuhej se pas vdekjes së Titos Jugosllavia do të shkatërrohej duke u ndarë në dysh, në vijën ajrore Sisak-Dubrovnik, sipas një marrëveshje të fshehtë mes SHBA-ve dhe BRSS-së. Po ashtu përsëritej se serbët nuk do ta pranojnë këtë variant, meqë ata gjithë strategjinë e vetë e kishin orientuar në vendosjen e sundimit të tyre mbi tërë Jugosllavinë, duke i shtypur dhe duke i dëbuar me shpërngulje të dhunshme popujt e saj si në kohën e Mbretërisë së Karagjorgjeviçëve. Një variant tjetër thoshte se republikat e Jugosllavisë do të shkëputen dhe do të bëhen shtete të pavarura, e në këtë rast edhe Kosova dhe viset e saj do të bashkohen me truallin nënë, RPS të Shqipërisë. Flitej e çfarë nuk flitej asokohe. Prognozat ndërroheshin brenda ditës disa herë. Vetëm një gjë shihej konkretisht. Sërish filluan të vihen kujdestaritë dhe rojat në të gjitha objektet e rëndësishme shoqërore, duke filluar nga objektet e forumeve të larta shtetërore, në ndërmarrjet industriale e deri te objektet edukative-arsimore. Sidomos mungesa e artikujve më të domosdoshëm për jetesë në mënyrë më të theksuar ndihej në Kosovë. Mungonte mielli, vaji, sheqeri, qumështi, ilaçet, detergjentet, kafeja, etj. Popullatës serbe dhe malazeze këta artikuj i ndaheshin në mënyrë të organizuar, shtëpi për shtëpi. Një favor i këtillë aplikohej edhe për shtresën e lartë dhe kuadrat politike-shoqërore të kombit shqiptar. Me mungesën e artikujve më të domosdoshëm ushqimorë dhe atyre të amvisërisë, me krijimin e rreshtave të gjatë para shitoreve, u futën në përdorim edhe triskat dhe padrejtësitë e tjera. Pakënaqësia e popullit shtohej gradualisht. Pleqve nuk u mbyllej goja. Ata habiteshin pa masë dhe të çuditur pyesnin: pse artikujt e sipërpërmendur nuk kishin humbur as gjatë kohës së luftës, ndërsa një gjë e këtillë ndodhte tashti pas kaq vjetësh propagande të shfrenuar për liri dhe bollëk të pakufishëm?

Objekt kryesor i sulmit u bë populli shqiptar

     Secila heshtje dhe secili veprim në këtë kohë linte përshtypjen e thellë të pasigurisë së pushtetit, të halleve të mëdha të qeverisë...Shkurt, pëshpëritjet, reagimet e zëshme, pakënaqësia e përgjithshme, burgosjet masive, elektrizimi politik i stërngarkuar i popullit, presioni i padurueshëm mbi popull etj., ishin sinjale të sigurta që premtonin shpërthim të afërt të furtunës rrënimtare. Fuçisë së barotit i mjaftonte vetëm një shkëndijë e vogël. Opozita jugosllave, e djathta borgjeze, kisha dhe shovinizmi serbomadh, në aleancë me Bashkimin Sovjetik, kishin vlerësuar se koha po punonte për ta. Andaj, qarqet intelektuale serbe e sidomos Akademia e Shkencave dhe e Arteve Serbe këtë kohë e shfrytëzuan me një revan të shfrenuar. Duke lëshuar tezën e njohur të tyre se "Serbia i humbi në paqe të gjitha ato që i fitoi në luftë" si dhe tezën tjetër gjoja të frikës për asimilimin e serbëve që gjendeshin jashtë territorit të ngushtë të Serbisë, intelektualët serbë filluan një propagandë të sëmurë gjoja në mbrojtje të elementit serb, por që drejtohej kryekëput në rrënimin e Jugosllavisë federale. Në librat dhe në revistat që ishin botuar deri atëherë dhe që po botoheshin me një nxitim të madh, në ligjëratat që mbaheshin në Universitetin e Beogradit si dhe në tubimet e organizuara nëpër klube të ndryshme dhe në shtëpitë private po i fryhej zjarrit pansllav, hegjemonisë serbe në Ballkan. Lëvizja e re serbomadhe, duke e vazhduar politikën e Rrethit Kulturor Serb dhe platformën e Lëvizjes çetnike, e cila organizimin e Jugosllavisë së re e shihte të lidhur ngushtë me krijimin e "Serbisë së Madhe, etnikisht të pastër në kufijtë e Serbisë-Malit të Zi-Bosnjëhercegovinës-Sremit-Banatit dhe Baçkës", duke e bërë në të njëjtën kohë "spastrimin e territorit shtetëror nga të gjitha pakicat kombëtare dhe nga elementët joserbë", mbështetej edhe në idenë e Stevan Moleviqit, i cili theksonte se serbët duhet ta frymëzojnë dhe t'ia japin vulën e vet mbarë Jugosllavisë. Parimi i Moleviqit se "serbët duhet të kenë hegjemoni në Ballkan, e për të pasur hegjemoninë në Ballkan patjetër së pari duhet të kenë hegjemoninë në Jugosllavi", u përqaf pa asnjë vërejtje nga frymëzuesit e Lëvizjes së re serbomadhe e që aktualisht në Evropë paraqiste një lëvizje të re fashiste. Natyrisht që objekti kryesor i sulmit të kësaj lëvizjeje u bë populli shqiptar, si popull josllav dhe që paraqiste pengesën kryesore të realizimit të kësaj ëndrre të sëmurë të ideologëve shovinistë serbë.

Kosova në dimrin e ashpër politik, ekonomik dhe shoqëror

     Vjeshta e thatë dhe e lodhshme e Kosovës kish kohë që kishte ikur. Pos frutave të stinëve të shkuara, në planin politik, ekonomik dhe në atë shoqëror, vjeshta kishte sjellë edhe dhunë e padrejtësi të reja. Kështu, Kosova po hynte në dimrin e saj më të ashpër politik. Shovinizmi serbomadh po ziente në kuzhinën e Beogradit dhe priste çastin më të përshtatshëm të gulfimit. Re të zeza qëndronin pezull sipër Kosovës, duar të përgjakura po zgjateshin drejt saj. Edhe pse para opinionit të brendshëm dhe atij të jashtëm akoma vazhdohej të flitej me mburrje për barazinë e popujve në Jugosllavi, kryetari i Kryesisë të Komitetit Krahinor të LK të Kosovës, Mahmut Bakalli, i detyruar nga situata politike shoqërore, në mbledhjen e XV-të të KQ të LKJ-së, të mbajtur në dhjetor të vitit 1980 në Beograd, pohonte: "Nuk u arritën synimet për zvogëlimin e diferencave në shkallën e zhvillimit të Kosovës në krahasim me mesataren e vendit. Përkundrazi, u bë një thellim i mëtejshëm i diferencave...Kësisoj, në vend që dinamika e zhvillimit të Krahinës të jetë 60 për qind mbi dinamikën e zhvillimit të vendit, siç ka qenë planifikuar, dinamika e zhvillimit të Kosovës ishte 46,9 për qind nën mesataren e vendit. Kjo tendencë e rritjes së këtyre diferencave vazhdon që nga viti 1947 e deri tani. Ky proces i thellimit të diferencave, shprehej ai, ka arritur kufijtë kritikë..."

Trinomi: Xhavit Nimani, Mahmut Bakalli e Fadil Hoxha në një takim me Titon.

     Sipas të dhënave statistikore që i publikonte shtypi jugosllav, të ardhurat kombëtare për banorë në Kosovë ishin 6 herë më të ulëta se ato në RS të Sllovenisë dhe 5 herë më të ulëta se ato në RS të Serbisë. Gjatë viteve të fundit ritmi i rritjes së prodhimit industrial në Kosovë kishte qenë 4-5 herë më i vogël se ai i Serbisë. Shkalla e papunësisë ishte 20 herë më e madhe se në Slloveni dhe 2,5 herë më e madhe se në Serbi. Numri i punëtorëve që kish emigruar për punë jashtë Kosovës e Jugosllavisë i kalonte 110.000 vetat, duke mos llogaritur këtu edhe mbi 70.000 të tjerë që pritnin nëpër entet për inkuadrim të Kosovës, kryesisht punëtorë të kualifikuar. Dhe, sikur të mos mjaftonin të gjitha këto, nënkryetari i RSFJ-së, Fadil Hoxha, gjatë një turneu nëpër Kosovë, në vend që të ofronte ndonjë program lidhur me zbutjen e këtyre plagëve shoqërore, çirrej dhe përjargej në fjalimin e tij të mbajtur më 2 mars 1981 në Viti, fjalim të cilin në mbrëmje për masën e gjerë e transmetoi edhe TV Prishtina në emisionin special. Në mes të tjerash, Fadil Hoxha kërcënonte me këto fjalë: "Pse po i thirrni të kthehen punëtorët kosovarë të inkuadruar në botën e jashtme. Çka po u duhen ata këtu... Ne, siç po e shihni edhe vetë, nuk po kemi çka me u ba atyne me shkollë që na kanë mbetë pa punë e po sillen teposhtë e përpjetë... Ku me pasë atë nafakë me i shti në pune atje edhe dy hise... edhe pesë hise... e këndej ju i thirrni të kthehen edhe ata që janë atje... Masandej, këta që kanë mbetë te papunë, çka i kanë hapë sytë vetëm në Kosovë. Jugosllavia është e madhe... prej Gjevgjelisë e deri në Trigllav...le të dalin të rijtë e të lypin punë. Kosova nuk i nxen të tanë...". Kësisoj, Fadil Hoxha u thyente shpresat kurbetçinjve ekonomikë që të mos kthehen në vatrat e veta, në gjirin familjar; kështu ai ua priste shpresat të rinjve, të cilët me vuajtje dhe sakrifica të mëdha kishin mbaruar shkollat dhe pritnin t'i shërbenin popullit dhe Kosovës së shumëvuajtur. Këto fjalë shqiptoheshin jo nga një politikanxhi katundi, por nga nënkryetari i shtetit.

     Të gjitha këto thuheshin në kohën kur populli po e kuptonte se Kosova kish mbetur në mëshirën e fatit, në kohën kur rreziku po ndihej më afër se asnjëherë tjetër. Dhe asnjë fjalë nuk thuhej për shfrytëzimin e burimeve të pafundme minerare të Kosovës, për shfrytëzimin e fushave pjellore të saj, për shfrytëzimin e njerëzve të saj trima e punëdashës. Asnjë fjalë nuk thuhej për milionat e tonelatave të qymyrit që nxirrej nga barku i Kosovës. Asnjë fjalë nuk thuhej për miliardat e kilovatëve të energjisë elektrike që prodhohej, për plumbin e Trepçës që po rridhte lumë, për kromin, për hekurin, për nikelin, për magnezitin, për argjendin, për arin... që ngriheshin si male të larta. Asnjë fjalë nuk thuhej për grurin, për bagëtinë e shijshme të Kosovës që mbushnin eshalone të tëra vagonësh dhe shkonin në të gjitha tregjet e Evropës.

     Në rrethana të këtilla, Kosova e pasur në mundësi dhe e varfër në fakt përkundej në shtratin e urisë, të mjerimit, të skamjes, të padrejtësisë dhe të presionit. Dimri i egër i vitit 1980/81 ishte tepër i gjatë, nuk i shihej fundi. Mungonte mielli, mungonte buka, mungonte detergjenti, mungonin lëndët djegëse. Qarkullimi i mjeteve të komunikacionit numëronte tiketat e fundit. Reduktimi i rrymës elektrike kish kaluar çdo parashikim. Rreshtat e gjatë para shitoreve nuk kishin të sosur. Shitoret ishin boshatisur më shumë se kurrë. Pagat e punëtorëve nuk ishin marrë prej disa muajsh me radhë. Çmimet dhe taksat rriteshin pa fije kontrolli. Shqiptari, si qytetar i dorës së dytë fyhej në rrugë, në vendin e punës, në zyrë. Dhe, mbi të gjitha, shqiptari ngacmohej, provokohej rrehej, burgosej, torturohej dhe vritej pa kurrfarë përgjegjësie. Me dhjetëra kufoma të shqiptarëve ishin gjetur nëpër vise të Kosovës vetëm gjatë vitit që kishte kaluar. Kriminelët serbë jo vetëm që nuk gjurmoheshin, por edhe nëse ndonjëri prej tyre zbulohej rastësisht, aty për aty tërhiqej nga hetuesitë e Kosovës dhe dërgohej në Beograd, ku shpallej i sëmurë psikik. Ndërsa, në të kundërtën, nëse shqiptari hakmerrej ndaj serbit atëherë e priste dënimi me vdekje. Kështu, zemërimi i masave kishte arritur kulmin. Kupa e vrerit kish kohë që ishte mbushur. Durimi i popullit kishte mbaruar. Shkëndija e ndezur në Qendrën e Studentëve të Universitetit të Kosovës në Prishtinë, më 11 mars 1981, premtonte se kupa e helmit dhe durimi i popullit do të derdheshin brenda një kohe të shkurtër në mbarë Kosovën, duke e ndezur kështu zjarrin e madh të atdhetarisë së vërtetë, me të gjithë tragjedinë dhe lavdinë që do të sillte ai në vete.

E tërë Kosova në demonstrata masive

     Më 11, më 26 mars të vitit 1981 shpërthyen demonstratat nga studentët në Universitetin e Kosovës. Vetëm pas pesë ditësh, më 1 e 2 prill, si edhe gjatë ditëve të tjera të atij muaji, demonstratat e para u pasuan me demonstrata të reja. Populli i Kosovës u ngrit si një trup i vetëm, si deti në baticë, dhe kështu zbrazi pezmin, revoltën dhe urrejtjen e vet kundër shtypjes, shfrytëzimit, padrejtësisë dhe presionit të përjetuar gjatë dekadave të robërisë serbe. Në demonstrata masive u ngrit Prishtina, Prizreni, Ferizaj, Besiana, Drenasi, Vushtrria, Mitrovica, Gjilani, Peja, Burimi, Deçani, Gjakova, Kaçaniku, Theranda, Lypjani, Kastrioti dhe pothuajse të gjitha lokalitetet e Kosovës. Në demonstrata morën pjesë studentët, punëtorët, fshatarët, nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme, punonjës të ndryshëm, të rinj e të reja, intelektualë etj. të cilët kështu formuan marshin milionësh të liridashësve, referendumin më të suksesshëm dhe më të bindshëm, të nënshkruar me gjak. Përveç kërkesave ekonomike, demonstruesit shtruan edhe kërkesa politike, duke kërkuar liri dhe të drejta demokratike. Në kuadër të së drejtës së ligjshme të popujve për vetëvendosje, përmes demonstratave në rrugë, populli i Kosovës kërkoi statusin e republikës në kuadër të federatës jugosllave. Këtyre kërkesave të ligjshme të popullit shqiptar udhëheqja jugosllave iu përgjigj me zjarr dhe me hekur.

     Ndonëse opinioni ndërkombëtar dhe shtypi botëror këto demonstrata i cilësoi paqësore, në Kosovë vërshuan njësi të shumta të policisë dhe të ushtrisë nga Serbia dhe nga republikat e tjera të Jugosllavisë Federale. Kundër demonstruesve duarthatë u përdorën bombat lotsjellëse, shkopinjtë e gomës, gazrat kimike helmuese, armët e zjarrit, tanket, helikopterët, autoblindat dhe aeroplanët luftarakë të tipit MIG-21. E tërë Kosova u la në gjak. Më dhjetëra njerëz u vranë. Më mijëra të tjerë u plagosën, u arrestuan dhe u arratisen jashtë atdheut. Një gjeneratë e tërë u zhduk dhe u flijua në altarin e Kosovës, për të drejtat më njerëzore që i takojnë secilit popull të planetit tonë.

     Vendosja e gjendjes së jashtëzakonshme në mbarë Kosovën u shoqërua me shpërthimin e terrorit të egër të ushtruar nga shovinizmi serbomadh. U bastisën shtëpitë, u ndaluan grumbullimet publike, u ndaluan dasmat dhe të gjitha manifestimet e tjera të qytetarëve me karakter gëzimi dhe hidhërimi. U mbyll Universiteti i Kosovës dhe të gjitha shkollat. U ndërpre qarkullimi i postës dhe i të gjitha lidhjeve telefonike. Patrullat policore dhe ushtarake bënin kontrollimin e të gjithë kalimtarëve dhe të mjeteve të komunikacionit. Duke e izoluar nga pjesët tjera të Jugosllavisë si dhe duke e shkëputur çdo lidhje të saj me botën, serbomëdhenjtë e kthyen Kosovën në një kamp të tmerrshëm ushtarak. Megjithëse në demonstrata morën pjesë masat e gjëra popullore, megjithëse kërkesat që u shtruan nga populli ishin krejt të ligjshme dhe nuk dilnin jashtë Kushtetutës së RSFJ-së, demonstratat u cilësuan si "kundërrevolucion", ndërsa pjesëmarrësit në to si "armiq", "kundërrevolucionar" dhe "irredentistë shqiptar".

     Ndaj pjesëmarrësve në demonstrata u zbatuan masat më të egra represive, duke i përgjakur e keqtrajtuar. Duke i torturuar në mënyrat inkuizicionale dhe duke i dënuar me burg të rëndë deri në pesëmbëdhjetë vjet, ndërsa ndaj familjeve të tyre u aplikua masa e izolimit total. Në këtë vazhdimësi, pak ditë më vonë, në Beograd u mbajt edhe mbledhja e KQ të LKJ-së, e cila, lidhur me situatën e krijuar në Kosovë, e aprovoi të ashtuquajturën "Platforma politike e LKJ-së për çështjen e Kosovës". Të gjitha tezat e asaj mbledhjeje dhe të asaj platforme ishin të paligjshme, gjenocidale, johumane dhe thellësisht antishqiptare.

Platforma për Kosovën - gjyq inkuizicional kundër kombit shqiptar

     Kështu pra, duke ecur besnikërisht në jetësimin e platformës dhe të skenarit të hartuar nga e djathta radikale intelektuale borgjeze serbe, KQ i LKJ-së dhe Kryesia e RSF të Jugosllavisë, ky gjyq i përbashkët inkuizicional në mbarim të shekullit XX, kjo juntë ushtarake në qendër të kontinentit të vjetër, në vazhdim të krimeve të vjetra dhe krimeve të reja, në ditët e para të prillit të vitit 1981, në Beograd bëri edhe një krim njerëzor të pa precedencë dhe në kundërshtim flagrant me ligjet në fuqi kudo në botën e qytetëruar. Me vendimin arbitrar të këtij gjyqi, përmes "Platformës politike të LKJ-së për çështjen e Kosovës", demonstratat e marsit dhe të prillit 1981 u shpallën kundërrevolucion, ndërsa pjesëmarrësit në to armiq, kontrarevolucionarë, irredentistë, seperatistë, shovinistë, fashistë, terroristë, dhunues e kështu me radhë, ndërsa me të njëjtin vendim në Kosovë vërshuan hordhitë e milicisë speciale serbe dhe federative si dhe repartet e ushtrisë së APJ-së, kur edhe u vendos gjendja e jashtëzakonshme dhe administrata e dhunshme ushtarake.

     Në këtë mënyrë edhe u kurorëzua një periudhë e gjatë e fushatës së tërbuar kundër popullit shqiptar në Jugosllavi dhe në të njëjtën kohë u hap në perspektivë edhe një kapitull I ri dhune, terrori, gjenocidi dhe demonstrimi të forcës në Kosovë, gjë që realisht paraqiste jo vetëm shtypjen e gjithmbarshme të një populli, në këtë rast popullit shqiptar, por paraqiste edhe rrezikun real për shkatërrimin e Jugosllavisë, për prishjen e paqes dhe të sigurisë në Ballkan, në Evropë dhe më gjerë. Kjo aventurë e rrezikshme e Beogradit, kjo lojë me zjarr e me barot dëshmonte edhe një herë, qoftë përpara popullit shqiptar qoftë edhe përpara opinionit jugosllav dhe atij ndërkombëtar, se qeveria zyrtare e RSFJ-së ishte duke ecur me këmbëngulje në rrugën e zbatimit të doktrinës famëkeqe të V. Qubrilloviqit për zbrazjen e Kosovës prej popullsisë shqiptare nëpërmjet shpërnguljeve, terrorit të egër, gjenocidit në masë, reprezaljeve, masakrave, vrasjeve, burgosjeve, mohimit të lirisë më elementare për jetë etj., doktrinë kjo e përkundur dikur edhe në djepin e ëndrrave të kralëve të Serbisë e carëve të Rusisë, të cilët cak të fundit kishin zhdukjen e popullit shqiptar nga faqja e dheut, në mënyrë që pastaj, të lirë dhe pa pengesën e askujt, ta përdornin Ballkanin për interesa dhe për qëllime të tjera të errëta dhe destruktive.

     Hapi më i ri i të dy kryesive të Federatës, natyrisht i gabuar si edhe shumë hapa të tjerë para këtij, i ndërmarrë nën presionin e shovinizmit serbomadh, fliste bindshëm se qeveria e Jugosllavisë as pas më shumë se 35-vjet të ekzistencës së saj nuk ishte e zonja të merrte në duart e veta fatin e popujve në kuadër të shtetit të vet, as pas më shumë se tri dekadash nuk ishte e zonja të ulej shtruar për t'i peshuar drejt, me zemër të çiltër dhe pa nervozitet, kërkesat e ligjshme të popullit shqiptar, të sublimuara në kërkesën gjithëpopullore për t'iu njohur Kosovës statusi i republikës. Në mungesë të aftësisë dhe të forcës së vet, kjo qeveri në kalbëzim, për kob të kokës së vet, po u jepte dorë të lirë qarqeve më të errëta të shovinizmit serb që të nëpërkëmbin të drejtat dhe liritë e popujve, për të cilat kishin derdhur gjak gjatë shekujve. Në vend që të kujdesej për zbatimin e ligjeve në jetë, në vend që t'i jetësonte të drejtat politike të cilat i premtonte Kushtetuta e RSFJ-së, Qeveria në fjalë ende i kënaqte orekset e pangopshme të shovinizmit serb duke i shkelë brutalisht dhe duke i prerë si me thikë edhe ato pak të drejta, të cílat juridikisht figuronin edhe për popullin shqiptar.

     Shpallja e kundërrevolucionit, aplikimi i administratës së dhunshme ushtarake në Kosovë si dhe ngulfatja me zjarr dhe me hekur i çdo të drejte dhe lirie të një populli, i cili për nga numri i banorëve zinte vendin e tretë në Federatë, pas Serbisë dhe Kroacisë, të dy kryesitë e Jugosllavisë i nxirrte faqe botës me fytyrën e tyre të vërtetë prej tirani si dhe me qëndrimin shekullor antishqiptar. Tashti për të gjithë po bëhej e qartë si drita e diellit se klani unitarist serb kishte ngulur këmbë në synimet e veta që ta shndërronte mbarë Jugosllavinë në një shtet të ngjashëm me atë të para Luftës së Dytë Botërore, kur ligjin dhe shkopin në duart e veta i mbante hegjemonizmi serb. Duke dashur ta provonte forcën e grushtit të vet, reagimin e opinionit të brendshëm dhe reagimin e opinionit të jashtëm ndaj synimeve të tij, unitarizmi serb në Kosovë e krijoi një situatë të acaruar dhe një gjendje të padurueshme etnike dhe në të njëjtën kohë po hapte një hendek të thellë ndërmjet dy popujve fqinj, shqiptarëve në njërën anë dhe serbëve në anën tjetër.

     Shpirtrat e ngjallur të Karagjorgjeviqëve dhe të Rankoviqëve Kosovën e mbanin në gjendje dhe në klimë lufte, në alarm dhe në tension të vazhdueshëm. Thirrjet histerike antishqiptare të udhëheqësve politikë, shoqërorë e kulturorë të Serbisë, si edhe ato të kryepeshkopëve të Kishës Ortodokse Serbe u ngjanin borive të luftës së kryqëzatave mesjetare. Në atmosferën e elektrizuar, kur në Kosovë minuta nuk po i ngjante minutës, ora nuk po i ngjante orës, dita nuk po i ngjante ditës, popullin shqiptar nuk e çuditnin tashmë aspak këto veprime të çmendura, obskurantizmi mesjetar dhe i gjithë helmi dhe vreri antishqiptar, që po buronte nga bodrumet e kafeneve të Beogradit. Në këtë vazhdë, shokët, bijtë dhe nipat e Garashaninit, të Pashiqit, të Gjorgjeviqit, të Save Batares, të Kosta Vojvodës, të Miliq Kërstiqit, të Drazha Mihailoviqit, të Ivo Andriqit, të Vasa Qubrilloviqit, të Aleksandar Rankoviqit, të cilët aktualisht i mbanin postet më vitale në hierarkinë e Federatës, nuk lanë gur pa luajtur për ta fshehur të vërtetën e dramës tragjike të Kosovës.

     Në vend që t'i shpjegonin shkaqet ekonomike, politike, shoqërore, historike e kombëtare që qëndronin në bazë të ngjarjeve të Kosovës, ata në fjalimet e tyre të panumërta, nga tribunat e forumeve politike dhe të atyre shoqërore, në shtypin e përditshëm dhe revyal, nëpërmjet publikimeve të veçanta publicistike dhe pseudoshkencore, në radio dhe në televizion, me fyerje dhe me sharje nga më të ultat, me epitete të zhargonit politik, me akuza të përbindshme, bënin kërcënime të hapëta kundër mbarë popullit shqiptar, që jetonte në troje të veta, duke e akuzuar këtë si shkaktarin kryesor të krizës politike, ekonomike, shoqërore dhe morale të mbarë Jugosllavisë që nga Lufta e Dytë e këndej. Në fakt me këtë ata synonin ta degradonin pozitën kushtetuese të Kosovës si dhe ta molisnin, ta lodhnin dhe ta frikësonin popullin shqiptar deri në atë shkallë, sa ta detyronin atë të pranonte çdo gjë që i afrohej, ta detyronin atë të heshtte apo të fliste me dhunë, siç e kërkonte rasti dhe nevoja dhe kështu të shikonte me dyshim edhe të sotmen dhe të ardhmen.

     Në vend që të pranonin faktin se shqiptarët e Kosovës i posedonin të gjitha tiparet dhe karakteristikat që e përbëjnë një komb, se shqiptarët e Kosovës jetojnë në një territor kompakt, se shqiptarët e Kosovës kanë gjuhën, kulturën dhe konstitucionin shpirtëror të përbashkët, se shqiptarët e Kosovës kanë numrin e mjaftueshëm të banorëve që të ngrihen në rangun e një republike në kuadrin e Federatës, si të gjitha republikat e tjera, qarqet serbomëdha në sundim nuk lanë mënyrë pa përdorur që ta detyrojnë popullin shqiptar për të mohuar gjenezën e tij, historinë e lashtë dhe atë të re, heronjtë e moçëm dhe ata të kohës më të re, gjuhën, kulturën, flamurin, dhe, me një fjalë, gjithë qenien e tij kombëtare. Por, duke parë se përpjekjet e tyre hasën në rezistencë të fortë dhe të ndërgjegjshme të popullit shqiptar, atëherë ata u detyruan që të përdorin mjete dhe metoda nga më të egrat dhe më të turpshmet, të cilat vetëm praktika e tyre i njeh si të tilla, e të cilat, pa fije dyshimi, brezat e ardhshëm të tyre do t'i gjykojnë një ditë, si mishin e tyre të keq, si turpin dhe si mjerimin intelektual dhe njerëzor të një kohe. Në rrugën e tij të padrejtë dhe anticivilizuese, unitarizmi serb, duke e shfrytëzuar dominimin e tij në të gjitha republikat dhe krahinat e Federatës, e përdori forcën e shtetit duke filluar nga LKJ-ja, Sigurimi i Punëve të Brendshme, Armata Popullore e Jugosllavisë e deri tek administrata në bashkësinë lokale. Unitarizmi serb i shtrëngoi dhëmbët që nga aeroplani e tanket e deri në foltoret e Kuvendit Federativ. Shovinistët serbë vranë dhe masakruan masën e pafajshme shqiptare për të vetmin faj pse u ngrit në këmbë dhe kërkoi lirinë, barazinë dhe drejtësinë që i takonte. Ata i mbushën burgjet me qindra mijëra djem e vajza, lulen e trimërisë shqiptare, duke i aplikuar ndaj tyre torturat më të egra. Në këtë vazhdë ata i aplikuan edhe masat e diferencimit brenda familjeve, brenda bashkësive lokale, brenda kolektiveve punuese, brenda shkollave dhe universitetit si dhe brenda çdo qelize të jetës publike të Kosovës. Me metodat inkuizicionale i vranë rëndë edhe plan-programet mësimore të shkollave në gjuhën shqipe. Kufizuan në mënyrë drastike regjistrimin e nxënësve dhe të studentëve nëpër vatrat e diturisë. Me fjalët më fyese dhe diskriminuese e fyen të kaluarën dhe të tashmen e shqiptarëve. E ofenduan kulturën, traditën dhe personalitetet e shquara kombëtare të popullit shqiptar. Atyre u pengoi flamuri, shenjat dhe simbolet kombëtare shqiptare. U pengoi plisi dhe çiftelia. U pengoi nataliteti dhe gjithçka tjetër shqiptare.

     Po ashtu, në rrugën e tij dritëshkurtër, shovinizmi serb provoi në çdo mënyrë që ta njollosë mbarë popullin shqiptar, të cilin për moral të pastër e njeh historia mijëvjeçare. Në këtë drejtim ata inskenuan edhe ekscese nga më të turpshmet, duke filluar nga dhunimet e kurdisura e deri tek zjarret dhe dëmet në fusha. Që t'i mbulojnë dhe maskojnë synimet e tyre të errëta, ata i trilluan edhe shpërnguljet gjoja me dhunë të serbëve dhe malazezve nga Kosova dhe krijimin e territoreve të pastra etnike. Trilluan e çfarë nuk trilluan, por për fat të mirë pakkush i besoi asaj përralle të pabesueshme edhe për fëmijët, të cilën shovinizmi serb e zjeu për një kohë të gjatë në Akademinë Serbe të Shkencave dhe të Arteve. Fatbardhësisht, kësaj radhe bota pa dhe gjykoi, ashtu siç bën shikuesi gjatë përcjelljes së një tragjedie në skenën e teatrit. Ajo pa se kush kërkonte bukë, liri e barazi, e kush vriste, burgoste dhe ushtronte gjenocid mbi një popull të pafajshëm; kush detyrohej të braktiste atdheun e lashtë nga dhuna e kush kërkonte me çdo kusht ta bënte Kosovën Serbi; kush vdiste urie si i papunë e kush shkonte në Kosovë si kolon në tokën e premtuar të Eldorados; kush kërkonte jetë të denjë njerëzore e kush kërkonte vdekjen e shqiptarëve; kujt i ndaloheshin edhe këngët popullore lirike e kush këndonte: "Po Kosovu srbin sheta, nema vishe tungjatjeta!"... (Nëpër Kosovë shëtit serbi, nuk ka më tungjatjeta!).

     Më në fund bota tregoi se kishte sy të shohë e veshë të dëgjojë dhe se nuk merrte frymë ashtu siç do të dëshironte Beogradi. Ajo tashti jepte shenjë se dinte të dallonte klithmën dhe gjëmën e një populli të pambrojtur e të katandisur në fatkeqësi dhe çjerrjen e sëmurë antinjerëzore të të çmendurit në pushtet. Bota tashti dinte shumë më tepër për popullin shqiptar si dhe për dyndjet e hordhive sllave në këto vise. Bota tashti dinte për gjenezën dhe për shtrirjen gjeografike të popullit shqiptar dikur si dhe për kufijtë e tij të sotëm të cunguar padrejtësisht. Bota tashti dinte më shumë për luftërat e imponuara të popullit tonë, për luftërat e tij të drejta dhe të lavdishme gjatë historisë. Bota tashti dinte edhe për kulturën dhe traditën e popullit shqiptar, ashtu siç dinte edhe për agresionet ushtarake, politike dhe kulturore ndaj këtij populli. Bota tashti dinte edhe për flamurin tonë të lavdishëm, të papërkulur dhe të papërlyer asnjëherë gjatë historisë së vjetër dhe të re.

Koha po shtronte kërkesa dhe detyra të ngutshme

     Në fund të fundit, populli shqiptar kishte arritur të vetëdijesohet, ta njohë gjenezën dhe të kaluarën e vet edhe pa "zbulimet" e famshme të pseudoshkencëtarëve serbë. Populli ynë tashti dinte fort mirë për ngritjen e vet nëpër shekuj si dhe për ballafaqimin me armiqtë e tij të shumtë në rrugën e gjatë heroike dhe tragjike të historisë së tij mijëvjeçare. Ai e dinte se kurdo dhe kushdo që lakmoi begatinë dhe trojet e tij, vetëm varrin e vet e gjeti në to dhe në vend të lavdisë me vel të turpit u mbulua. Prandaj, më shumë se asnjëherë tjetër tashti kishte marrë kuptimin e plotë testamenti i popullit i shkruar me gjak:

     Se Kosova e ka pas adet,

     Nga një luftë me ba për vjet

     Testament që për agresorët eventualë populli ynë me kohë e ka vënë në dyert e Kosovës, të kësaj toke "varre krajlash ...".

     Nga kjo situatë e krijuar, për të gjithë po bëhej e qartë se me shpalljen e kundërrevolucionit në Kosovë, me përdorimin e dhunës policore dhe ushtarake si dhe me aplikimin e administratës së dhunshme ushtarake nuk do të vihej rregull në këtë pjesë të shqetësuar të Ballkanit. Përkundrazi, mbarë bota paqedashëse përmes shtypit e përkrahu kërkesën e drejtë të popullit të Kosovës lidhur me statusin e Republikës, ndërsa i gjykoi ashpër masat represive, duke theksuar se masat e këtilla e thellojnë krizën edhe më tepër, i çrregullojnë akoma më shumë marrëdhëniet fqinjësore dhe ndërnacionale në Kosovë, e destabilizojnë Jugosllavinë dhe e prishin ekuilibrin dhe paqen në Gadishullin Ballkanik, në Evropë dhe më gjerë. Dhe kjo pa fajin më të vogël të popullit shqiptar. Në këtë aspekt një ndihmë dhe përkrahje të jashtëzakonshme dhe vendimtare e dha edhe Shqipëria.

     Ngjarjet tragjike të Kosovës popullin shqiptar nuk e dobësuan as e luhatën për asnjë moment nga rruga e tij e nisur. Përkundrazi, populli ynë, tashmë i pajtuar me fatin e luftës dhe i bindur thellë në kauzën e vet të shenjtë, qëndroi me besim të patundur në drejtësinë e amshuar dhe në ditët e bardha të lirisë. Edhe muza popullore, si zakonisht në raste të këtilla, këtyre ngjarjeve u bëri jehonë duke i përjetësuar ato në mijëra vargje të epikës sonë të re, ku i këndohet vitalitetit, qëndresës, krenarisë dhe përjetësisë së popullit tonë:

Mbushë Kosova me plisa t'bardhë

Me kokë lart si male t'Sharrit 

Lind lulëkuqja e lirisë 

E ndrit ballin e shqiptarit 

Gjethi i ahut prapë shpërthen 

Bar të njomë livadhet mbushe

Përmbi varre t'dëshmorëve t'ri 

Çel Kosova gjithë lulëkuqe

Mbaju ti, Kosovë Dardane

Mbushi djepat me Azema 

Sa herë ngjallen Krajloviqët 

Shqipja lind o veç Skendera 

Ju moj nëna o kosovare

Lot mos lëshoni o përmbi varre

Çdo dorë vajze e çdo dorë burri 

Për Kosovën... 

Janë gjithmonë shtizë flamuri

Djem e vajza që ranë tue thirr: 

- Rroftë Kosova Republikë!.. 

Ngriten prapë burrat shqiptarë

Si shkambij zemër çelik

Thërret sharkia djemtë e çikat

Që me gjak i mbushën sheshet 

N'rrugët e tua o moj Kosovë

Do t'u ngrehen o monumentet.

     Në kohën kur tashmë Kosova ishte bërë poligon i provës gjenerale për klanin unitarist serbomadh dhe kur populli shqiptar në Jugosllavi po përjetonte vuajtjet dhe krajatat më të mëdha dhe më të padurueshme gjatë historisë së tij, edhe para bijve dhe bijave të popullit tonë, para organizatave dhe grupeve politike të fshehta, para atdhetarëve të vërtetë, kjo kohë e madhe po shtronte kërkesa dhe detyra të ngutshme dhe të rëndësishme: që të jetohet me kohën; që vigjilenca të jetë në nivelin më të lartë; që për çdo problem të krijuar shpejt të merrej qëndrimi i drejtë; që të mos kishte tërheqje në njërën anë para situatave të krijuara apo atyre që do të krijoheshin, që të mos u bishtërohej kërkesave dhe luftës së drejtë të popullit tonë; që angazhimit në këtë luftë t'i printe arsyeja e kthjellët...sepse siç po shihej në horizont, prova të reja dhe akoma më të rënda po i përgatiteshin popullit dhe atdheut tonë të lashtë.

Demonstratat dhe klasa vazale politike

     Shpërthimi i demonstratave në Kosovë, klasën politike shqiptare, si përherë, e zuri të papërgatitur dhe të pa aftë për t'i dalë përballë situatës së krijuar, krizës politike, krizës ekonomike dhe krizës morale në të cilën ishte zhytur Kosova dhe mbarë Jugosllavia. Ndonëse kishte vite që Serbia, Kroacia dhe Sllovenia po përgatiteshin, secila në mënyrën e vet, që vdekja e Titos t'i zërë sa më të forta dhe sa më të pavarura, ndonëse qarqe të ndryshme nacionaliste dhe shoviniste serbomëdha po përgatiteshin hapur me program për kryqëzatat e tyre antishqiptare dhe vetëm po e prisnin vdekjen e Titos për t'u hudhë në sulm, klasa politike shqiptare, me besim të patundur në pathyeshmërinë e sistemit vetëqeverisës jugosllav, në bashkim-vëllazërimin e rrejshëm dhe në komunizmin e pamoralshëm jugosllav, bënte gjymin e rehatshëm dhe, si dëshmi besnikërie ndaj Federatës, me përulësinë e zagarit të bindur, burgosnin pa mëshirë bijat dhe bijtë më të mirë të Kosovës. Të dehur nga arritja e disa rezultateve pozitive, si Kushtetuta e vitit 1974, Universiteti, zyrtarizimi dhe unifikimi  i gjuhës shqipe, përdorimi i lirë i flamurit kombëtar, fillimi i bashkëpunimit me Shqipërinë, etj. klasa politike shqiptare me kohë e kishte braktisë dhe lënë fare në harresë nismën e vitit 1968 për avancimin e statusit të Kosovës në nivelin e Republikës, e cila do të ishte garancia dhe siguria më e mirë për çfarëdo të papriture në të ardhmen. Ndonëse edhe fshatarët në ara, edhe punëtorët në fabrika, edhe barinjtë në bjeshkë e kishin kuptuar gjëmën që po i përgatitej Kosovës dhe shqiptarëve, politikanët tanë, në vend që të përgatitin strategjinë për mbrojtje, ata, të mbytur në luks dhe në shkëlqimin marramendës, po bënin shtatë palë qejfe dhe kokrrën e sefasë. Prandaj, siç do të përbetohen me mijëra herë deri në ditët e sotit, demonstratat e marsit dhe të prillit të vitit 1981, klasën politike shqiptare i zunë gafil dhe në befasi të pashpjegueshme. Kësisoj, klasa politike e Kosovës, as kësaj radhe, nuk e pati kurajën të ngrihet mbi vetveten që të kalojë në anën e popullit të vetë si mbrojtëse e saj, si mbrojtëse e vetvetes dhe si mbrojtëse e Kosovës para rrebeshit shovinist dhe tragjedisë që i kishte rënë mbi kokë.

     Në vend se të qëndrojë në nivelin e detyrës, si përfaqësuese e popullit, siç ia kishte ënda të thirrej, burokracia politike e Kosovës, që në hapin e parë kapitulloi dhe, si nxënësi i dëgjueshëm, filloi t'i përsërisë dhe t'i ripërtypë qëndrimet, diskutimet, platformat dhe konkluzionet e forumeve politike, kulturore, fetare dhe shtetërore serbe, të cilat për bazë kishin gënjeshtrat, shpifjet, insinuatat, paragjykimet, mashtrimet, etj. Në përpjekje titanike për t'i mbrojtur postet e veta, të rrezikuara seriozisht, apo në luftë për ta shfrytëzuar rastin e bekuar serbian që u kishte trokitur në derë për t'u ngritur hala më shumë në hierarkinë politike, politikanët shqiptarë, në shëmbëllesë të Kainit dhe si dorë e zgjatur e armikut serb, me zell të madh dhe me energji të pakufishme do të shkelin me të dy këmbët mbi vullnetin, mbi të drejtën, mbi dinjitetin dhe mbi gjakun e popullit të vet. Dhe, për të qenë më bindës në këtë rrugë, dhe për të qenë sa më të përpiktë në zbatimin e dhunës brutale mbi masat e gjëra, në zbatimin e furishëm të fushatës antishqiptare kundër historisë, kulturës dhe mbarë kombit shqiptar, burokracia politike e Kosovës, me lehtësi të madhe, angazhuan një pjesë të inteligjencies së Kosovës, intelektualë servilë, intelektualë të pakarakter, intelektualë të dështuar, të cilët, pa vrasje të ndërgjegjes dhe me kënaqësi të veçantë, do të hyjnë në shërbim të kësaj politike.

     Dhe, kjo politikë shtypëse dhe shfarosëse antishqiptare nuk do të zgjatë me ditë apo me muaj, por me dekada të tëra. Dhe, tek diku, pas tetë vitesh, kur Serbia arriti ta plagosë rëndë mbarë një popull, duke e rrahë, duke e fyer dhe duke e burgosur pothuajse gjysmën e popullatës së moshës madhore, tek atëherë kur Serbia arriti ta degradojë pozitën kushtetuese të Kosovës, pra, tek atëherë, klasa politike e Kosovës zu të zgjohet nga gjumi i gomarit në gojë të ujkut dhe ta kuptojë se gjatë tërë jetës paska qenë vetëm kukull dhe marionetë në dorë të armikut dhe se rruga e tradhtisë paska vetëm një përfundim: limoni i shtrydhur hudhet në pleh, ai që ia bën gropën vëllait bie vetë në të, ndërsa gjykimi i historisë është i pamëshirshëm.

Demonstratat dhe forcat e organizuara ilegale

     Shpërthimi i demonstratave në Kosovë, forcat tona të organizuara politike patriotike ilegale i gjeti në krye të detyrës. Ato, që gjatë gjithë kohës kishin vepruar hapur dhe në ilegalitet, ato që gjatë gjithë kohës kishin ndjekur me vëmendje zhvillimin e ngjarjeve politike dhe shoqërore në Kosovë dhe përgjithësisht në Jugosllavi, tashti, me shpërthimin e trazirave të reja, me ngritjen e një populli në këmbë, shihnin riaktivizimin e një vullkani që nuk jepte shenja të fashitjes për një kohë të gjatë. Nisur nga gjendja e re e krijuar në Kosovë pas demonstratave të para, këto organizata dhe grupe do të mobilizohen në shkallën më të lartë dhe do ta analizojnë situatën e krijuar për të marrë pastaj qëndrim sa më të drejtë lidhur me rrugën e zhvillimit të ngjarjeve në perspektivë. Ndonëse në ilegalitet të thellë dhe të rrezikuar nga dënimet drakonike që i pritnin, anëtarët e forcave të organizuara patriotike bënë një punë të pashembullt dhe vetëmohuese në propagandimin dhe sqarimin e kërkesave të ditës, në sqarimin e taktikës dhe të strategjisë së luftës, ku me fjalë, ku me trakte, ku me pamflete, ku me shembullin personal dhe ku me gazeta ilegale.

     Në përballimin e sulmit të ushtrisë dhe të policisë nga masat e gjëra të popullit shqiptar, në vënien e gjoksit përpara tankeve nga djalëria heroike shqiptare, në qëndrimin e drejtë dhe në aktivitetin e rrufeshëm të punëtorëve dhe të fshatarëve, në mbajtjen heroike gjatë procesit të hetimeve dhe të gjykimeve të vajzave dhe të djemve të arrestuar për politikë, në qëndrimin e paluhatshëm të popullit gjatë procesit të diferencimeve politike, në shkrimin e parullave në mure, në asfaltin e rrugëve, në shpate të kodrave e gjetiu, në organizimin e bojkotit dhe të grevave, në çarmatosjen dhe likuidimin e patrullave të policisë, në zënien e rrugëve me gurë nga rinia, në prishjet e mbledhjeve diferencuese nëpër bashkësitë lokale të fshatrave dhe të lagjeve të qyteteve, në heshtjen e bllokut të pathyeshëm të profesorëve universitarë, që aq shumë e vriste armikun, në filozofinë e qëndresës vepruese të intelektualëve atdhetarë, organizatat dhe grupet politike ilegale shihnin guximin dhe vendosmërinë e popullit për rezistencë dhe luftë të pa kompromis deri në fitoren e vërtetë. "Sa më i egër që bëhet sulmi frontal antishqiptar i serbomëdhenjve me masa politike e shtetërore, aq më e vetëdijshme po bëhet popullsia jonë për rrezikun më të ri nga zhdukja fizike e asimilimi, aq më shumë rinia e populli ynë po i shtrëngojnë radhët e veta, aq më shumë forcat tona të organizuara patriotike po e marrin veten dhe po përgatiten që lufta e ardhshme të mos i zërë ngushtë për asgjë", thuhej në një gazetë ilegale të asaj kohe dhe vazhdohej: "Rinia me hovin e saj që doli në dritë sidomos gjatë demonstratave dhe pas tyre, duhet ta intensifikojë edhe më tej iniciativën për aksione që armikut s'i lënë mundësi dhe kohë të mendojë e të planifikojë në mënyrë komode. Tashmë ka ardhur koha që punëtorët tanë trima, të cilët iu bashkuam me aq vendosmëri rinisë patriotike në demonstrata dhe u përleshën heroikisht me milicinë fashiste serbe, të mendojnë më seriozisht për ngritjen e vetes së tyre në një shkallë më të organizuar. Si shtyllë e luftës së ardhshme, ata duhet të marrin masa përgatitore që lufta të mos i zërë ngushtë. Për këtë arsye është e nevojshme që si në qytet ashtu në fshat, të tregohen më të hapur ndaj agjitacionit dhe propagandës së forcave tona të organizuara dhe më të mbyllët për propagandën e armikut. Punëtorëve u bie barra e rëndë që armikut t'ia japin grushtin më të madh, në fillim në planin ekonomik, me bojkotime e greva, e më vonë edhe në frontin e luftës. Asnjë ditë nuk duhet të na kalojë pa i sjellë një dëm sado të vogël armikut të egër serbomadh, deri sa të mos ngrihemi në një shkallë të tillë që të mund të organizojmë edhe aksione të tipit më të lartë të organizimit revolucionar, siç janë grevat e përgjithshme në shkallë kombëtare".

     Në kohën kur mjeteve të informimit, gazetave, radios dhe televizionit si dhe mbarë inteligjencies atdhetare shqiptare ua kishin mbyllur gojën me dhunë, si çështje tjetër e ngutshme e forcave të organizuara patriotike, që koha ua shtroi si imperativ të dorës së parë, ishte edhe propagandimi i luftës së drejtë të popullit shqiptar, si brenda ashtu edhe në opinionin ndërkombëtar, demaskimi i deklaratave të shovinistëve serbë lidhur me situatën e përgjakshme që mbretëronte në Kosovë, demaskimi i deklaratave të cilat dezinformonin opinionin se gjoja në ngjarjet e Kosovës ka gisht RPS e Shqipërisë apo diplomacitë e huaja, e kështu me radhë.

     Demonstratat gjithëpopullore dhe ngritja e mbarë popullit në kryengritje kishin shtruar objektiva të reja dhe të ngutshme. Më në fund, filozofia e të vepruarit deri në vdekje për lirinë e popullit dhe të atdheut ishte bërë pjesë e punës dhe e jetës, moto dhe betim i të gjitha forcave të organizuara patriotike ilegale: "Me një popull që ka tradita si ky yni dhe me një shkallë të ndërgjegjes së tillë shoqërore e kombëtare që ka sot populli dhe rinia jonë, forcat patriotike nuk kanë si të vënë në peshojë mundin dhe sakrificat nga ana e tyre. Në ballë të këtij populli dhe te këmbët e këtij populli, flijimi dhe vdekja për realizimin e aspiratave të tij, do të na vijnë si përjetimi më i bukur dhe më fisnik në gjithë jetën. Dhe s'do të ketë forcë që të na ndalë në rrugën tonë të ndritshme".

Demonstratat dhe intelingjencia atdhetare

     Pas shpërthimit të demonstratave dhuna serbomadhe, në mënyrë të veçantë, u drejtua dhe ra mbi kokën e inteligjencies atdhetare të Kosovës. Pjesa dërmuese e intelektualëve tanë atdhetarë, profesorët e Universitetit, profesorët e shkollave të mesme, arsimtarët e shkollave fillore, shkrimtarët, gazetarët, historianët, kompozitorët, piktorët, skulptorët, artistët e teatrit dhe të filmit, këngëtarët, etj, etj. qëndruan të pathyeshëm kundruall kësaj dhune të egër shtetërore. Si gjithmonë në të kaluarën edhe kësaj radhe u gjet një numër i konsideruar intelektualesh lakmitar dhe frikacak që u thyen para kësaj dhune dhe u bënë pjesë e mekanizmit të pushtetit gjakatar. Vlen për t'u cekë këtu sidomos qëndresa heroike e profesorëve të Universitetit menjëherë pas shpërthimit të demonstratave të studentëve.Tubimi diferencues që do të mbahet me atë rast do të zgjatë me orë të tëra dhe rezultati për regjimin do të jetë tepër trishtues dhe shumë dëshpërues.

     Atë natë profesorët, ndonëse të kërcënuar, do të mbajnë qëndrim dinjitoz dhe në vend që t'i dënojnë demonstratat dhe studentët e tyre, ashtu siç priste regjimi, ata do t'i arsyetojnë kërkesat e studentëve ndërsa policinë speciale serbe do ta akuzojnë se mbi studentët kanë ushtruar dhunë shtazarake dhe masakër të përgjakshme. Qëndresa e profesorëve të Universitetit të Kosovës do të ketë jehonë të gjatë dhe do të këtë ndikim vendimtar për qëndrimin e mëtutjeshëm të të gjitha shtresave popullore në mbarë Kosovën. Fushata antishqiptare serbomadhe si dhe procesi i diferencimit më së rëndi do t'i goditë pikërisht inteligjencien shqiptare. Ata do të jenë të detyruar të rrëfehen lidhur me botëkuptimin dhe mendimin e tyre rreth ngjarjeve të ndryshme historike si dhe rreth situatës aktuale politike në Kosovë, do të detyrohen të pendohen për veprime të ndryshme të cilat i kishin bërë dhe për ato që nuk i kishin bërë, më në fund, atyre do t’iu kërkohet me dhunë për të folur apo për të shkruar lidhur me tema të caktuara, aksion ky që do të rezultojë me zero.

     Pra, intelektualët tanë me personalitet të formuar, intelektualët tanë të talentuar dhe krijues, intelektualët tanë të ndërgjegjshëm për rolin që u takonte, bartën barrën e rëndë të qëndresës vertikale, të rezistencës dhe të zhvillimit të rrjedhave kulturore, politike dhe mbarë kombëtare. Ndonëse kanë mundur të bëjnë hala më shumë, padyshim, pa mendimin, pa qëndrimin si dhe pa veprimin edhe të intelektualëve tanë Kosova nuk do të arrinte në shkallën ku është sot.

Demonstratat e Kosovës dhe bashkatdhetarët tanë

     Nuk do të ishte i plotë kuadri sikur këtë temë ta përfundonim pa e cekë shkurtimisht edhe aktivitetin e madh dhe shumë të rëndësishëm politik të bashkatdhetarëve tanë që jetonin dhe punonin në Evropën Perëndimore. Shtypja me gjak e demonstratave në Kosovë nga ana e Beogradit shkaktoi tronditje të thellë në ndërgjegjen kombëtare të secilit shqiptar, qoftë në atdhe e qoftë edhe në pikën më të largët të planetit tonë. Masakrat në masë, represaliet dhe dhuna e qeverisë së Beogradit mbi popullin e pafajshëm dhe duarthatë në mënyrë të veçantë indinjoi kurbetçinjtë ekonomikë në Evropën Perëndimore, të cilët familjet, farefisin dhe çdo gjë të shenjtë të tyre e kishin në Kosovë. Prandaj edhe pezmi i tyre i ngritur në shkallën më të lartë kërkonte domosdonë e një aktivizimi dhe zbrazjeje të vetëdijshme dhe të organizuar.

     Në këto rrethana Jusuf Gërvalla dhe Kadri Zeka ishin vënë në lëvizje të jashtëzakonshme. Në bazë të mirëkuptimit që e kishin gjetur mes njëri-tjetrit, në situatën e krijuar, ata do të bien në ujdi që t'i bashkërenditin edhe veprimet e përbashkëta të organizuara patriotike. Kishte ardhur koha e pritur. Momentet nuk prisnin më. Vendimet dhe veprimet duhej të ishin në nivelin më të lartë. Ngjarjeve të përgjakshme të Kosovës trime duhej t'u jepje përkrahje në të njëjtën mënyrë. Flakë për flakë. Opinioni ndërkombëtar duhej sqaruar. Gënjeshtrave dhe dezinformatave të Beogradit duhej kundërvënë argumentet e forta dhe bindëse të së vërtetës. Po ashtu lidhur me ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, sidomos tashti pas tragjedisë dhe gjëmës së saj, kërkohej edhe veprim aktiv dhe plan i organizuar politik, i cili do të merrej me frymëzimin dhe orientimin e veprimeve dhe aksioneve të ardhshme në Evropën Perëndimore dhe kudo në botë. Aktiviteti i tyre i përbashkët në fillim do të jepë rezultat të frytshëm sidomos në organizimin e demonstratave nëpër qendra të ndryshme të Evropës Perëndimore. Demonstrata e parë dhe shumë e suksesshme, si rezultat i këtij bashkëpunimi, do të zhvillohet më 11 prill të vitit 1981 para ambasadës jugosllave në Bern, kryeqytet i Zvicrës.

     Edhe demonstrata e dytë u mbajt në Zvicër, më 18 prill, në qytetin Cyrih. Demonstrata e tretë u mbajt më 25 prill në Shtutgart të RF të Gjermanisë. Po në RF të Gjermanisë, në qytetin Dyzeldorf, më 9 maj u mbajt edhe demonstrata e katërt. Demonstrata e pestë u mbajt më 16 maj në Mynih. Dhe kështu me radhë nga java në javë. Valën e re të dhunës dhe terrorit në Kosovë do ta pasojnë edhe demonstratat e tjera që u organizuan dhe u mbajtën në Gjenevë, para përfaqësisë së OKB-së, pastaj në Francë, në Belgjikë, në Suedi, në SHBA e në vende të tjera. Demonstratat ishin përkrahje e denjë morale dhe jehonë e fuqishme e demonstratave të Kosovës. Kërkesat ishin të njëjta, parullat po ashtu të njëjta. Në to morën pjesë dhjetëra mijëra kosovarë, të cilët padrejtësia dhe skamja i kishte detyruar të kurbetonin larg atdheut, larg vatrës, larg familjes.

     Nga të gjitha viset e Evropës Perëndimore dasmorët e lirisë bashkoheshin në kolonat e gjata të prira me flamurin kombëtar. I bashkonte fatkeqësia e vatrës, dhembja e popullit, ora e lirisë, qëllimi i lartë. Para ambasadave jugosllave kudo u mbajtën mitingje protestuese. Përmes fjalimeve të gjata dhe të rëndësishme demaskoheshin qëllimet dhe veprimet fashiste të qeverisë jugosllave si dhe tregoheshin shkaqet dhe qëllimet e vërteta të demonstratave të Kosovës. Po ashtu nëpërmjet peticioneve dhe memorandumeve që nga këto demonstrata u dërgoheshin forumeve më të larta shtetërore jugosllave, përfaqësive ndërkombëtare, qeverive evropiane dhe Kombeve të Bashkuara, bëhej apel për ndërprerjen e masakrave dhe të terrorit të ushtrisë dhe të policisë në Kosovë, që Kosovës t'i njihej statusi i republikës, kërkohej lirimi i qindra mijëra të burgosurve politikë të mbyllur gjatë asaj pranvere në Kosovë etj. Kërkesat e parevokueshme të kurbetçarëve tanë të shpallura para opinionit shqiptar dhe atij botërorë ishin si vijon:

   1) Pa iu njohur Kosovës statusi i Republikës në kuadër të Federatës jugosllave;

   2) Pa iu njohur shqiptarëve në Jugosllavi statusi i kombit dhe, rrjedhimisht, e drejta demokratike për vetëvendosje deri në shkëputje;

   3) Pa u marrë menjëherë masat konkrete të të gjithë bashkësisë jugosllave që ritmi i zhvillimit të Kosovës të shpejtohet së paku në shkallën e parashikuar dhe të premtuar nga Federata- do të thotë 60 për qind mbi mesataren jugosllave;

   4) Pa u marrë masa të menjëhershme kundër papunësisë katastrofike në viset shqiptare, që në afatin sa më të shpejtë të inkuadrohet krahu i lirë (ekzistues) i punës dhe të tërhiqen punonjësit tanë të shkapërderdhur në Perëndim dhe nëpër Republikat e zhvilluara të Jugosllavisë;

   5) Pa shpalljen e amnistisë së përgjithshme, me të cilën do të liroheshin menjëherë dhe pa kusht të gjithë të burgosurit politikë shqiptarë, që vuajnë dënime të rënda nëpër kazamatet jugosllave;

   6) Pa marrë nga populli dënimin e merituar të gjithë ata udhëheqës politiko-shoqërorë, publicistë e njerëz të tjerë qofshin nga Kosova ose republikat e Jugosllavisë, që janë implikuar në një mënyrë a në një tjetër në tragjedinë më të re të Kosovës, në fushatën e tërbuar antishqiptare të serbomëdhenjve, duke i shkaktuar popullit tonë plagë të reja dhe duke ndërsyer kundër tij popujt jugosllavë të nxitur nga propaganda;

   7) Pa formimin e një komisioni të posaçëm, që do të studiojë me themel dhe në hollësi aksionet shtetërore, para e pas lufte, gjë që presupozon edhe publikimin e dokumenteve të fshehta shtetërore (të vjetra e të reja), që kanë të bëjnë me aksionin në fjalë; pa marrë dënimet e merituara të gjithë aktorët e gjallë (Qubrilloviqi me shokë) dhe të vdekurit (Andriqi, Vukotiqi, etj.) të këtij akti barbar të gjenocidit; pa iu marrë e drejta qytetare publike të gjitha atyre veprave letrare (Duqiqi, Laliqi, Qosiqi, Bulatoviqi, etj.), kuazishkencore (Gjorgjeviqi, Cvijiqi, etj.) e publicistike, në të cilat pasqyrohet përçmimi kombëtar e synimet antishqiptare, dhe mbi to të vihet embargo e përhershme jo vetëm në Kosovë, por në mbarë Jugosllavinë;

   8) Pa u rivendosur e pa u zhvilluar më tej marrëdhëniet e filluara kohë më parë mes popullit shqiptar (dhe popujve të tjerë) në Jugosllavi me shtetin dhe me popullin shqiptar në RS të Shqipërisë, të ndërprera në mënyrë të njëanshme arbitrare e me qëllime thellësisht antishqiptare;

   - Pa këto masa të menjëhershme, rigorozisht të plota, populli shqiptar i martirizuar nuk do të ketë as satisfaksionin më të vogël për krimet e vazhdueshme 70-vjeçare të gjenocidit nën regjimet e egra jugosllave, sidomos nën regjimin e vetadministrues të klikës titiste-rankoviçiste dhe rrjedhimisht, nuk do të qetësohet deri në ngadhënjimin e plotë të të drejtave dhe të lirisë së tij.

   Të gjitha demonstratat ishin të organizuara mirë. Në to dominonte rendi dhe disiplina e shkallës më të lartë si dhe shprehja e zemërimit më të thellë të punëtorëve shqiptarë për dramën e re të Kosovës. Pothuajse në të gjitha këto demonstrata u bashkuan dhe shprehën indinjatën e tyre edhe qytetarët e shumtë të vendeve përkatëse si dhe demokratët gjermanë, turq etj., të cilët në to merrnin pjesë qoftë fizikisht, qoftë me trakte dhe fjalime. Nëpërmjet automobilit me megafon që u printe demonstratave, koordinoheshin veprimet, bëhej kontrollimi i disiplinës dhe i shprehjes unike të demonstruesve. Po ashtu, me megafon lexohej në gjuhën shqipe dhe në gjuhë të huaja trakti përkatës, me elemente informative e sqaruese lidhur me gjendjen e krijuar në Kosovë. Ndonjë incident që i përcolli demonstratat në fjalë, u shkaktua pa fajin më të vogël të demonstruesve. Ato vinin si rrjedhim i implikimeve të spiunëve dhe njerëzve të shitur të ambasadave jugosllave që bënin përpjekje t'i fotografonin apo t'i xhironin demonstratat.

Kosova republikë si kërkesë e kohës

     Dy forcat më të mëdha të organizuara politike patriotike të asaj kohe, Lëvizja Nacional- çlirimtare e Kosovës dhe Viseve Shqiptare në Jugosllavi dhe Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës, të cilat vepronin me vite të tëra, si platformë të tyre politike dhe ideologjike, në radhë të parë, kishin çlirimin e Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare në Jugosllavi dhe bashkimin e tyre me vendin amë, Shqipërinë, vijë të cilën deri asokohe përafërsisht e kishin ndjekur afro pesëdhjetë organizata dhe grupe patriotike e revolucionare në Kosovë; ndonëse gjithë punën dhe aktivitetin e tyre, si në Kosovë ashtu edhe jashtë atdheut, e kishte karakterizuar pikërisht mu kjo vijë, uragani i demonstratave të fuqishme të popullit të Kosovës do t'i detyrojë ato të bëjnë kthesë taktike në punën e mëtejshme, duke mos e cenuar kështu për asnjë moment strategjinë e luftës së popullit shqiptar në perspektivën e saj. Gjatë demonstratave spontane të marsit dhe të prillit në Kosovë u shpalosën në të njëjtën kohë dy parulla kryesore: "Bashkim" dhe "Kosova Republikë". Mirëpo, mendjet e ndërgjegjshme dhe forcat e organizuara patriotike, të cilat nuk e kishin paraparë një shpërthim aq të rrufeshëm dhe aq masiv, duke e vlerësuar situatën e përgjithshme ndërkombëtare, si dhe situatën e brendshme, do të ndikojnë që të dominojë kërkesa e dytë, pra, Kosova Republikë, e cila si kërkesë e popullit gjëllinte që nga viti 1968. Kjo kërkesë gjithëpopullore, prandaj, do të bëhet edhe platformë e ardhshme e të gjitha organizatave dhe grupeve politike të formuara më parë si dhe atyre që do të formohen më vonë.

     Kërkesa Kosova Republikë në atë kohë nuk ishte as e re dhe as e panjohur për popullin shqiptar. Si njëra ndër kërkesat e mundshme të realizueshme për kohën, për t'u shkëputur njëherë e përgjithmonë nga tutela e huaj, në këtë rast nga sqetulla serbe, në mbështetje të parimit mbi vetëvendosjen e popujve, kjo kërkesë ishte e shprehur legalisht në të gjitha tubimet e organizatave politiko-shoqërore të LK-së, LSPP-së dhe LRS-së gjatë verës dhe vjeshtës së vitit 1968, vullnet dhe e drejtë kjo e popullit shqiptar që ishte shkelë me dhunë, sikundër edhe vendimet historike të Bunjajt, nga qarqet sunduese të shovinizmit serb dhe që e kishin nxitur Kosovën të ngrihet në demonstrata popullore, të cilat qenë shuar me gjak. Megjithatë, nga kjo kërkesë nuk do të hiqet dorë as më vonë. Në mënyrë të veçantë kjo kërkesë do të bëhet domosdoshmëri e kohës gjatë gjysmës së dytë të dekadës së viteve të shtatëdhjeta, në kohën kur arsimimi i masave të gjera filloi të zhvillohet në mënyrë të mirëfilltë, ndërsa klasa punëtore nisi të vetëdijesohet për eksploatimin e Kosovës dhe për fatin dhe rolin e saj në shoqëri. Kësisoj populli shqiptar do të marshojë duke e ngritur zhivën në shkallën më të lartë të barometrit politik derisa në pranverën e vitit 1981, me kërkesën Kosova Republikë në gojë, e ktheu Kosovën, tashmë vite me radhë të rrahur dhe të përgjakur, në një vullkan të gjallë në flakën e të cilit do të digjet pa mëshirë maska e shovinizmit serb, maqedon dhe malazez.

     Se kërkesa për republikën e shqiptarëve në Jugosllavi nuk i kalonte kufijtë e platformës së organizatës patriotike LNÇKVSHJ në esencën e së cilës, pos programit maksimum: "Luftën për realizimin e të drejtës demokratike për vetëvendosjen e popullit tonë deri në shkëputje, që është lufta për pavarësinë e plotë kombëtare e shoqërore të shqiptarëve në Jugosllavi", ngërthente edhe "programin minimum të luftëtarëve të lirisë- luftën për Republikën e Kosovës, që s'është gjë tjetër pos lufta për autonominë e popullit shqiptar në Jugosllavi". ("Zëri i Kosovës", nr. 2, 1982). Jusuf Gërvalla, ideolog dhe njëri ndër prijësit e LNÇKVSHJ-së, duke e analizuar rëndësinë e kërkesës së popullit që t'i njihet Kosovës e drejta e statusit të Republikës, si dhe të drejtën e ligjshme që populli e kishte për ta bërë këtë kërkesë, në një tubim me punëtorët, të mbajtur më 28 Nëntor 1981, në një qytet të RF të Gjermanisë, mes të tjerash, theksonte: "Po t'ishte kërkesa Kosova Republikë një kërkesë boshe, një kërkesë në ajër, një kërkesë mendjelehtë, një kërkesë të cilën e kanë bërë aventurierët, një kërkesë të cilën e kanë bërë ata që ëndërrojnë pa baza, pa kurrfarë dyshimi se Beogradi, qysh më 11 mars të këtij viti, do të dilte me dokumentin për statusin e Republikës së Kosovës dhe do të thoshte: Urdhëroni shqiptarë, ja ku e keni Republikën! Të gjitha forcat, gjithë plehun, gjithë vrerin shovinist të shtatëdhjetë e kusur vjetëve, të qindra vjetëve të mëparshëm, Beogradi tash e ka akumuluar, e ka grumbulluar për të shtypur kërkesën Kosova Republikë. Por është një kërkesë shumë vitale për popullin shqiptar dhe, prandaj, Beogradi, qeveria e Beogradit, si një qeveri shoviniste e tërbuar në kulm, na e mohon me aq këmbëngulje, ose më mirë të themi, përpiqet të na e mohojë me aq këmbëngulje...Se a do të mund të na e mohojë apo jo, do të tregojë e nesërmja. E shenja se si do të mbarojë puna kemi edhe sot, për arsye se është një mori njerëzish progresivë, njerëzish liridashës në botë, që lirinë e të tjerëve e respektojnë si lirinë e vet dhe kurrsesi nuk duhet të dyshojmë në ndihmën që do ta kemi nga forcat internacionaliste të të gjithë botës. Aq më parë, kur sot ekziston një pishtar, i cili është burim për energjitë e këtyre forcave përparimtare. Ky burim nuk është as më shumë, as më pak, po pikërisht vendi amë i shqiptarëve... S'ka kurrfarë dyshimi se kur të tregohet jo objektive pritja e mëtutjeshme për kërkesën Kosova Republikë, populli do të dijë ta hedhë vet poshtë dhe të dalë me kërkesën dhe qëllimin e tij të fundit që është, ka qenë dhe do të jetë: bashkimi i ligjshëm i të gjithë shqiptarëve në shtetin e tyre kombëtar".

Epoka e lavdishme e UÇK’së vazhdimësi e demonstratave të vitit 1981  

     Populli shqiptar nëpërmjet demonstratave të vitit 1981, të qëndresës heroike dhe të demonstratave të tjera të përgjakshme që do të pasojnë nga viti në vit, deri në epokën e lavdishme të UÇK-së, kur ia ktheu pushkën Serbisë, bindi mbarë botën liridashëse se pa zgjidhjen definitive të problemit shqiptar në mënyrë pozitive kurrë nuk do të ketë paqe dhe qetësi në rajon e as në Evropë. Duke u bërë ballë në mënyrën më të qytetëruar të gjitha kryqëzatave mesjetare dhe moderne serbe, që qëllim të fundit kishin dëbimin e shqiptarëve nga trojet e veta dhe serbizimin e Kosovës, populli shqiptar fitoi jo vetëm admirimin e njerëzve liridashës, por edhe përkrahjen e pa rezervë të opinionit ndërkombëtar.

     Pra, demonstratat e vitit 1981, në qenien, në mendimin dhe në veprimin e popullit shqiptar do të hyjnë si një vit i madh tronditjesh të fuqishme, në vetëdijen e të cilit do të zgjojnë njëherë e përgjithmonë mekanizmin e moçëm të luftës për jetë a vdekje, e që do të drejtohet ndërgjegjshëm drejt sendërtimit të pavarësisë dhe bashkimit kombëtar. Sinonim sublim i të gjithë këtij rezultati është vepra madhështore dhe e pavdekshme e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e cila ishte vazhdimësi e drejtpërdrejt e idealeve të demonstratave mbarëpopullore të vitit 1981. (Pashtriku.org - 13. 03. 2010)

 

Pjesë nga punimi “Epika historike e LNÇ të Kosovës kundër Mbretërisë

jugosllave në repertorin e rapsodit Dervish Shaqa”

 

 

SA T’JAM GJALLË S’E JEP DORËZIMIN

 

Shkruan: Mr Kadri Rexha


   
Pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, në vjeshtë të vitit 1918, ushtria serbe në krye me ushtrinë franceze, si pararojë, ripushtoi dhe rivendosi pushtetin serb në Kosovë. Ripushtimi dhe sundimi serb mbi Kosovën dhe viset e saja, të shkëputura me dhunë nga trungu shqiptar në vitin 1913, u njohtë edhe nga Fuqitë e Mëdha, më 1919, në Konferencën e Paqes në Paris. Në këtë mënyrë shteti serb rifilloi zbatimin e politikës së shkombëtarizimit dhe të serbizimit të Kosovës me vise. Nga viti 1918 e deri në fillim të Luftës së Dytë Botërore, nëpërmjet të “Reformës agrare” shqiptarëve iu morën më dhunë 381.000 hektarë tokë (1) në të cilat u vendosën rreth 14 mijë familje kolonësh serbë dhe malazezë, me mbi 60 mijë pjesëtarë. Në anën tjetër, vetëm gjatë kësaj kohe, u dëbuan me dhunë nga vatrat shekullore mbi 250.000 shqiptarë, shumica dërrmuese e të cilëve u vendosën në Turqi. (2)

 

Biografia e Dervish Shaqës

 

    Ndonëse Kosova u pushtua ushtarakisht, ndonëse qeveritë e ndryshme serbe do të zbatojnë programe gjenocoidi me qëllim të fundit shfarosjen e popullit shqiptar dhe serbizimin e Kosovës, ndonëse përpjekjet për kolonizim, për ndërrimin e fesë me dhunë si dhe ato për asimilimin e popullit shqiptar nuk do të ndalen as në dekadat e mëvonshme, ndonëse dëbimi dhe shpërngulja me dhunë e popullit shqiptar nga trojet e veta edhe në të ardhmen do të bëhet obsesion i shtetit serb, ndonëse ushtria e rregullt, xhandarmëria, organizatat kriminele dhe bandat nam zeza të komanduara nga vojvodët gjakatarë të tipit Miliq Kërstiq, Kosta Peqanac, Spiro Dobrosavleviq-Dellovcit, Arsenije Qyrku, etj. në mënyrë të programuar do të bëjnë kërdi mbi popullin duarthatë, ndonëse vrasjet dhe masakrat do të bëhen sinonim i përhershëm i këtyre qeverive gjakatare, populli shqiptar i Kosovës me vise do të gjejë forcë dhe do ta kundërshtojë me të gjitha mjetet politikën e dhunës dhe të gjenocidit serb duke synuar çlirimin dhe bashkimin me Shqipërinë. Njëra ndër format më frytdhënëse të kësaj rezistence rezultoi me organizimin e Lëvizjes Nacionalçlirimtare Shqiptare - Kaçake, e cila me pushkë në dorë e luftoi regjimin antipopullor e shovinist ndaj shqiptarëve gjatë tërë kohës së Jugosllavisë borgjeze dhe posaçëririsht në periudhën 1919-1928. (3)

    Lëvizja Nacionalçlirimtare, e njohur si Lëvizja Kaçake, u organizua nga Komiteti “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” që udhëhiqej nga veprimtarët atdhetarë Hoxhë Kadriu, Hasan Prishtina, Bajram Curri, Sali Nivica, si dhe nga përfaqësues të shquar të trevave të pushtuara shqiptare. Çetat e armatosura, që shpesh arrinin në mijëra luftëtarë të lirisë, udhëhiqeshin nga Azem Galica, Mehmet Konjuhi, Mehmet Delia, Fazli Berani, Idriz Seferi, Ilaz Reçaku, Ramë Vllasa, Sadik Rama, vëllezërit Bajçinovci, Beqir Rexha, Sali Shabani, Mulla Agan Kaja, Keri i Sadri Bardhit, etj. dhe mbulonin të gjitha trojet shqiptare si Drenicën, Llapin, Podgurin, Pejën, Prizrenin,Gjakovën, Rugovën, Plavën, Gucinë, Prishtinën, Gjilanin, Kaçanikun, Kumanovën, Kërçovën, etj. Veprimtaria luftarake e çetave të lirisë jo vetëm që mbrojti popullin nga gjenocidi, por, për një kohë, arriti të kurorëzohej me krijimin e zonave të lira. Mbretërisë jugosllave iu dashen dhjetë vjet luftë të armatosur, premtime, gënjeshtra dhe intriga deri sa, më në fund, me zjarr e terror në masë, arriti ta shtypë këtë Lëvizje me dhunti rilindëse të Feniksit mitik.

    Veprimtaria e gjerë e Lëvizjes Nacionalçlirimtare e Kosovës me vise, betejat e armatosura të çetave, heroizmi i komandantëve dhe anëtarëve të çetave si dhe qëndresa e pa epur e popullit shqiptar arriti në shtyllat e shtypit të pushtuesit, të shtypit botëror dhe u ngritë si çështje jetike shtetërore në parlamentin mbretëror jugosllav. Në varësi të interesave, koniunkturave, orientimeve të individëve, partive dhe të shtetit aktiviteti dhe lufta e Lëvizjes shqyrtohet, analizohet dhe gjykohet nga kënde të ndryshme. Vetëm populli shqiptar, ai që ishte viktimë e pushtuesit si dhe protagonist i qëndresës heroike, për veprimtarinë e Lëvizjes e tha fjalën e vërtetë dhe gjykimin e drejtë. Një gjykim të drejtë dhe plot me admirim për veprimtarinë dhe luftën e Lëvizjes e dha edhe muza popullore. Në dhjetëra e dhjetëra këngë epike historike të kësaj epoke, me dashuri të zjarrtë dhe me art të qëndrueshëm, gjeniu popullor pasqyroi dhe përjetësoi të bëmat, aktet heroike, trimëritë dhe flijimin e prijësve dhe të heronjve të çetave çlirimtare. Nga ky cikël i madh këngësh për repertorin e vet rapsodi Dervish Shaqa i zgjodhi këngët atdhetare kushtuar veprës dhe heroizmit të Azem Galicës, Ilaz Reçakut, Nak Berishës, Sali Shabanit, Kamber Loshit, etj. si dhe të gjithë bashkëluftëtarëve të tyre. Nga ky opus këngësh të interpretuara nga Dervish Shaqa, në vijim, po shqyrtojmë këto krijime: “Kush a djalë qi don Vatanin”, “Krisi pushka n’Belicë te kisha”, “Prej qat sene që a kanë hyrjeti”, „Sa t’jam gjallë s’e jep dorëzimin”.

 

    1.
    Kënga “Kush a djalë qi don vatanin” i kushtohet Sali Shabanit – Kabashit, prijës çete, ekzekutor i dënimit mbi vojvodën Spiro Stanisavleviq nga fashati Dellofc. Kënga është pasqyrë artistike e realitetit të Kosovës së ripushtuar nga Serbia, e cila me të gjitha mjetet provonte të vëjë pushtet të hekurt mbi trojet tona. Spiro Dellofci me çetnikët e tij të mobilizuar dhe të ndihmuar moralisht e fizikisht nga pushteti dhe kisha ortodokse serbe, në mars të vitit 1913, në kishën e Kabashit të Prizrenit, kishin vrarë dhe masakruar brenda natës mbi njëqind burra të Kabashit. Kisha Ortodokse Serbe, edhe në këtë rast, është jo vetëm frymëzuesja dhe ekzekutorja, por është edhe vendi i krimit të madh. Më vonë, gjatë Luftës së Parë Botërore, trimat e Kabashit në shenjë hakmarrjeje vrasin dhjetëra ushtarë të mobilizuar serbë.


Në vitin 1919, pas ripushtimit të Kosovës, ushtria serbe u kthye përsëri në fshatin Kabash dhe u hakmor ashpër mbi popullatën shqiptare duke vrarë, duke masakruar dhe duke burgosur barbarisht pjesën dërmuese të burrave. Nga dhuna dhe represaliet shumë familje të fshatit u detyruan të shpërngulen dhe të vendosën në Shqipëri. Në këtë kohë masivizohet edhe Lëvizja Nacionalçlirimtare dhe veprimtaria e saj. I kësaj kohe është edhe dënimi dhe aksioni i vrasjes së kriminelëve Sipro Dellofci dhe bashkëfshatarit të tij, Filipit. Në këtë këngë epike historike, ashtu si edhe në këngët legjendare, rrëfehet për zënien e pusisë nga Sali Shabani, për ballafaqimin me armikun, për dialogun e zhvilluar në mes të kundërshtarëve si dhe për porosinë që Sali Shabani ua lë bashkëveprimtarëve të kriminelëve:

 

Ai Salihi nji djalë i ri

N’Grykë t’ Poqevcit ka zanë pusi
N’Grykë t’Poqevcit pusi ka vnue
Spiro e Fila n’pajton tuj shkue
Po shkojnë veten tuj ma livdue

A ka krali zabit si mue

 

    Sali Shabani nga prita e dëgjon bisedën dhe mburrjet e çetnikëve për krimet e bëra. Pa hezitim e lëshon pritën dhe u del përpara. Të dy oficerëve të ushtrisë serbe të njohur në popull si kriminel të regjur ua përkujton masakrat e bëra në Kabash, ua përkujton plojën mbi burrat e asaj treve si dhe fshatrat e djegura dhe të shndërruara në hi. Krimineli Spiro Dellofci, i zënë ngushtë nga vdekja e sigurt që po e shihte me sy, provon të shfajësohet me gënjeshtra:

 

Këngë nga rapsodi ynë i pavdekshëm Dervish Shaqa

Nal Sali ta baj nji be

Kun n’Kabash gjin nuk kam pre
Pasha kryq e velikdan
Pasha kishat gjithë ka janë
Se jam le n’Kabash s’jam kanë

S’munesh Spirë ti me m’rrejt mue
Vetë n’Kabash unë kam qillue
Deri n’brryla durt me gjak
Prejshe gjinen si kasap
Si kasapi në Shingjergj
S’t’vike keq për thmi as pleq
Dredh martinën dy herë po u bjen
Spiron e Filen t’dekun po i len

 

    Pasi e kryen aksionin, i ndërgjegjshëm për drejtësinë dhe për veprën njerëzore e atdhetare, Sali Shabani i tubon serbët, u rrëfen ngjarjen për të mos lënë asnjë dyshim për të tjerët dhe ua lë porosinë e qartë:

 

Drejt n’Gajgovc Salihi ka shkue
Te tanë shkijet i ka tubue
Spiron e Filen lypmini mue
Sot po nisna për n’Shqypni
Mos m’i ngucni vllaznit e mi
Kcej kufinin apet do t’vi
Nja dhetë hise jau baj ma zi

 

    Veprimtaria luftarake e Sali Shabanit dhe e çetës së tij mbulonte trevat që nga kufiri me Shqipërinë e deri në Karadak të Shkupit. Nga organet e pushtetit jugosllav kjo çetë konsiderohej ndër njësitet më të rrezikshme luftarake të asaj kohe. Me çetën e tij Sali Shabani mori pjesë aktive edhe në Revolucionin Demokratik të Qërshorit të vitit 1924. Veprimtarinë atdhetare dhe luftarake, qoftë në Kosovë e qoftë në Shqipëri, Sali Shabani nuk do ta ndalë deri në fund të jetës së tij. Sali Shabani vdes në fshatin Kalesh të Lumës në vitin 1936. (4)

 
    2.
    Motivin e hakmarrjes për krimet serbe mbi popullin shqiptar e gjejmë edhe në këngën “Krisi pushka n’Belicë te kisha”. Kënga i kushtohet trimit Nak Berisha nga fshati Kërninë, njëri ndër prijësit kryesor të Çetës së vëllezërve Beqir dhe Zeqir Rexha, çetë kjo e cila në kuadër të Lëvizjes Nacionalçlirimtare vepronte në rrethin e Burimit (Istogut) dhe në vitin 1920 numëronte deri në pesëqind luftëtarë të lirisë. Edhe kjo këngë është pasqyrë artistike e realitetit të Kosovës së ripushtuar nga Serbia, e cila si instrumente dhune, pos ushtrisë dhe xhandarmërisë së rregullt, mobilizoi organizata gjakatare me lloj-lloj emrash, çeta namzeza çetnikësh dhe komitësh, individë dhe kriminelë nga më të regjurit. Në këto rrethana vrasjet dhe masakrat mbi popullatën duarthatë shqiptare, dhunimet dhe plaçkitjet në pronat e pasuritë e tyre, djegiet e shtëpive dhe fshatrave të tëra në Kosovë bëhen dukuri të përditshme. Në anën tjetër populli shqiptar i udhëhequr nga Lëvizja Nacionalçlirimtare reziston dhe nuk e pranon robërinë e pushtuesit. Në shënjestër të pushtetit në radhë të parë vihen prijësit e Lëvizjes. Të njëjtin veprim e bën edhe Lëvizja. Ajo i heton, i gjurmon dhe në rastin kur mbushet kupa merr vendim dhe i likuidon kriminelët nga radhët e pushtuesit. Një rast të këtillë e vë në spikamë kënga në shqyrtim. Pushtetarët e Belicës, Spasa, Toza, Teodosia dhe Dimitria, çetnik të dalluar, me krimet e tyre të përditshme ishin bërë tmerri i katundeve të Rakoshit. Kishte raste kur vetëm brenda një familjeje ata kishin vrarë dhe therë me thikë të gjithë meshkujt, që nga fëmija në djep e deri te plaku buzë vatre. Prandaj, në rrethana të tilla, me vendim të Lëvizjes, kriminelëve në fjalë iu shqiptohet dënimi i merituar. Nak Berisha me shokun e tij të armëve, Sadri Shalën, sipas një variante, në shenjë hakmarrje për krimet mbi popullin shqiptar, te Kisha e Belicës i vrasin shtatë xhandarë, dy majora dhe një kapiten. Beteja zhvillohet në oborrin e kishës, në vendin ku ata frymëzoheshin dhe merrnin udhëzimet për veprimet e tyre kriminale:

 

Krisi pushka n’Belicë te kisha
Po lifton Nak Berisha
Fort liftoi Naki me Sadrinë
E vranë Spasën e Dimitrinë
E vranë Tozen e Teodesinë...

 

    Në vazhdim kënga vë në pah tradhtinë tradicionale serbe. Kërkesës së çetnikëve për dyluftim të pastër individual me Nak Berishën i përgjigjet pozitivisht Sadri Shala. Ndonëse për këtë gjest qortohet nga Nak Berisha ai nuk heq dorë nga vendimi i tij. Sadri Shala del në mejdan, por në vend të duelit të pastër çetnikët shtinë të gjithë përnjëherë. Çetniku në dyluftim vrahet, por nga plumbat e njësitit të tij vrahet edhe Sadri Shala:

 

Sadri Shala azgan ish kanë
Po u del shkive për mejdan
Nak Berisha na u çue në kamë
Te Sadria Naku po shkon
Gjallë Sadrinë po ma gjanë
Sadri Shala djalë i ka thanë

T’parën pritë kur e kemi nxanë
Folë ta kam nji fjalë të ranë
Mos me u dalë shkive n’ mejdan
Se s’gjunë nja po t’gjujnë të tanë

Ditë e kam qikjohja që t’gjanë

 

    Ky gjest i ultë dhe i pabesë i armikut e detyron Nak Berishën që të betohet: “Do t’vras shkije ka t’i gjaj”. Me pikëllim në zemër për rënien e shokut të armëve dhe me urrejtje të madhe kundër armikut gjakatar Nak Berisha niset për hakmarrje. Me pushkë ndër dhëmbë, siç e thotë një këngë, merr udhë drejt Rakoshit, për në zyrën e pushtuesit dhe të kriminelëve çetnikë:
  

Kush po ngjitet Lugut Kërnins
Nak Berisha i pari komits
Nakut shoktë na i kanë thanë
Nak Berisha ku po na çonë
O ku po don Nako me shkue
N’hyqymet shokë me u afrue
Politikë shokë n’mujshim me ‘nue
N’hanë t’Rakoshit Naki po shkon
Me m’dhanë letra me m’dhanë duhan
Janë tre muj n’këtë han s’jam kanë
E në kafe Naku po shkon
Shkon në kafe kafe me pi

 

    Pushteti është tronditur nga aksionet e Lëvizjes. Çeta e Nak Berishës vepron hapur. Nuk dihet ka më shumë pushtet i pushtuari apo pushtuesi. Prandaj pushteti provon të ndërmerr masa frikësimi. Me të hetuar se Nak Berisha ka hyrë në kafene (restorant) me urdhër të perfektit rrethohet Rakoshi:

 

Naçallniku me xhanari
Nja treqind more civili
N’rreth Rakoshin e ka shti
Vetë i dyti n’kafe a hi
Vetë i dyti n’kafe po shkon

Shoktë e Nakit u çunë në kamë

Nak Berisha venit s’po lunë

Naçallniki Nakin ma dvetë
Po mu Todën o kush ma pretë
Nak Berisha at’herë po flet
Naçallnik te t’ka met hilet
Me dorë teme i kam ra manxerrkë
S’kam vra shumë veç tetëmdhetë
Kam ymyd sot po i baj njizet
Naçallniku n’kam a çue
Hajde Nak ni besë me ‘nue

Prej kti veni m’u largue
Ta dhashë besën s’kam me t’liftue
Nak Berisha at’herë po flet
O ruje kryt se po vras apet
Deri t’i baj njizet e tetë
Naçallnikut o i ka ra manxerrkë

 

Në këngë, ashtu si në realitet, dalja e kishës në skenë nuk është e rastit. Populli që me kohë e kishte kuptuar se kisha ortodokse në vend që ta përfaqësonte shtëpinë e Zotit ajo luante rolin e Satanës dhe të shtabit mobilizues për serbizimin e Kosovës. Po kështu nocioni politikë i barazuar me pushkën (manxerkën) në këngë, përmes artit, dëshmon përpjekjet dhe veprimtarinë mijëra vjeçare të kombit shqiptar për ruajtjen e qenies, identitetit kombëtar, dinjitetit njerëzor, lirisë, pavarësisë dhe atdheut.

 

 

    3.
    Kënga “Prej qat sene që a kanë Hyrjeti” i kushtohet veprimtarisë, qëndresës, luftës dhe trimërisë së heroit të popullit Azem Galica, prijës dhe strateg i Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës gjatë periudhës 1919-1924. Azem Galica, njëri nga kryeheronjët e Kosovës, lindi në fshatin Galicë të Drenicës në vitin 1889. I ati i tij Bejtë Galica vrahet me 1906 në luftë kundër ekspeditës ushtarake të Shemsi Pashës. Veprimtaria luftarake e Azem Galicës fillon në vitin 1910 e më vonë si pjesëmarrës në kryengritjet e mëdha antiosmane që u kurorëzuan me Pavarësinë e Shqipërisë. Gjatë Luftës Ballkanike luftoi kundër pushtuesve serbë e malazezë. Gjatë Luftës së parë Botërore udhëhoqi me heroizëm çetën e tij kreshnike kundër bandave çetnike serbe dhe pushtuesve austriak e bullgar. Në veprimtarinë e tij luftarake pati përkrahjen e vazhdueshme të shoqes së tij të jetës, Shote Galicës, heroinë e popullit. Sipas udhëzimeve dhe programit të Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” mori pjesë në organizimin dhe drejtimin e Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës me vise. U shqua si mbrojtës i Zonës Neutrale të Junikut si dhe përkrahës aktiv i Revolucionit të Qershorit të vitit 1924. Në saje të luftës së udhëhequr prej tij Drenica për një kohë fitoi tretmanin e zonës së lirë me emrin “Arbania e Vogël”. Azem Galica ra heroikisht në mbrojtje të Atdheut në luftimet e përgjakshme kundër ushtrisë monarkiste jugosllave më 25 korrik të vitit 1924. Lufta dhe heroizmi i Çetës së Azem dhe Shote Galicës pasqyrohen në dhjetëra këngë të epikës sonë historike, tri nga të cilat i këndon rapsodi Derbvish Shaqa. Pikërisht në këngën “Prej qat sene qi a kanë Hyrjeti” si dhe në dy variante të tjera më të shkurtra të saj, pasqyrohet beteja e fundit e Azem Galicës dhe e Çetës së tij e zhvilluar më 15 korrik 1924, betejë kjo që në histori njihet si Beteja e Arbanisë së Vogël. Betjeja e Arbanisë së Vogël ka lidhje të ngushtë me fitoren e Revolucionit Demokratik të Qershorit të vitit 1924 dhe me ikjen e Ahmet Zogut në Beograd. Për t’u kthyer Ahmet Zogu përsëri në pushtet, me ndihmën ushtarake të Beogradit, së pari duhej të shuhej Lëvizja Nacionalçlirimtare e Kosovës. Përndryshe, organizimi i ndërhyrjes së armatosur i qeverisë së Pashiqit në bashkëpunim me reaksionin vendas, nuk do të kishte sukses.

    Prologu kuptimplotë i këngës hapet me konstatimin e vërtetë të situatës politike të Kosovës që nga koha e Hyrietit e deri në rastin e sulmit të ushtrisë dhe xhandarmërisë serbe në Arbaninë e Vogël. Me pak vargje këngëtari popullor e paraqet gjendjen e rëndë e të padurueshme të Kosovës së pushtuar radhazi nga tri perandori, nga ajo osmane, austrohungareze dhe serbe:

 

Prej qat sene qi a kanë hyrjeti
Kësaj Kosov’s kurrë s’ju da gazepi
U çu hyrjeti, osmanlia
Na erdh Nemci na erdh Serbia

 

    Situata politike në Kosovë është e padurueshme. Robëria dhe dhuna e pushtetit e kanë bërë të veten. Pos të gjitha të ligave që kanë rënë mbi kokë të shqiptarit makineria e pushtetit përmes dhunës, kërcënimeve, premtimeve, gradave të thata, parasë... ka arritur të krijojë edhe rrjetin e spiunazhit brenda shqiptarëve, pa të cilët asnjë pushtues nuk mund ta mbajë popullin në robëri. I vetëdijshëm për rolin destruktiv dhe të dëmshëm të këtij elementi skllav e shpirtshitur Azem Bejta krijon strategjinë e veprimit. I udhëhequr nga urtia e popullit “ruajmë Zot nga miku dhe i afërmi se nga armiku ruhem vet” Azem Galica me mjete adekuate e pastron terrenin edhe nga spiunët, hafijet:

 

Nam të madh po bajnë hafija
O kjo hafija nam po bajnë
Burrë të mirë nuk don me lanë
Vjen nji ditë do t’bahen pishman
Azem Bejta sa trim ish kanë
Krejt hafijen po i bashkon
Krejt hafijen n’men i ka prue
Shumë me pushkë ma shumë me dru-e

    Në vazhdim këngëtari popullor e nxjerr në shesh veprimtarinë antishqiptare të kolonistëve serbë. Kolonistët serbë, ashtu si në jetë, edhe në këngë janë në nivelin e detyrës që ua ka ngarkuar shteti. Shteti au ka dhënë tokat dhe shtëpitë e rrëmbyera të shqiptarëve. U ka dhënë pushtet dhe liri veprimi mbi shqiptarët dhe pasurinë e tyre. Ata me urdhër dhe pa urdhër të pushtetit vrasin, dhunojnë, plaçkitin dhe djegin pasurinë e shqiptarëve, ndërsa para opinionit ankohen, qajnë dhe luajnë rolin e viktimës. Në rastin konkret ata ankohen te Krali për veprimet e Azem Bejtës duke ia përkujtuar atij se ka ardhur koha e ndëshkimit të prijësit të shqiptarëve:
 

Shkijet raje n’kamë janë çue
Shumë e tuzhbat ia kanë marue
K’ti kral Petrit o ja kanë çue

K’ti kral Petrit po m’ja çojnë
Azem Galica s’po don me i lanë
Azem Galica n’kamë a çue
S’lenë opshtina o me sunue

S’len xhanar n’patrollë me shkue
Arbani don o me marue
Don me ba venin Arbani
Shumë ma mirë se me kanë Shqypni
 

    Mirëpo në mes Kralit dhe Azem Bejtës ende qëndron marrëveshja e armëpushimit e lidhur në qershor të vitit 1923. Pushteti serb i lodhur nga veprimtaria luftarake e Lëvizjes Nacionalçlirimtare në krye me Azem Bejtën kishte kërkuar armëpushim. Marrëveshja e armëpushimit, e besës, siç u quajt në popull, ishte e mirëseardhur për të dy palët. Azem Bejta mendonte ta përgatitë në të ardhmen e afërt një kryengritje të përgjithshme për çlirim përfundimtar meqë shpërnguljet e popullit me dhunë për në Turqi po merrnin përmasa drastike. Si rezultat i marrëveshjes në territorin e komunës së Prekazit u krijua “Zona e lirë” ose Arbania e Vogël. Si fillim, me ndihmën e popullit, në Galicë, Azemi ndërtoi një kullë të madhe me qëllim ndikimi politik dhe psikologjik në pjesën e popullatës që nga dhuna e padurueshme shpëtimin e kërkonte duke u shpërngulur në Turqi. Me këtë kullë si dhe me deklarim gojor Azem Galica para popullit të Kosovës pohonte: “Këtu kam lindur, këtu do të vdes, se nuk kemi ku të shkojmë përtej vendit tonë”(5). Marrëveshjen e lidhur me Azem Bejtën edhe qeveria serbe e shfrytëzonte për qëllimet e saj:

 

E merr krali letrën me knue
Ai boll fort ish kanë menue
Nji xhevapë o ja u ka dredhue
S’muj Azemin o me rrethue
Besë me ta o kam pas ndue

 

    Natyrisht, ankesat e kolonistëve e luajnë lojën e tyre. Ato shërbejnë si dëshmi para opinionit të brendshëm dhe të jashtëm për ekspeditën ushtarake kundër popullit të Kosovës. Një ndërmarrje të këtillë e favorizonte edhe marrëveshja e Pashiqit me Zogun e vitit 1923 mbi aksionet e përbashkëta për likuidimin e Lëvizjes Kosovare (6):

 

Ai kral Petri në kamë na u çue
Me Pashiqin kanë kuvendue
Ai Pashiqi o n’kamë na u çue
Me Aleksandrën kanë kuvendue
Azem Galicën me ma lanë mue
Droj n’Avropë na kemi me u rrxue
Gjithë k’to ylqe që i kem zapue

    Sipas kronologjisë vepruese në këngë shfaqet projektuesi i zgjerimit të Serbisë mbi trojet shqiptare si dhe gjakpirësi më mizor serb, antishqiptari i tërbuar Nikolla Pashiqi. Ashtu si në realitet, po ashtu edhe në këngë, ai e merr mbi vete nënshtrimin e Arbanisë së Vogël si dhe shkatërrimin e Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës:

 

Ai Pashiqi o n’kamë na u çue
N’telefon Pashiqi o shkue
N’Shkup zhupanit o i ka kallxue

O divizijen o me ma shtërngue
O në Drenicë ore për me çue
Azem Galicën o me rrethue
Pe rrethojmë o me asqeri
Se s’po nzihet me xhandari
Don me ba venin Arbani
A e di hiç qi a ai n’Serbi

 

    Si ditë sulmi zgjidhet festa e Bajramit të Vogël. Më 14 korrik 1924, mbi 1200 ushtarë, të armatosur me pushkë, me mitraloza dhe me topa nga Shkupi nisën për në Kosovë. Ushtrisë së rregullt i bashkohen edhe qindra çetnikë. Plani i sulmit ishte i prerë. Prania e ushtrisë në Drenicë duhej të paraqitej si ushtrime taktike dhe manovrime ushtarake. Rrethimi i kullës së Azemit, rrethimi i fshatit Galicë si dhe rrethimi i fshatrave Galicë, Mikushnicë dhe Lubovec duhej të bëhej natën dhe në heshtje të plotë.

 

Ai zhupani o n’kam na u çue

Divizijen e ka shtërngue
N’stanicë të vozit o na i ka çue
Tanë n’vagona na i ka ngujue
Nja pesë topa mas jau ka lshue
O n’Mitrovicë ore janë shkarkue
Rob e thmi edhe janë nmerue
T’part e shehrit në kamë janë çue
Tu zhupani o kokan shkue
Ket ushtri ku po don me çue
Du granicat o me i shërngue
N’telefon zhupani o shkue
O krejt stanicave u ka kallxue

Tanë xhanartë u ka thanë ja u due

Shpejt xhanarët edhe janë bashkue
O merrni vesh moj xhanari
Këti asqeri o me m’u pri
Po i shtërngon more me buri
Tanë kanë msye me dalë n’Drencicë
Për Drenicë o kur po shkojnë

Komandirt po ma bajnë parollën
Pesëqind vetë ia kanë rretue kullën
Pesëqind vetë e rrethojnë Galicën
Pesëqind tjerë edhe Mikushnicën
Mikushnicën me Lubovecin
At krahinë po ma rrethojnë n’hekur 

 

    Data e 14 korrikut, si ditë e dytë e festës së Bajramit, kalon në festim dhe në lojëra të ndryshme tradicionale popullore. Në mbrëmje luftëtarët e Çetës si dhe populli shpërndahen për në shtëpitë e veta. Në kullën e Azemit atë natë u ndalën: Hysë Popova, Bajram Tërnavci, Shaban Mangjolli, Hazir Rama, Zenel Ujkani, kurse në roje ishin: Kamber e Shaban Llausha dhe Halil Vërnica. Në dy fshatra tjera ishin edhe 8-12 vetë (7). Në mëngjesin e 15 korrikut fillon sulmi i kullës së Azemit dhe i të tri fshatrave të rrethuara:


 Azem Bejta oh po rrin n’krevet
O rrin n’ krevet e kqyrë n’frengji
Oh ku jini o shoktë e mi
O plot Galica a mbushë ushtri
S’paskem besë shokë me kët Serbi
I thotë Shabani Azem bre vlla
Shqyptartë besë nuk kanë me shka
A e din vllaznit qysh na i kanë vra

E vranë Shakun o Ramadanin
Kenë shku djemtë o me falë bajramin
Qysh se e vranë oh Shakun n’xhami
E patën vra o Azem për ty
Na u çart besa o me ket Serbi
Azem Galica o pom pisket
O po na i thrret more grues vetë
O hapnaj arkat me fyshek
Ktyne shokëve o me jau shkepë
O për vatan eu po domë me dekë
Eu a çue Shota o shpejtë e shpejtë
Po i bjen arkat me fyshekë
O merrni vllazën sa t’doni vetë
Vet po e merr t’shkretën manzerkë

Filloj pushka o po kërset

 

    Gjashtë topa të rëndë villnin gjylet e tyre në drejtim të kullave të udhëheqësve të dalluar, ndërsa pushkët dhe mitralozat kositnin pa mëshirë gjithçka që gjenin përpara, pleq, gra, fëmijë, fshatarë të pa armatosur, bagëti... Digjeshin kullat, shtëpitë, stallat, hambarët, gruri në ara... Burrat e këtyre fshatrave, të gjithë ata që kishin armë u ngritën në mbrojtje dhe në hapjen e rrethimit. Në çarjen e rrethimit të kullës kontribuoi Shota dhe trimat e Lubovecit të prirë nga Halit Bajrami:


Azem Galica shokëve u ka thanë
O delni shokë ju për çatë anë
Vetë po u del shkive n’mejdan
Kur ka dalë Azemi n’lamë
E ka vra o nji kapetan
Po liftan trimi gryka n’grykë
Shtatë xhanar i vrau n’kapexhik
E ka vra o nji pukovnik
O krisi topi na i ra zidit
O po i thrret Azemi Halitit
Po ku t’kam o Halit Bajrami
Priti ushtrinë ti okolla gardhi
Azem Galica o çka ka thanë
Djemtë e Gashit gjithmonë janë kanë
O vetë sa herë qi kam liftue
Djemtë e Gashit o m’kanë nimue
O pa u provue s’njihet trimi
O shumë po i vret more Xheladini
Shumë ma shumë po i vret Qerimi
Shumë po i vret Halil Bajrami
Tanë po i lejke o njaj livadhi
Xhemë Tërnavci o n’perçë të gatë

Po i njek shkijet sikur me shpatë
Perçja e Xhemës o fije-fije
Që i vrau more tridhetë shkije
O Xhemë Tërnafci pushkën me lara
I bulyk shike po m’i non përpara
Çka ka thanë Shaban Manxholli
Mjeri unë më pshtoi majori
Çka po thot Bajram Tërnavci
Shumë selam nanës t’mi bani
Thujmni nans mos kaj për mu
Shtatë herë vetën e kam pagu

 

    Lufta u zhvillua shumë e përgjakshme deri edhe fyt më fyt. Ishte kjo një luftë e pabarabartë si nga ana e luftëtarëve ashtu edhe nga ana e armatimit. Tragjedinë e kësaj beteje e shton edhe zënia në befasi e luftëtarëve të lirisë, sulmi i papritur në ditë feste. Si nga ana e armikut ashtu edhe nga luftëtarët shqiptarë pati shumë të vrarë. Në betejë u vranë pjesa dërmuese e Çetës së Azemit. Në këtë luftë, ndër luftëtarët më të mirë, u dallua Shota legjendare, Xhemë Tërnavci dhe Qerim Qallaku. Aq e ashpër u zhvillua lufta dhe aq të pamposhtur qëndruan trimat në krye me Azem Galicën sa armiku fitoi përshtypjen se luftën me shqiptarë nuk do ta fitojnë kurrë:

 

Te zhupani po bjen buria
Ngreh ushtrinë thotë hiqnu tina

O s’kanë çka u bajnë more shtatë krajlia
O dy asllana o që i ka Shqypnia
Azem Galica o Mehmet Delia
O n’sherr me ta koka ra Serbia

 

    Nga rrethimi i parë Azemi doli me një plagë në kraharorë. Në momentin e fundit, duke kaluar rrethimin e tretë, pak para se të hynte në mal, Azemi plagoset për vdekje. Një plumb dinamiti e merr në brez, në xherdan të fishekëve, me të cilin rast nga eksplodimi i këputet boshti kurrizor dhe bëhet i palëvizshëm. Azemin e plagosur nëpërmjet një vigu të improvizuar me shoka në drejtim të Qyqavicës e bartin Kamber Llausha, Halil Avdija dhe Smail Shabani. Në këtë rast këngëtari popullor e vë në spikamë moralin, dashurinë, respektin dhe solidaritetin e shokëve për shokun e luftës, në rastin konkret për kryetrimin Azem Galica:


Azem Galica ish kanë plague
O shoktë e mirë ngat i kanë qillue
O Kamer Llausha ni djalë kreshnik
O e ka marrë o Azemin n’gryk
Gjithë po shkon n’manzere tuj qitë
O e ka qitë deri n’ Çyçavicë

    Lufta e Azem Galicës, apo thënë më saktësisht, epopeja e Arbanisë së Vogël, pati jehonë të madhe si brenda në Kosovë e Jugosllavi ashtu edhe në diplomacinë ndërkombëtare. Zhvillimi i ngjarjeve të luftës si dhe rëndësia e saj historike u komentua në mënyra të ndryshme si dhe u diskutua edhe në Kuvendin e Jugosllavisë monarkiste. Lidhur me zhvillimet e luftës gazeta “Pravda” njoftonte: ”Lufta me kaçakët që u zhvillua dje pas dite në rrethin e Drenicës, me ashpërsinë dhe numrin e viktimave ua kalon të gjitha luftërave të deri tashme me kaçakët. Lufta qe e gjatë dhe shumë e ashpër. Numri i viktimave arrin deri në 200. Fshatrat në të cilat u zhvillua lufta janë shndërruar në grumbuj gurësh të shembur, nëpër të cilët spikasin trarë të coptuar dhe kufoma të përgjakura e të masakruara. Nuk dihet a është vrarë Azem Galica apo ka shpëtuar...” Ndërsa gazeta “Hak” që ishte më afër ngjarjeve lajmëron për vrasjen e pesë shokëve të Azemit si dhe për 75 vetë të tjerë në të tri fshatrat. Sipas kësaj gazete gjatë luftimeve janë rrënuar 120 shtëpi, pra të gjitha shtëpitë e këtyre fshatrave. Bagëtia dhe pasuria tjetër e fshatrave është plaçkitur nga ushtria dhe xhandarmëria serbe” (8).

    Azem Galica u bëri ballë plagëve edhe dhjetë ditë të tjera me shpresë që të kalojë në Shqipëri për shërim. Nga plagët e rënda, i rrethuar nga luftëtarët më besnikë, Xhemë Tërnavci, Metë Ymeri, Zenel Ujkani, Mehmet Konjuhi, Shyt Bajqinovci, Shaban Manxholli, vdes në prehër të Shotës, në malet mes fshatrave Gllarevë dhe Përçevë. Para se të vdiste ua lë shokëve amanet që trupin e tij të vdekur ta djegin. Donte që vdekja e tij të mos merrej vesh nga armiku. Donte që nami dhe ora e tij t’u printe çetave edhe në të ardhmen. Pas diskutimit dhe varianteve të ndryshme lidhur me varrimin dominon propozimi i Shaban Manxhollit që trupi i Azemit të mos dëmtohet por i mbështjell me jorgan dhe i lidhur me anë të shokave të lëshohet në shpellë:

 

Azem Galica a lodh me dekë
O ja u le shokëve mor amanet
O kërkund vorr mor mos me m’u gjetë
O ni zjerm t’madh kini për me dhezë
O trupin tem n’ zjerm për me ma djegë
O krejt Serbija jet me hilet
O qishtu shkojnë dy a tri vjet
O nuk e dinë a jam gjallë a jam dekë
Azem Galica more ka n’rru jetë
Oh na i pastë e shpirti rahmet
Oh fort liftoj e ka ba gajret
O e kanë marrë more shoktë e vetë
O po ma qojnë o deri n’Gllarevë
O po ma l’shojnë shoktë në ni shpellë
O tuk len dielli e preron hana
O Azem Galicë o nuk ban ma nana

 

    Kënga “Prej qat sene që a kanë Hyrjeti” është njëra ndër këngët më të kompletuara kushtuar heroit të popullit Azem Galica. Edhe pse trajton vetëm betejën dhe qëndresën e fundit të Azem Galicës me shokë subjekti i këngës pasurohet me tema tjera që organikisht shkrihen në temën e madhe mbi veprimtarinë luftarake të heroit dhe të Çetës së tij të lavdishme. Për nga ndërtimi kjo këngë përkon shumë me strukturën dhe poetikën e këngëve legjendare, përkatësisht të baladës historike. Vargu tetërrokësh shpesh herë i rimuar si dhe ritmi i brendshëm këngës i japin gjallëri, dinamizëm dhe jetë. Në këngë spikatë sidomos narracioni dhe imazhi i thellë poetik. Figurat letrare, veçanërisht krahasimi, janë mbresëlënëse. Edhe si tekst, edhe si melos, por mbi të gjitha si interpretim, kjo këngë shquhet ndër këngët më të bukura, më emocionuese, dhe më të fuqishme të rapsodit Dërvish Shaqa dhe të mbarë epikës sonë historike. Sipas tematikës dhe gradacionit dramatik, kënga këndohet në tri akte, të cilat rapsodi i interpreton në tri variante melodike, në tri variantet më përfaqësuese të melosit të Dukagjinit. Kënga është krijuar me frymëzim të lartë sa edhe sot e ruan freskinë, bukurinë dhe përjetësinë.

 

    4.

    Vrasja e Azem Galicës shënon edhe shkatërrimin e zonës së lirë të Drenicës, Arbanisë së Vogël ose “shteti në shtet”, siç e quante gazeta “Politika” e datës 17 korrik 1924. Vetëm pas vrasjes së Azem Galicës dhe pas rënies së Arbanisë së Vogël, pra pas më shumë se një dekade lufte të pa ndërprerë, Serbia, deri diku, arriti të vë pushtet të qëndrueshëm mbi trojet e pushtuara shqiptare. Vënien e pushtetit serb në trojet tona e ndihmuan edhe bashkëpunëtorët shqiptarë, të ashtuquajturit konfidentë, të cilët rridhnin nga familje ekonomikisht më të pasura. Sidomos pas shuarjes së Arbanisë së Vogël dhe pakësimit të çetave çlirimtare konfidentët morën guxim dhe dolën më hapur në shërbim të pushtetit okupator serb. Pikërisht, krahas gjakatarëve serbë, ky element i shitur dhe tradhtar, mohues i gjakut dhe i atdheut, në të ardhmen do të bëhet pikë sulmi dhe ndëshkimi i çetave të vogla që do të veprojnë intensivisht edhe për një dekadë. Lëvizja Nacionalçlirimtare edhe për një kohë të mirë e vazhdoi luftën me të njëjtin program dhe nën emrin e Azem Galicës. Sulmit të çdo çete edhe në të ardhmen vazhdoi t’u printe thirrja dhe kushtrimi luftarak: “O prite, prite, Azem Galicën, o more heeeej...!”

    Njëra ndër çetat e vogëla që vepronin aktivisht me programin dhe emrin e Azem Galicës është edhe Çeta e Kamber Loshit. Kamber Loshi, bir i devotshëm i fshatit Padalishtë të Burimit, aktivitetin e tij luftarak e kishte filluar si 16-vjeçar qysh me pushtimin e Kosovës nga Serbia dhe Mali i Zi. Aktiviteti i tij shtohet gjatë vitit 1920 kur në krye të Çetës së vet vazhdimisht është në bashkëpunim me çetat tjera që nga Drenica e deri në Junik. Për aktivitetin e dalluar dhe të rrezikshëm për Serbinë, Kamber Loshit dhe kushërinjve të tij, pushteti ua internon dhe ua burgosë familjet në Nish. Kjo ishte edhe një masë që pushteti e aplikonte kundër prijësve dhe luftëtarëve të dalluar për t’i thyer ata dhe për t’i detyruar që t’i dorëzonin armët dhe të pajtoheshin me robërinë serbe. Kamber Loshin këto masa jo që nuk e thyen por e motivuan hala më shumë që të luftojë deri në fund për lirinë e popullit dhe të atdheut. 

    Pas rënies së zonës së lirë të Drenicës dhe pas vrasjes së prijësit të Lëvizjes, Azem Galicës, çetave të vogla po u ngushtohej veprimi. Ato ndiqeshin këmba këmbës. Bashkëpunëtorët e armikut vepronin më guximshëm. Po sa hetohej ndonjë çetë pushteti e rrethonte me xhandarmëri dhe me ushtri sa në të shumtën e rasteve e dëmtonte rënd. Një rrethim të tillë e pasqyron edhe kënga epike historike “Sa t’jam gjallë s’e jep dorëzimin”, kushtuar Kamber Loshit dhe bashkëluftëtarëve të tij.

    Është muaji mars i vitit 1925. Mbijetesa e dimrit për çetat ishte bërë shumë e vështirë. Zonat e lira ishin zhdukur, dimërimi në Shqipëri nuk lejohej nga mbreti Zog. Populli nuk guxonte si dikur t’u jepte ndihmë dhe strehim. Për më tepër pushteti kishte krijuar çeta të vogla duke i veshur xhandarët në rroba kombëtare shqiptare. Ndaj edhe populli ishte hutuar sa nuk dinte se kujt po i jep ndihmë. Në këtë situatë të rëndë, përmes spiunëve të vet pushteti merr vesh se Kamber Loshi me çetën tij të vogël është strehuar në një shtëpi të braktisur në fshatin Belicë. Pushteti menjëherë merr masa dhe e rrethon shtëpinë ku ndodhej Çeta. Çeta e vogël përbëhej prej Kamber Loshit, Murat Loshit, Zenel Loshit, Zeqir Loshit, Fazli Çabrës, Tush Selmanit, Mic Tahirit dhe dy luftëtarëve tjerë (9). Rrethimi i xhandarmërisë është i hekurt. Bashkë me xhandarmërinë janë rreshtuar edhe bashkëpunëtorët shqipfolës të pushtetit. Sulmi i parë mbi shtëpinë ku strehohet Çeta bëhet në ag, ende pa dalë drita. Sulmi është i rrufeshëm dhe i befasishëm:

 

Kamber Loshi Kamber Sejdija
Çou bre djlë t’ka rrethu Serbia
Thrret Kamberi vllaznit e mi
Boll e keqe kjo Serbi
Shumë ma t’zi shqiptart e këqi
Që i bajnë vllaut monafiki
Për Serbi pata me pshtue
Po janë shqiptarët tuj nimue
Mos met zoti pa i marrue
Po pisket Kamber Sejdija
Delni shokë ore te qershia
Bini djem se u vra Fazlia

    Prefekti dhe në të njëjtën kohë udhëheqës i rrethimit dhe ekspeditës ndëshkuese për një moment e ndërprenë sulmin. Pas demonstrimit të forcës provon ta bindë Kamber Loshin që të dorëzohet pa luftë. Qëllimi i tij është që Kamber Loshin ta zë të gjallë dhe ta turpërojë para popullit, para opinionit më të gjerë. Për ta dobësuar dhe thyer atë moralisht prefekti ia tregon forcën e vet, xhandarmërinë e tri rretheve administrative dhe më në fund i zotohet se nuk ka shansë për të dalë nga shtëpia e rrethuar :

 

Naçallniki po i çon fjalë
Ti Kamer koke budallë
Ai prefekti fjalë o i ka çue
Kamer Loshit me u dorzue
Tri sereze o t’kem rrethue
Me i pasë kraht me fluturue
Prej Belice s’munesh me pshtue

 

    Kamber Loshi edhe në këto momente e ruan gjakftohtësinë. Si luftëtarë i rryer në beteja kundër ushtrisë dhe xhandarmërisë së armikut përgatitet për mbrojtje. Shokët rreth tij janë luftëtarë të zgjedhur. Gjatë jetës së tij në çetë kurrë nuk ishte ligështuar. Qëllimi dhe ideali i lirisë e kishin forcuar dhe përherë kishte dal fitimtar në çdo betejë dhe në çdo rrethim. Nuk e kishin thyer as vrasja e shokëve të luftës, as bombardimet e armikut mbi fshatrat dhe mbi popullatën duarthatë, as internimi dhe burgosja në Nish e më të dashurve të tij. Atë ditë kur e kish marrë pushkën dhe kish dalë në mal si luftëtarë i lirisë e kishte bindur veten: vdes por nuk bie gjallë në dorë të armikut:

 

Kamber Loshi o po i çon fjalë
Ty prefekt o mos t’kofsha falë

Nuk t’bi nore sa t’jam gjallë

Për pa u kallë kjo shpi me kashtë
Për pa më ra mu zjarri n’qafë

 

    Lufta fillon e ashpër. Një luftë shumëfish e pa barabartë. Armiku është në epërsi me ushtarë dhe armatim. Edhe shtëpia ku strehoheshin Kamberi me shokë ishte e dobët, kasolle e mbuluar me kashtë, fushë fare. Luftimet zhvillohen gjatë tërë ditës. Nga mbrëmja duke provuar ta shpërthejnë rrethimin, në luftë e sipër bie Fazli Çabra, luftëtar i dalluar i çetës së Azem Galicës, ndërsa Kamber Loshi plagoset për vdekje. Pasi bie terri i natës Kamberi i urdhëron shokët të shpërthejnë rrethimin dhe të largohen nga fshati. Ndarja e Kamberit me shokë është shumë prekëse. Sidomos përcjellja ndër breza e orës së xhepit dhe e kutisë së duhanit ka simbolikë të thellë:

 

Pa m’ra zjarri o hajmedet
 Kanë liftue tri ditë e tri netë
 Nja tri ditë edhe kanë liftue
 Kamber Loshi o asht varrue
 Shok’ve t’vet na u ka kallxue
 Çonu shokë ju n’mujshi me pshtue
 Fort Kamberi o asht varrue
 Unë ma nuk muj vi me jue
 Janë ba gati o shokët janë dalë
 Thrret Kamberi more Murat
 Merre vlla i ka thanë kët sahat
 Merr sahatin merre kutinë
 Ma Kamberi duhan nuk pinë
 Merri vlla ty ti kam lanë
 Ma Kamberi në gjyks s’po i nonë
 Janë ba gati të tanë janë dalë

 Donë Belica me u kallë flakë
 Qyqe vetëm n’kolibë a nalë

 

    Të nesërmen xhandarmërisë u vinë forca të reja si në ushtarë ashtu edhe në armatim. Ushtria kishte marrë me vete armë të rënda artilerie. I sigurt në fitore Prefekti e fton sërish Kamberin që të dorëzohet. Si kërcënim ia përkujton topat dhe djegien që do t’i bëhet shtëpisë në të cilën ai qëndronte:

 

Kur e bani zoti sabah
 Naçallniki prap po i çon fjalë
 O Kamer fort koke budallë
 Pse po i merr vllaznit n’qafë
 Mue tash topat qi m’kanë ardhë
 Po du shpinë me ta kallë flakë

 

    Dialogu i Kamberit me Prefektin vazhdon. Kamberi përsëri e sfidon dhe e përbuzë kërkesën për dorëzim. Atëherë Prefekti e urdhëron topxhinë që të gjuaj. Shtëpia merr flakë deri në kulm. Zjarri e përfshinë edhe heroin. Kamberi, i lumtur për shpëtimin e shokëve, me sy të vet e sheh fundin e qëndresës së tij. Por, para se të bie heroikisht në fushë të nderit e kërkon me sy Perfektin. Me të vetmin qëllim: ta merr me vete në botën tjetër:

 

O Kalle flakë more qitja timin
 Sa t’jam gjallë s’ta jepi dorëzimin

 Naçallniki çka ka marue
 Ai topxhinë e ka urdhnue
 Flaka n’kulm shpinë e ka marrë
 Shpirti i amel Kameri ka dalë
 N’grykë të topit ka dalë te dera
 Po i kërset Kamberit manxerrja
 Naçallnikin o ma thau vera
 Pyetshin hallku për kta trima
 Kamer Loshi e tre vllaznia
 Mic Tahiri e Tush Selmani
 Çak n’Avropë ju ka shku zani

 

       Kënga “Sa t’jam gjallë s’e jep dorëzimin” është baladë tipike historike, është rrëfim poetik historik në të cilin për mrekulli gërshetohen elementet e poezisë epike dhe të asaj lirike. Koha dhe hapësira e ngjarjes në këtë rast shërbejnë vetëm si sfond, si kornizë, ku heroikja dhe tragjikja, të shkrira në një vepër arti, manifestohen si përjetime personale të Kamber Loshit. Kënga ngrihet mbi konfliktin e thellë historik të luftës mbrojtëse, ku nëpërmjet heroikës dhe tragjikes së Kamber Loshit përgjithësohet heroikja dhe tragjikja e mbarë kombit shqiptar. Dialogu i Kamber Loshit me Prefektin serb, ashtu si në këngët legjendare, është shumë funksional. Dhënia e orës dhe e kutisë së duhanit vëllait nga ana e Kamber Loshit, në prag të vdekjes heroike, përveç transmetimit të emocioneve, simbolizon vazhdimësinë e jetës dhe triumfin moral mbi armikun, ngjashëm me rapsodinë arbëreshe “Skënderbeu dhe Vdekja”.


*  *  *

1) Shaban Braha, Gjenocidi serbomadh dhe qëndresa shqiptare (1844-1990), Lumi-T, Gjakovë, 1991, fq.315

2) ASHRPSSH, Fjalori enciklopedik shqiptar, Tiranë, 1985, fq.536

3) Dr. Limon Rushiti, Lëvizja Kaçake në Kosovë (1918-1928), Rilindja, Prishtinë, 1981, fq.42

4) Dr. Limon Rushiti, vepër e cituar, fq.226

5) Dr. Limon Rushiti, vepër e cituar, fq.208

6) Dr. Limon Rushiti, vepër e cituar, fq.206

7) Limon Rushiti, vepër e cituar, fq.219

8) Bedri Tahiri, Historia e betejës së fundit të Azem Galicës, www.pashtriku.org

9) Dr. Limon Rushiti, vepër e cituar, fq.235

 

( Të drejtat e ribotimit i mban Autori )

 

MR.KADRI REXHA: BALADË PËR TOKËN E DJEGUR

 

 

 

powered by Beepworld