SHQIPTARĖT LUFTUAN QĖ TA BĖJNĖ SHQIPĖRINĖ-SHQIPĖRI

 

 

PASURITĖ E SHQIPTARĖVE TĖ SHPĖRNGULUR

ME DHUNĖ NGA MASURICA DHE  FSHATRAT PĖR RRETH SAJ U UZURPUAN NGA SERB TĖ ARDHUR

NGA MALSIA E SURDULICĖS DHE NGA SERBĖ NGA CĖRNATRAVA DHE LEVOSOJA E BUJANOCIT!

 

Shkruan: Reshat Avdiu ( * )

 

 

     ”Nė Masuric, e cila ishte jasht teritorit tė Pustarekės janė vėrejtur shtėpi tė forta tė ndėrtuara nga guri, tė cilat ishin ndėrtuara aty kushedi se kur.” Kėtė mė sė miri e dėshmon edhe fakti se mbi lumin e Masuricės dhe tė Surdulicės Vėrlla. Jakup Haxhiu e kishte ndėrtuar me kohė mullirin me matrial tė forte prej guri,  nė tė silleshin dhe bluanin nga fuqia e ujit nė tė njėjtėn kohė tė gjashtė gurėt e tij. Siē thoshin tė moshuarit tanė se rreth mullirit dhe pėr gjatė lumit, nga banorėt e Masuricės dhe tė Surdulicės ishin tė ngritura me kohė kopshtije dhe pemishte tė shumėta e tė begata tė mbjedhura me tė gjitha llojet e perimeve dhe tė pemėve qė i nevoiteshin banorėve tė Masuricės e tė Surdulicės. 

     Tė parėt tanė qė ishin tė shpėrngulur mė dhunė dhe terror nga Ylqja e tyre e vjetėr, kishin filluar tė shpėrnguleshin qysh nga viti 1870 dhe pėrfundimisht gjatė viteve  1877-1878 dhe nga fundi i vitit 1883, kėta tė shpėrngulur nė fillim u vendosėn  pėrkosisht nėpėr trevat  e  Bujanoci, Preshevės, Bilaēit, Shoshajė tė Poshtme, Konjare tė Kumanovės mandej nė vetė qytetin e Kumanovės dhe ate tė Shkupit. Njė numėr bukur i madhe i tyre, pastaj nė etapa tė ndryshme do tė emigrojnė pėr nė Turqi dhe vendet tjera aziatike, kurse njė numėr i tyre i konsiderueshėm vendosen nė Vilajetin e Kosovės, ndėrsa njė numėr minor i tyre vendoset edhe nė Vilajetin e Manastirit, kurse nė Vilajetin e Shkodrės dhe nė atė tė Janinės, s’ka tė dhėna qė tė jenė vendosur muhaxhirėt tanė tė shpėrngulur me dhunė nga Masurica dhe Kazaja e Vranjės.

     “Prandaj pa u shpėrngulur, mbetėn edhe 14 fshatra tė trevės sė Masuricės e tė Qarkut tė Vranjės, banorėt e tė cilave nuk u shpėrngulėn gjatė muajt tė fundit tė vitit 1877 dhe as gjatė vitit 1878, por pas disa vjetėsh (ky ishte njė numėr shumė i vogėl qė kishte mbetur pa u shpėrngulur gjatė vitit 1877-78, .R.A).

     Kėto fshatra ishin: Suvojnica, Jellashnica, Surdulica, Masurica Plakė (si fshat) 1 etj. Kėto fshatra pėrmenden edhe nė dokumentet arkivore, ku thuhet se shqiptarėt gjendeshin nėpėr shtėpitė e tyre edhe gjatė vitit 1879, pastej edhe gjatė vitit 18812,  ata qėndruan sė paku deri mė 1882 nėpėr pasuritė e tyre tė patjetėrsueshme. Mirėpo, edhe kėta mė nė fund u detyruan t’i lėshonin ato vende dhe tė kalonin nė anėn e Perandorisė Osmane, gjegjėsisht nė Preshevė3. Kjo ishte e natyrshme, sepse nė kėtė kohė me qėllim fillun torturat e serbėve ndaj shqiptarėve tė fshatrave Surdulicė e Binoc. 4

     Pra, nga tri grupet e fshatrave tė pėrmendura shihet se banorėt e grupit tė parė dhe ata tė grupit tė dytė u detyruan t’i lėshonin vendbanimet e tyre qyshė nga fundi i verės nė gusht tė vitit 1878, ndėrkaq, fshatarėt e fshatrave tė rrethinės sė Masuricės dhe Kazanė tė Vrajės, mbetėn aty deri nė vitin 1881 e ndoshta edhe deri mė1882 e mė vonė. Themi mė vonė sepse, siē do tė shihet mė tutje, nė shėnimet statistikore tė vitin 1884 nė atė anė hasen ende disa familje muslimane, sidoqoftė shumica e shqiptarėve u shpėrngulen menjėherė pas mbarimit tė Kongresit tė Berlinit, pra nė gusht tė vitit 1878, disa tė tjerė, siē e pamė (ato tė anės sė Vrajės) shpėrngulen aty nga viti 1882. Pra, u detyruan tė shpėrnguleshin tė gjithė shqiptarėt qė i shpėtuan shpėrnguljės sė parė tė dimrit tė vitit 1877-1878. Nė kėtė mėnyrė u pa se ishtin tė kota shpresat nė Kongresin e Berlinit dhe nė fjalimet e Millan M.Obrenoviqit, i cili me 6 janar 1878 nė Nishė pat deklaruar se tė gjithė qytetarėt pa marrė parasyshė pėrkatėsinė e tyre fetare dhe kombėtare, do t’i gėzonin tė gjitha tė drejtat e barabarta, mirėpo fjalėt e tij i morri era dhe nuk u bė ashtu siē foli.”

     Siē e cekėm edhe mė lartė pas vendosjės tė popullatės muhaxhire nėpėr kėto lokalitete, hasėn nė banor tjerė dhe se muhaxherėt tanė i quanin kėta jerli (vendor). Dhe se kėta jerlit para ardhjės tė tė parėve tanė nėpėr kėto troje, domatet e kuqe i grumbullonin dhe i hidhnin si tė kalbura e tė pa nevojshme. Muhaxhirėt tanė nga Sanxhaku i Nishit dhe Serbia Juglindore ua mėsuan kėtyre vendoreve shumė gjėra tė reja e tė nevojshme pėr jetėn e tyre tė pėrditėshme.

     Poshtė mullirit tė Masuricės pėr rreth Vėrllės ishin tė mbjellura gjithashtu edhe nėpėr tėrė fshatin, mjaft pemė tė llojeve tė ndryshme nė Masuricė mė sė tepėrmi rritej dhe kultivohej arra mandej dardha e qė banorėt e quanin turke ndėrsa nė: Alikincė, Allashnicė Surdulicė, Zhitoragjė, Prekodellnicė, Kallababė Binoc etj. rritej dhe kultivohej me shumicė kumbulla, molla topolake dhe pemė tjera tė llojeve tė ndryshme.

     Qė nga shpėrngulja e shqiptarėve me dhunė dhe represion nga serbėt duke filluar shumė para viteve 1877-78 dhe gjerė nga fund  viti i 1883. Shtėpitė dhe pasuritė tjera tė tundėshme dhe tė patundshme tė banorėve shqiptarė tė: Masuricės, Allashnicės, Surdulicės, Kallababės, Dugojnicės, Binocit, Zhitoragjės etj, qenė tė uzurpuara nga serbė uzurpator tė ardhur nga malėsia e rrethinės tė Surdulicės dhe nga ata tė Cėrnatravės, ndėrsa mulliri i Masuricės i Jakup Haxhiut, ishte uzurpua nga serbėt uzurpator tė Levosojės sė Bujanocit. Kėtė na e dėshmoi njė mjeke dhe ndihmesa e saj nė repartit e sonatoriumit tė Surdulicės, mandej e njėjta gjatė bisedės spontane tha se tek varrezat e Masuricės ku edhe pushojnė eshtrat e tė parėve tanė, serbėt ardhacak e uzurpatorėt tė vendosur dhunshėm nėpėr shtėpitė, arat, livadhet, kopshtijet dhe zabelet tona. Kanė filluar tash sė fundi t’i ngrisin kopshtiet e tyre mbi varrezat e Masuricės e sė fundi mbi atarin e varrezave e kan ngritur fushėn e fudbollit dhe se gjatė punimit tė terenit kishin hasu nė kocka njerėzish! Po, po nė kocka njerėzish, ku kėta uzurpator pėrveēse na i moren pasurit dhe shtėpitė e na dėbuan me dhunė dhe terror nga vatrat tona shekullore,tash sė fundi kanė filluar t’na i usurpojnė  edhe varrezat e tė parėve tanė. Siē mė patė thėnė axha im Shaip Avdiu aty ishte i varrosur edhe stėrgjyshi ynė Jakup Haxhiu me shumė masuricas tjerė.

     Sipėr Masuricės dhe Surdulicės ngriten malet e larta tė Vardernikut mė plotė gjelbrim dhe me  bukuri tjera tė rralla natyrore. Masurica dhe Surdulica janė vende mjaftė piktoreske, ku nė mes njėrit dhe tjetrės lokalitet nga ana lindore rrėnzmaleve janė tė ngritura  tash me kohė shtėpia e pleqėve dhe pushimorja e piknikut, ku gjatė verės njerėzit e rrethinės sė Vrajės dhe turist tė huaj vijnė pėr t’i vizituar kėto bukuri tė rralla natyrore, gjithashtu nė periferi tė Surdulicės gjendet edhe sonatoriumi. Tė gjitha kėto objakte janė tė ngritura dhe ndėrtuara nėpėr trojet e shqiptarėve dhe se vet shkolla tetėvjeēare e Masuricės ėshtė e ngritur nė oborrin e shtėpisė tė Mehmet Mehmetit qė ishte shpėrngulur me dhunė  me tre vėllezėrit tjerė tė tij gjatė vitit 1870. Ai vetė mbetet dhe vendoset nė Bilaē ndėrsa vėllau i tij mė i vogėl Avdiu vendoset nė Bushtran, ndėrsa dy vėllezėrit tjerė tė tij Tefiku dhe Murati vendosen nė Konjare tė Kumanovės.

     Poshtė Masuricės dha Surdulicės shtrihet fusha e paskajshme, pastaj kėtu graviton dhe pjesė merr nė kėtė fushė Surdulica tash si qytet dhe Zhitoragja pastaj fusha nga ana Perėndimore shtrihet deri posht  Morava-Jugore te Hani i Hasan Haxhijės.Qė shtrihet edhe ky si qytez, rreth Moravės, ku edhe sot ende i rrjedhė gjaku i Hasan Haxhiut sipėr mbi lum qė e kishte vrarė Vlladika (prifti) i Vranjės mė1877 deri sa po flinte natėn vonė nė gjumė! Ku mandej ia mori hanin, shtėpinė bagėtinė e siē thotė populli dhe mbarė katandinė, mandej, e emėrtoi me emrin e tij neveritės sllavė kinse Hani i Vlladikės nga Vraja.

     Kėtė pėrveē rrėfimeve tė pleqėve, qė e vėrtetojnė dhe e ndriēojnė se Hani nė Moravėn-Jugore ishte i Hasan Haxhiut janė edhe shumė familje tjera shqiptare me mbiemrin Haxhiu,deri mė tani tė sllavizuara qė nuk ishin shpėrngulur edhe pas fundvitit 1883 nga vatrat e tyre shekullore. Dhe se familje me mbiemėra tashė tė ndryshuar nga Haxhiu nė Haxhiq, pėrveē se qė hasen sot nė Masuricė, nė numėr mė tė madh familje me mbiemėr tė njėjtė ka nė vetė qytetin e Surdulicės. Prandj pėr ta vėrtetuar edhe mė mirė rastin se njė shqiptar nė Masuricė tash i sllavizuar i mbanė dy emra: Ali dhe Dejan. Dhe se ky Dejan Ali Haxhiqi, vajzat e tij s'kishte dashur t’i fejonte dhe martonte me serb por me shqiptarė njėrėn vajzė e kishte martuar nė Zhunicė tė Preshevės dhe dy tė tjerat nė Bilaē tė Bujanocit.

     Ndėrsa familja tjetėr edhe mė e madhe shqiptare qė ėshtė serbizuar gjer mė tani janė Lekiqėt e Surdulicės, gjegjėsisht familjet Lekaj tė Surdulicės, njėri nga pjesėtarėt e kėsaj familje Boca Lekiq, thot dhe shprehet kėshtu, gjyshėrit tanė gjer sa ishin gjall i  mbanim tė gjitha traditat  shqiptare pastaj edhe baballarėt tanė me vėshtėrsi i pranuan ritet dhe zakonet e serbėve. Por mė nė fund ne tė rinjtė e familjes son duke qenė gjithnjė tė shantazhuar nga serbėt dhe pushteti u detyruam tė kalonim nė fenė e tyre.

     Ēka ishte mė interesat pėr kėto familje shqiptare kur u ndamė nga ata akoma e mbajnė traditėn e pėrcjelljes se mysafirit  deri tek dera e oborrit, duke na falimenderuar pėr vizitėn tonė tė ngrohtė vėllazėrore na thanė ejani pėr vizita sa mė tė shpeshta kėtu nė Memleqetin tonė tė vjetėr se ne jemi tė njė gjaku dhe trungu familjar.

 

 Fusnotat:

1. Muhaxhirėt e Shoshajės sė Poshtme,komuna e Preshevės,e quajtėn ashtu Masurica Plakė.

2. AS, MUD - P  C. 9 - 77 1879, Pov  br. 121. 1. IV. 1878. Kėtu vėrehet njė lloj bashkėpunimi i fshtarėve tė Dllogojnicės Llukavicės, Prekorogjės, Zhitoragjės, Surdulicės me pushtetin serbė. Mirėpo, nuk vonoi shumė dhe kėrkohet qė tė ēarmatosen shqiptarėt (AS,MUD P,9 - 77, 1879, br. 3360, datė 21. IV. 1879 Suvojnica).

3. AS, MUD - P.Beograd 3. V. 1879 (9-77) Surdulica 24. V. 1879. Disa shqiptarė tė 9 fshatrave qė mbetėn atje u mbytėn nga serbėt. Kjo shifet nga njė procesi gjyqėsor.

4. Po aty, sipas aktit prej 19 majit 1879 nr. 2504.Qatipi Jovan Vukmanoviq tregon se janė mbytur disa shqiptarė dhe se pastaj shteti ka caktuar roje pėr t’i ruajtur shqiptarėt.  Surduljica, 1879.

 

Preshevė, Tetor 2011

 

* ) Autori ėshtė i burgosur politikė, njėherit edhe kryetar i “Shoqatės sė Muhaxhirėve tė Preshevės”.

_____________________________________________________________________________