Nga simpoziumi“ “Identiteti evropian i Kosovës”, (26 - 27.VI.2007 në Prishtinë)

QYTETËRIMI EVROPIAN DHE ROLI I FESË NË LËVIZJEN

POLITIKE SHQIPTARE NË KOSOVË

Shkruan: Valon Murati

( Qendra për të Drejtat e Njeriut e Universitetit të Prishtinës )

___________________________________

1. Së pari duhet sqaruar se ka një dallim në mes të konceptit të identitetit dhe qytetërimit. Me identitet kuptojmë tërësinë e tipareve fizike, morale, kulturore, gjuhësore dhe qytetare që ka një komb i caktuar, e të cilët e dallojnë nga kombet e tjera. Në këtë drejtim, siç arsyeton edhe historiani i njohur shqiptar Kristo Frashëri, nuk mund të flitet për një identitet të veçantë kulturor, qytetar, pra për një identitet kombëtar evropian.1 Kështu mund të konstatohet se ende nuk ka një identitet evropian të formësuar, ndonëse nuk mund të paragjykohen mundësitë e krijimit të një identiteti të tillë në të ardhmen, nëse projekti i integrimit ekonomik do të thellohet edhe në fushën politike e ushtarake. Situata është e ndryshme kur flasim për qytetërim evropian. 2 Me qytetërim kuptojmë tërësinë e rezultateve të arriturave nga një shoqëri e caktuar në një periudhë të caktuar në fusha të veprimtarisë njerëzore - shkencë, letërsi, ekonomi, filozofi, kulturë, art, teknologji, në fushën e krijimit të institucioneve të qëndrueshme publike dhe private etj. Këto mund të arrihen edhe nga një grup shtetesh dhe kombesh, duke krijuar kështu edhe qytetërimin perëndimor apo evropian. 3 Siç vazhdon me të drejtë Frashëri: “Identiteti është pronë e një populli, as jepet, as merret, as tjetërsohet. Përkundrazi, qytetërimi është një arritje me dyer të hapura, jepet, merret dhe tjetërsohet”. 4

2. Kështu që tani do të flitet më shumë për qytetërimin evropian sesa për identitetin evropian. Shpesh flitet për rolin vendimtar të fesë së krishterë në krijimin e qytetërimit evropian. Madje edhe sot insistohet që kjo traditë fetare është bazamenti mbi të cilën duhet të ndërtohet çfarëdo identiteti i ardhshëm i përbashkët evropian me premisa kombëtare. Natyrisht, nuk mund të mohohet roli i madh i fesë së krishterë në mbajtjen e një kohezioni të identitetit të përbashkët të banorëve me prejardhje të ndryshme etnike e fisnore të Perandorisë Romake në shkatërrim, në shekujt III e IV pas erës sonë dhe pas shkatërrimit të saj në shekullin e V-të. 5 Por në krijimin e qytetërimit evropian, përveç rolit të fesë së krishterë, një rëndësi të madhe kanë edhe tradita e përbashkët greko-romake, edhe vetë luftërat e vazhdueshme brenda kishës së krishterë që rezultoi me skizmën e kësaj kishe në shekullin XI, edhe inkuizicioni si institucion famëkeq në emër të të cilit u kryen shumë krime në emër të luftës kundër herezive fetare, edhe antisemitizmi me tërë pasojat negative deri në ditët e sotme, edhe lufta për ndarjen e pushtetit laik nga ai fetar, edhe ndarja tjetër e rëndësishme e krishterimit evropian pas paraqitjes së protestantizmit dhe luftërat që e pasuan në shekullin e 17-të, edhe renesanca evropiane, racionalizmi, iluminizmi, zhvillimi industrial, teknologjik, ekonomik, intelektual, edhe paraqitja e liberalizmit, socializmit etj. Edhe shteti shekullar i dalë nga lufta e gjatë me kishën, edhe lindja e konceptit të të drejtave të njeriut i dalë nga lufta e shtresave të ndryshme të popullsisë me pushtetet absolute evropiane por edhe me kishat përkatëse, edhe toleranca fetare, edhe krijimi i shtetit komb, janë pjesë e qytetërimit evropian. Ngarendja për lirinë dhe përpjekjet për cenimin e autoriteteve si shtetërore ashtu edhe kishtare kanë karakterizuar për një kohë të gjatë historinë politike evropiane. 6 Megjithatë Evropa është e mbushur me kontradikta brenda sistemit të vetë të vlerave. Çdo aksion e ka pasur reaksionin e vet dhe çdo reaksion aksionin. Kështu që kur flitet për qytetërimin evropian nuk mund të mos konstatohet se disa nga ideologjitë dhe ngjarjet më makabre për njerëzimin janë krijime evropiane. Kolonializmi, racizmi, fashizmi, nazizmi e holokausti duke qenë produkte të një racionalizmi politik e teknologjik ekstrem jo human evropian, janë pjesë e këtij qytetërimi, janë reaksion ndaj ngarendjes për liri të shpirtit evropian.

3. Qytetërimi evropian për shkak të rrethanave karakteristike politike dhe ekonomike në të cilat u zhvillua sidomos nga mesjeta e këndej, arriti që të arriturat shkencore të të gjitha lëmenjve, jo vetëm të vetat por edhe të atyre që i takonin qytetërimeve të tjera, t’i absorbojë, dhe t’i integrojë në sistem, t’i bëj të dobishëm për mirëqenien e njeriut dhe, mbi të gjitha, të funksionimit efikas të ekonomisë private dhe shtetit. 7 Mu mungesa e shteteve të mëdha e centraliste dhe ndarja në shumë shtete të vogla rivale e Evropës, çdoherë në gjendje lufte me njëra tjetrën, bëri që mbretërit dhe princërit rivalë të angazhonin dijetarët në përkryerjen e armatimeve të tyre sulmuese, e më pas, në perfeksionimin e mbrojtjes ndaj këtyre armëve, duke e bërë të shkurtër jetën në mes të zbulimeve shkencore dhe praktikimit të tyre. 8 Krejt kjo siç u theksua më lartë pat rezultate edhe në fushat e tjera të jetës e sidomos në atë ekonomike, kulturore e sociale. Kultura dhe disiplina e punës e krijuar në këto rrethana politiko-ekonomike dhe ushtarake, e që i ka dhënë qytetërimit evropian një përparësi në të gjitha fushat e jetës në raport me pjesët e tjera të botës, mund të konsiderohet edhe sot si një vlerë e qytetërimit evropian. 10 Sidoqoftë duke e vështruar nga këndi historik edhe civilizimi Arab dhe Osman së bashku me fenë Islame, me të cilat ky qytetërim ka qenë për një kohë të gjatë në kontakt, luftë e bashkëpunim që nga mesjeta e hershme, e nga të cilat ka marrë shumë nga dijet e tyre në mesjetë, të munguara mu nga shkaku i reaksionit të paparë të kishës katolike, kanë pjesën e vetë në qytetërimin evropian. Është tjetër tregim pastaj fakti se këto vlera qytetërimi evropian diti t’i integrojë në sistem më mirë se civilizimi nga i cili i huazoi. Pastaj të mos flasim se një pjesë e madhe e evropianëve sot i takojnë fesë islame, dhe duke qenë evropian njëkohësisht janë urë në mes të feve të ndryshme por edhe kontribues të kultivimit të kulturës të larmishme evropiane. 9 Pra është vështirë të flitet se një element i një qytetërimi që është ndërtuar në një hark kohor dymijë vjeçar, duhet patjetër të ketë një dominim vendimtar në raport me elementët e tjerë, në tërësinë e atij qytetërimi. 10 Qytetërimi evropian është jashtëzakonisht më i shumëllojshëm sesa që shpërfaqet herë pas here në trajtimet e ndryshme mediatike, politike e madje madje edhe mediatike.

4. Me thellimin e procesit të integrimeve ekonomike dhe politike evropiane është krejt normale që të riaktualizohet me krejt fuqinë edhe çështja e krijimit të identitetit të përbashkët evropian përveç ekzistimit të asaj që e përcaktuam si qytetërim evropian. Sot projekti i krijimit të identitetit evropian është një projekt sfidues për të ardhmen e kontinentit. 11 Në këtë debat janë të përfshirë mendjet më të larta të inteligjencies evropiane, duke u munduar që në kontekstin e kohës nëpër të cilin po kalon Evropa, e ndeshur nga konkurrenca e fortë me SHBA-të, me Kinën, me Rusinë dhe botën islame, të gjejnë ato fusha dhe premisa që mund të shërbejnë si bazë e një identiteti të përbashkët evropian, pa shkatërruar edhe identitetet e thelluara kombëtare të kombeve evropiane. Pas integrimeve ekonomike disa vjeçare, që kulminuan me krijimin e monedhës së përbashkët për një pjesë të shteteve të BE-së, cilat veç janë duke krijuar nevojën dhe premisat e krijimit edhe të politikave të përbashkëta ekonomike si dhe të strukturave shtetërore të përbashkëta, nevoja për të krijuar edhe bazat më të thelluara politike të këtij identiteti, të përcjella edhe me politika kulturore të përbashkëta, po shtrohen më shumë se kurrë.1 Filozofi i njohur gjerman Jurgen Habermasi dhe ai francez dhe Jacques Derrida theksojnë se sistemi i mirëqenies sociale, krijimi i institucioneve mbinacionale siç është BE, në të cilën është bartur një pjesë e sovranitetit si dhe aftësia që tensionet e ashpra nacionale dhe sociale të së kaluarës të zgjidhen përmes dialogut, dhe të kanalizohen përmes institucioneve, duhet të jenë baza të një identiteti evropian. 12 Kjo Evropë që aq gjatë dhe pamëshirshëm ka luftuar me veten, si bazë të identitetit të saj, ndër të tjera është duke e vendosur edhe mësimin e të bërit paqe me veten. 13 Nuk ka dyshim se në planin politik hap i rëndësishëm konsiderohet krijimi i një politike të jashtme të përbashkët e cila fillimisht do të ishte projekt i asaj që Habermasi dhe Derrida e quajnë bërthama apo zemra e Evropës (kryesisht gjashtë shtetet që e kanë filluar projektin e BE-së në vitit 50-të të shekullit të kaluar). 14 Në vazhdën e këtij mendimi Umberto Eco thekson nevojën jo vetëm për politikë të jashtme të përbashkët, por edhe sistem mbrojtës të përbashkët, që sipas tij do t’i siguronin Evropës një mundësi mbrojtjeje dhe do ta promovonin atë si polin e tretë në botë në mes të SHBA-ve dhe Lindjes së Largët (Kinës apo Japonisë). 15 Sidoqoftë përkundër të gjitha të arriturave në fushën e integrimeve politike, Evropa edhe sot e kësaj dite është peng i interesave kombëtare të shteteve të ndryshme, posaçërisht atyre të fuqishmeve. Ashtu siç e kishte vërejtur me të drejtë që në vitet ‘80 të shekullit të kaluar historiani i njohurfrancez Fernand Braduel, uniteti i Evropës arrihet lehtë në aspektin kulturor, e madje edhe në atë ekonomik, por çalon në atë politik. 16 Megjithatë integrimet e thelluara ekonomike në rrugë afatgjata do t’i krijojnë kushtet edhe për një unitet më të madh politik të Evropës.

5. Pra sot jemi dëshmitarë të përpjekjeve për definimin e identitetit evropian, në shumësinë e identiteteve nacionale dhe në kontrastin e kulturave të ndryshme e mbi bazën e qytetërimit evropian. Ndaj është më shumë se paradoksale, që në këto momente sfiduese historike, shqiptarët të fillojnë një luftë donkishoteske me veten, për të copëzuar identitetin e vet që me aq xhelozi është ruajtur për shekuj me radhë, nën kushte të rënda të pushtimeve të egra. Është arkaike të ndodh ajo që Arbën Xhaferi e quan “bartje e besnikërisë nga standardet dhe vlerat institucionale kombëtare, në preferenca të tjera, pra nga kultura në sub-kulturë, nga norma gjuhësore në dialekt, apo në të folme lokale, madje edhe familjare, nga kombi në besime fetare, apo në parti politike”. 17 Më shumë është koha të mendojmë sesi ky identitet mund të jap vlera universale, që do ta pasuronin identitetin evropian të së nesërmes, e që po krijohet çdo ditë nëpër një kontekst të ashpër gjeopolitik. Dhe ka vlera me të cilat populli ynë vërtet mund të krenohet dhe ta pasurojë njerëzimin, qytetërimin e sotëm evropian, dhe pse jo edhe identitetin e mundshëm të ardhshëm evropian. Këtu do të trajtohen dy nga ato vlera: sakrificën e familjes Jashari dhe tolerancën fetare ndër shqiptarët. E para do të trajtohet shkurtimisht, për t’u ndalur më gjatë në të dytën. Vlera e parë është sakrifica e pashembullt e Adem Jasharit me familje në fund të shekullit të 20-të. Kjo sakrificë është e veçantë në historinë moderne të Evropës. Ishte kjo sakrificë që vendosi bazat e vendosjes dhe zgjerimit të lirisë në Kosovë, e cila ndonëse ende jo e plotë, ka krijuar kushte për zhvillimin e saj. Deri më tani kam përshtypjen se nuk kemi ditur ta prezantojmë brenda vetë kulturës dhe historisë sonë kombëtare këtë figurë dhe këtë ngjarje, e lëre më ta prezantojmë si vlerë universale. Për të ndodhur kjo, figura e Adem Jasharit dhe sakrifica e familjes së tij, duhet të modernizohet dhe të dal nga kornizat në të cilat shqiptarët e kanë trajtuar deri tash. Brenda këtyre kornizave, kjo figurë dhe kjo ngjarje trajtohet përmes këngëve të dobëta folklorike, veprave skematike letrare, dhe miteve të panevojshme politike e ushtarake. Këtë figurë shqiptarët përfundimisht duhet ta nxjerrin nga këto korniza dhe t’ia dhurojnë Evropës dhe tërë njerëzimit me vlerën dhe fuqinë e vet të vërtetë. Kjo vlerë duhet të bëhet pjese e vlerave botërore, pjesë e opusit të sakrificës njerëzore për lirinë. Liria për të cilën është sakrifikuar Ademi Jashari dhe familja e tij, pretendohet nga evropianët se është ndër shtyllat themelore të qytetërimit të saj. 18 T’i shtojmë kësaj shtylle edhe pjesën tonë të përpjekjeve për liri të bëra në fund të shekullit të 20-të, me të cilën mund të jemi krenarë.

6. Përkundër faktit se për më se 100 vite propaganda, politika, Kisha Ortodokse Serbe dhe pseudoshkenca serbe mundohet që problemin e Kosovës ta paraqes si problem ndërmjet dy religjioneve dhe si problem ndëretnik, lëvizja politike shqiptare e ka dëshmuar të kundërtën. E ka dëshmuar se ky nuk është as konflikt në mes të dy feve e as në mes të shqiptarëve dhe serbëve si popuj, por në mes të popullit shqiptar të robëruar dhe pushtetit shovinist serb. Është e vërtetë se për qëllimet e veta pushtuese regjimet serbe në vazhdimësi e kanë manipuluar dhe instrumentalizuar pakicën serbe në Kosovë, duke ia prishur asaj marrëdhëniet normale fqinjësore me shqiptarët, e duke vështirësuar jo pak edhe jetën në një ambient konfliktuoz. Sidoqoftë lëvizja politike shqiptare duke iu kundërvënë pushtetit serb e jugosllav përafro 100 vite, arriti ta diferencojë në kushte shumë të rënda pushtuesin serb prej popullit serb. Në këto 100 vite histori lufte e përpjekjeje në anën e lëvizjes politike shqiptare, ka pasur edhe gabime, shpeshherë më shumë si pasojë e mosmundësisë së kontrollit të situatave të caktuara, sesa e veprimeve hakmarrëse të paramenduara nga një qendër politike. Ka pasur edhe episode si ato të marsit 200, të dizajnuara qëllimisht që këtë konflikt ta prezantojnë dhe ta shndërrojnë në etnik e fetar, me qëllim të vazhdimit të situatës së status-quo-së në Kosovë. Por asnjë nga këto episode e gabime nuk kanë qenë karakteristika dalluese të lëvizjes sonë politike, ndonëse qarqe të ndryshme jo vetëm serbe janë munduar e mundohen që problemin shqiptaro-serb ta shohin vetëm nën llupën e konflikteve fetare dhe etnike, duke i eliminuar tërësisht faktorët shtytës të këtij konflikti - ata të dominimit politik e ekonomik të shovinizmit serbomadh ndaj popujve tjerë të Ballkanit, e posaçërisht atij shqiptar. Duke e vështruar konfliktin shqiptaro-serb vetëm nën llupën fetaro-etnike, amnistohen me qëllim e paqëllim klikat shoviniste serbe, duke u nisur prej kralëve të Serbisë së Parë e deri tek regjimi i Millosheviqit e pasuesve të tij sot në të ashtuquajturën Serbi “demokratike”.

7. Është interesant në këtë funksion të rikujtohen dhjetë pikat e programit të kryengritjes së pranverës 1919 i hartuar nga Komiteti Kombëtar për Mbrojtjen e Kosovës i udhëhequr në atë kohë nga Hasan Prishtina, Hoxhë Kadriu, Bajram Curri etj:

• Asnji kryengritës nuk guxon me dëmtue shkiet e vendit veç atyre qi qëndrojnë me armë në dorë kundër qëllimit shqiptar;

• Asnji kryengritës nuk guxon me dieg shpia, me rrenue kisha.

• Plaçka është jasak kryengritjes.

• Asnji kryengritës nuk guxon me ba noj shemtim mbi trupa të vrave t’anmikut, as me i zhveshë ata armiq që jesin dekun e të plaguam ose të xanun rob.

• Veprimi ma i gjallë ka me kanë kundra ushtrisë, xhandarmërisë, kundra komiteve t’anmikut, që kundërshtojnë me armë në dorë edhe një kjoft se anmiku ban mizorina shqiptarëve pa armë verte, I, II, III, IV, kanë për tu përmbajtë plotësisht e rreptësisht.

• Nji tradhtar që kundërshton luftën krahas me anmikun ose veç asht kundër qëllimit shqiptar ka për tu vra pa gjyq e pa afat e kushdo që të jetë. Por nji tradhtar pa armë në dorë ka me u gjykue para gjyqit të kryengritjes (pas) e ka me u denue mbas dokumentash e jo me prralla të hallkut.

• Me të zaptuemit e jo me të shliruemit se të një katundi sërb, shkiet e vendit ashtu edhe qarshia të ruhen me gjind, besnikija e kryengritjes të ndjeki anmikun pa afat e pa bjerrë as një dakik nëpër shehre e nëpër katunde.

• Kot e pa nevojë as gjaku i popullit ton as gjaku i popullit anmikut ska me mujtë me u derdhë. Por aty ku asht nevoja nji kryengritjes ska me guxue me kursue aspak gjakun e vet e vetme.

• Aeroplanet, konsullat e shka i përket këtyre ka për t’i ruejtë me gjind me të besnik e me të marrun vesht.

• Të vramt shqiptarë skan për tu shti në dhe deri sa të vie naj komision i huej. Mizoritë e bame prej anmikut kanë për të mbetë shenje edhe për me diftue Evropës e Amerikës. 19

Ky program i kryengritjes çlirimtare të vitit 1919, është një vlerë monumentale e lëvizjes sonë politike. E shkruar në kohën kur ende nuk kanë qenë të ravijëzuara në dokumentet ndërkombëtare të drejtat themelore të njeriut, në kohën kur pas vrasjeve e tmerreve të Luftës së Parë Botërore ishin ende në konsolidim e rishikim e sipër normat elementare të së drejtës humanitare ndërkombëtare, në kohën kur mbi popullin shqiptar bëhej një terror i vazhdueshëm nga Serbia që nga viti 1878 e këtej, ky program është dëshmi e një humanizmi të thellë dhe pjekurie politike me të cilin ishin mbrujtur ideologët e lëvizjes shqiptare dhe lëvizja në përgjithësi. Të dilej me një program të tillë, që ndalonte vrasjet e civilëve, për më tepër që kërkonte kujdes ndaj tyre, ndalonte djegien e objekteve fetare, ndalonte vjedhjet nëpër fshatrat serbe, tregon për një vizion të udhëheqësve të kryengritjes, një vizion për të cilin ne sot duhet të jemi krenarë dhe duhet të dimë ta avancojmë më tej në përputhje me rrethanat e botës moderne.

8. Gjithnjë shtrohet pyetja pse roli i fesë në lëvizjen politike shqiptare nuk ka qenë përçarës. Duke marrë parasysh përkatësinë në tri fe të kombit shqiptar, në periudhën e konsolidimit të tij si komb, rreziku që ai të ndahej në tri kombe vërtet ka mundur të jetë i madh. Pra përkatësia në tri fe nuk ka përbërë dhe nuk përbën në vetvete ndonjë përparësipër shqiptarët. 20 Për më tepër ajo mund të konsiderohet një disavantazh. Sidoqoftë lëvizja jonë politike, duke qenë e vetëdijshme për rrezikun që bart kjo situatë, ka ditur që këtë disavantazh ta shndërrojë në një përparësi. Dhe në këtë pikë konsiston madhështia dhe gjenia e rilindësve tanë, të cilët duke e nuhatur këtë rrezik, çimentuan kombin shqiptar në baza krejt tjera, duke i dhënë fesë një rol periferik. Duke qenë ajo periferike, dhe duke qenë se motoja e njohur e Vaso Pashë Shkodranit “feja e shqiptarit është shqiptaria” u bë filozofi e Rilindjes Kombëtare, fetë e ndryshme nuk e penguan unitetin kombëtar, por përkundrazi u përpoqën në vazhdimësi të luajnë një rol aktiv në përpjekjet për liri të shqiptarëve. Pra mund të konstatohet se feja nuk ka luajtur rol të rëndësishëm në krijimin e kombit shqiptar. 21 Një rol thelbësor në krijimin e kombit shqiptar luajti gjuha shqipe, rrënjët e përbashkëta etnike si dhe kujtesa dhe e kaluara e përbashkët historike. 22 Rilindja jonë kombëtare ka qenë laike, duke e ditur rrezikun që mund të mbart thirrja në identitetet fetare të shqiptarëve gjatë procesit të krijimit të tyre si komb modern. Duke qenë e tillë ajo krijoi një model tolerance të lakmueshme për një popull me shumë fe, e të cilat herë pas here kanë qenë të ndikuara edhe nga pushtuesit e ndryshëm të shqiptarëve. 23 Në harmoninë fetare ka pasur ndikim edhe roli shumë aktiv i komuniteteve katolike dhe ortodokse shqiptare në përpjekjet për themelimin e shtetit shqiptar. Në anën tjetër krijimi i kombit serb kaloi nëpër një rrugë krejt tjetër. Dukei takuar pjesës së popujve të sllavëve të jugut, me gjuhë dhe kulturë të njëjtë me shumë nga ta, por edhe për shkak të rrethanave të veçanta historike, feja ortodokse, e quajtur nga serbët pravosllave, luajti një rol të rëndësishëm në krijimin e identitetit kombëtar serb dhe veçimin e tyre nga shumica e sllavëve të tjerë të jugut. 24 Kështu që ndikimi i fesë në krijimin e kombit shqiptar dhe atij serb ishte i ndryshëm si në karakter ashtu edhe në forcë.

9. Një situatë e tolerancës fetare ka mbretëruar edhe në Kosovë gjatë periudhave të luftës së shqiptarëve për liri nga zgjedha serbe. Në këtë drejtim është me interes të theksohet një rol shumë aktiv i komunitetit dhe klerit katolik edhe pse i vogël në numër, në demaskimin e krimeve të kryera nga shteti serb që në periudhën e pushtimit të Kosovës në vitin 1913 e deri në ditët e sotme. Mbretëria Jugosllave (në fillim Mbretëria Serbe-Kroate-Sllovene), nuk e njihte fare ekzistencën e shqiptarëve, madje as si pakicë kombëtare. 25 Duke mbajtur një pozicion të tillë, ajo nuk përmbushte asnjë obligim që rridhte nga sistemi për mbrojtjen e të drejtave të pakicave të Lidhjes së Kombeve. 26 Nuk lejonte fare përdorimin e gjuhës shqipe as në shkollim e as në publikime gazetareske e letrare. Në një situatë të tillë lëvizja politike çlirimtare përveç se e ndodhur përballë nevojës së organizimit për luftë çlirimtare, ndodhej edhe përballë nevojës për shtimin e përpjekjeve për të mos lejuar asimilimin e shqiptarëve. Në këtë drejtim roli i Kishës Katolike ishte i madh, sepse së bashku me shumë xhami, organizuan mësimin ilegal të gjuhës shqipe gjatë periudhës 1918-19. 27 Ishte ky një lloj mësimi ilegal, paraardhës më pak i sofistikuar i sistemit paralel të mësimit në gjuhën shqipe që u zhvillua në periudhën e aparteidit të regjimit të Millosheviqit, periudhë kjo e pashembullt në historinë e Evropës moderne në fund të shekullit të kaluar. Roli i klerit katolik, përveç në mbajtjen gjallë të gjuhës shqipe përmes predikimeve fetare dhe përmes mbajtjes së mësimit ilegal në këtë gjuhë, ishte i madh edhe në një drejtim tjetër në këtë periudhë. Në vitet ‘20 të shekullit të kaluar kleri katolik bëri demaskimin publik përmes dëshmive të gjalla e të dokumentuara të dhunës dhe terrorit të pushtetit serb ndaj shqiptarëve deponuar në Lidhjen e Kombeve. 28

10. Pas Luftës së Dytë Botërore, kur Kosova mbeti nën Jugosllavi u krijua Lëvizja Nacional Demokratike Shqiptare, në udhëheqjen e së cilës ishin një numër i madh personalitetesh që vinin nga komuniteti katolik si Gjon Sereçi, Marie Shllaku etj. Betimi mbi Kuran për myslimanët dhe mbi Bibël për të krishterët në të njëjtën dhomë ishte dukuri e shpeshtë. 29 Rezistenca e tyre, e pasuar me burgosje dhe vrasje masive të anëtarëve të saj, e bërë në bazë të parimeve kombëtare dhe jo fetare e ideologjike, ishte vazhduese e drejtpërdrejtë e traditës shekullare të lëvizjes sonë kombëtare. Në vitet 60-90 të shekullit të kaluar, lëvizja çlirimtare ishte krejtësisht shekullare. Madje me elemente të fuqishme të majta për shkak të ideologjisë që mbretëronte në shtetin amë. Në të gjitha këto lëvizje çdoherë kishte edhe veprimtarë nga komuniteti i krishterë, që i jepnin më shumë forcë lëvizjes dhe e demaskonin çdo përpjekje për përçarje të shqiptarëve në baza fetare. Përkundër këtyre fakteve kokëforta, udhëheqësit politik, fetar dhe pseudo-intelektualët serbë, vazhdonin avazin e vjetër për ta paraqitur konfliktin për Kosovën si konflikt fetar, si konflikt ku serbët po i mbrojnë (30) vlerat e civilizimit perëndimor, ndonëse pushteti i tyre sfidohej nga shqiptarët si komb pa dallime fetare, sfidë që kishte karakter çlirimtar e anti-kolonizues.163 Në këtë vazhdë, udhëheqësit e lartë fetarë serbë akuzonin udhëheqësit myslimanë shqiptarë si fajtor për konfliktin në Kosovë. Patriarku Germanus në vitin 1987 akuzoi udhëheqësit fetar mysliman shqiptar se nuk po bëjnë asnjë përpjekje për ta “mbajtur nën kontroll separatizmin shqiptar”. 31 Gazetari, e hulumtuesi kroat Vjekoslav Perica komenton këtë thirrje duke konstatuar se kleri mysliman i Kosovës ka bërë përpjekje në këtë drejtim i cytur nga pushteti jugosllav, por ka qenë i pasuksesshëm, për shkak të ndikimit të vogël të këtij kleri në politikë. Ai konstaton se “Islami ishte bukur me ndikim në Bosnjë por jo edhe në Kosovë”. 32 Të njëjtin mendim e ndan edhe raporti i ICG-së për rolin e fesë Islame në Kosovë, kur konstaton se ndikimi i fesë Islame në skenën politike shqiptare në Kosovë është krejtësisht i pahetueshëm dhe si problem është i panjohur. 3

11. Gjatë viteve ’90 të shekullit të kaluar, kur filloi shembja e Jugosllavisë, rrënimi i sistemit socialist në tërë Lindjen e Evropës dhe kur në Kosovë u instalua regjimi më i egër hovinist i Millosheviqit, që hapur vendosi metodat e aparteidit për shqiptarët, lëvizja politike shqiptare në Kosovë mbeti shekullare si tek ajo e përfaqësuar nga lëvizja pacifiste, ashtu edhe tek lëvizja ilegale çlirimtare. 34 Ndonëse në dukje në këtë periudhë, për shkak të rrëzimit të sistemit socialist që nuk favorizonte fenë, kemi edhe në Kosovë, një ringjallje të fesë, kjo nuk nënkuptoi asnjëherë se kjo ringjallje ra ndesh me parimet shekullare të lëvizjes sonë politike. Madje të gjithë i kemi të gjalla kujtimet nga ato ditë, kur festat e Bajramit dhe Krishtlindjet e Pashkët festoheshin në Prishtinë bashkërisht si një festë kombëtare. Edhe në këtë periudhë komunitetet fetare bashkërisht merrnin pjesë në rezistencën kundër pushtuesit. Le të kujtohemi se disa nga figurat e mëdha të kësaj kohe, të dala sidomos nga lëvizja e pajtimit të gjaqeve i takonin komunitetit katolik. Në krye të lëvizjes për pajtimin e gjaqeve ishte Anton Çeta, studiuesi i zellshëm i folklorit e plaku i dashur, që me urtësinë e tij zbuti dhembjet e shumë familjeve të ndryra në gjakmarrje. Krah për krah Anton Çetës, në këtë aksion të madh, përveç rinisë, e aktivistëve politik, qëndronin edhe krerët fetarë të të dy besimeve, më popullori ndër të cilët ishte Dom Lush Gjergji. Është kjo periudha kur e famshmja Nëna Terezë, bëhet pjesë e ikonografisë dhe kulturës popullore ndër shqiptarët e Kosovës. Por jo vetëm kaq, edhe në periudhën e luftës çlirimtare, tradita shekullare vazhdoi fuqishëm të rrugëtonte. UÇK, gjatë tërë periudhës së ekzistencës së saj, ka qenë shumë e kujdesshme që të mos jap as edhe më të voglin element për ta karakterizuar si të lidhur me grupe radikale islame. Për më tepër, edhe për shkak të rrënjëve të saj në ish organizatat ilegale me karakter ideologjik të majtë, ajo në shekullarizmin e saj, ishte ndonjëherë edhe e skajshme. 35 Të mos flasim pastaj për faktin që në radhët e UÇK-së luftuan dhe vdiqën krah për krahu shqiptarët jo vetëm të të gjitha komuniteteve fetare, por edhe ata të të gjitha ideologjive dhe nga të gjitha rajonet shqiptare. Dhe përkundër tërë këtij kujdesi dhe tradite shembullore në kultivimin e shekullarizmit, propaganda serbe, e jo rrallë herë edhe qarqe të ndryshme politike e pseudoakademike ndërkombëtare janë munduar pa asnjë bazë dhe fakt jetësor, të akuzojnë lëvizjen politike shqiptare dhe vetë UÇKnë më vonë si produkt të radikalizmit islamik. Këto akuza janë huqje e realitetit ekzistues në Kosovë.

12. Këto situata politike të një shekullarizmi permanent dhe të vendosur ndonjëherë janë shfrytëzuar nga personalitete të ndryshme të botës shqiptare për të krijuar edhe pasqyrime të shtrembra e artificiale mbi realitetin fetar jo vetëm në Kosovë, por edhe ndër shqiptarët në përgjithësi. Ka pasur përpjekje jo të natyrshme të zhduket çdo element islamik në shoqërinë tonë. Kjo prirje padyshim është reflektim i një debati më të gjerë global mbi ‘konfliktin e civilizimeve’ në mes të Lindjes dhe Perëndimit dhe i frikës së vazhdueshme se mos shqiptarët po eliminohen nga pjesëmarrja në civilizimin Perëndimor e pa dëshirë po sakrifikohen përsëri vetëm për shkak të fesë dhe po i dhurohen Lindjes. Kjo frikë pastaj krijon paranojën e mundësisë së mospranimit të shqiptarëve në BE, paranojë që më shumë ndihmon në amnistimin e të pabërave dhe dështimeve të politikanëve tanë në të gjitha trevat shqiptare, sesa në ngritjen e vetëdijes qytetare dhe politike, se feja nuk është problemi, por problemi qëndron tek politika dhe dështimet e saja të vazhdueshme, gabime për të cilat duhet të dënohet nga qytetari. Ky diskurs i nisur nga Aurel Plasari i cili bënte thirrje për një riorientim të ri të shqiptarëve drejt perëndimit, kohët e fundit ka arritur kulminacionin në debatin në mes të Kadaresë dhe Qosjes. 36 Kjo qasje, që ndonjëherë kalon edhe në mohimin e çdo elementi Islam dhe Oriental në kulturën shqiptare, nga frika e mospranimit në Evropë, është shkoqitur thellë dhe bukur nga një studiues i ri shqiptar, Enis Sulstarova, i cili argumenton se Evropa e vërtetë dhe e përparuar është ajo që i pranon dhe i integron të veçantat e të gjitha kulturave, e jo ajo që i refuzon ato. 37 Sepse në fund të fundit, siç e konstaton Sulstarova: “Perëndimi, Lindja, Oksidenti, Orienti janë kategori koncpetuale të shpikura e imanente. Kjo duhet të mbahet parasysh dhe të mos konsiderohen kulturat apo qytetërimet si njësi të mbyllura, të pandryshueshme e të papërshkueshme prej elementeve të kulturave e qytetërimeve të tjera”. 38 Aq më tepër kjo vlen për shqiptarët, të cilët në kulturën e tyre kanë integruar elemente të shumë kulturave me të cilat kanë jetuar e ballafaquar, duke krijuar një kulturë kombëtare unike, tolerante në thelbin e saj, evropiane në kuptimin integrues të saj, njerëzore në kuptimin e gjerë të saj.

13. Normalisht, në kohën e radikalizmave fetarë, që në të vërtetë janë shfaqje të jashtme të problemeve më të thella, me karakter ekonomik e politik, shoqëria shqiptare, aq gjatë e karakterizuar nga toleranca fetare prapë mund të sfidohet nga situata të paparashikuara. 39 Jetesa me të veçantat, pranimi i tyre si pjesë e kulturës sonë, akomodimi i kësaj mënyre të funksionimit të kombit në rrethana të reja (sidomos gjatë përpjekjeve për realizimin e bashkimit kombëtar, nga jetësimi i së cilës do të varet mjaft shumë konsolidimi i hapësirës shqiptare në të gjitha sferat), dhe fuqizimit të proceseve integruese evropiane, është rruga e vetme për të vazhduar të jemi shembull i jetesës tolerante fetare edhe në kohën e radikalizmave fetarë, shembull i ndërtimit të një shoqërie stabile, në kohëra dinamike politike e ekonomike. 40 Të pasurit disa fe, përfshirë edhe atë myslimane, nuk është në kundërshtim me të qenurit shqiptar dhe njëkohësisht evropian, aq më tepër që modeli i shoqërisë që ne synojmë të ndërtojmë është një shoqëri ku feja dhe shteti do të ishin të ndara. Shoqëria shqiptare në përgjithësi, siç e theksuam më lartë në përmbajtjen e saj e ka ngritur lartë idealin e lirisë sepse, siç e thotë bukur Ukshin Hoti në përgjigjen dhënë Kadaresë nga burgu i Nishit më 1998: “Nuk mund të ketë kurrfarë dyshimi p.sh. në përcaktimin evropian dhe pro evropian të shqiptarëve në përgjithësi, por ai nuk buron nga dëshira e tyre për të luajtur valle folklorike, por për të qenë të lirë dhe për t’u zhvilluar si popujt e tjerë evropianë”. 41 Pra është ai model i shtetit që evropianët e kanë shndërruar si vlerë të njerëzimit tani e sa kohë. Për më tepër, duke ndërtuar një shoqëri stabile, të bazuar në veçantitë fetare, ne mund t’i japim Evropës modelin, që duket se kohët e fundit i ka humbur konturat e tij në horizont, nga konfliktet e vazhdueshme fetare e racore që po gëlojnë në të. Mund të ndihmojmë Evropën ta gjejë veten, por njëkohësisht mund të bëhemi edhe më të vetëdijshëm për një vlerë të pasur që ngërthejmë në vete, një vlerë që kemi ditur së paku deri më tani e në kushte shumë të vështira për kombin tona ta shndërrojmë nga dobësia në përparësi. Për një vlerë që mund t’ia dhurojmë Evropës e njerëzimit, duke i mësuar sesi jetohet në paqe me veçantitë në vetvete.

_____________________________

R e f e r e n c a t

1 Shih Kristo Frashëri, “Identiteti Kombëtar, Feja dhe Qytetërimi”, Studime Sociale, 1:1, 2007, p.2 -5.

2 Zakonisht qytetërimi evropian konsiderohet pjesë e qytetërimit perëndimor, ku hyjnë edhe SHBA-të, Kanadaja, Australia dhe Zelanda e Re. Ne për nevoja të këtij teksti do t’i referohemi kryeisht termit civilizim evropian, ndonëse në pjesë të caktuara do ta përdorim edhe termin civilizim perëndimor.

3 Shih Frashëri, supra note 1, fq.27.

4 Ibid.

5 Për rolin e fesë së krishterë shih Fernand Braduel, A History of Civilazations. London: Penguin Books, 1995 (versioni origjinal në gjuhën franceze është botuar në vitin 1987), fq.333-38.

6 Shih Braduel supra note , fq.315-6. Gjithashtu shih Eric Cochrane, Charles M. Gray dhe Mark A.Kishlansky (eds.), Early Modern Europe: Crisis of Authority. Readings in Western Civilization 6. Chicago dhe London: The University of Chicago Press, 1987, fq.1-8.

7 Shih për këtë çështje argumentimin që e bën Maks Veberi mbi integrimin e të arriturave shkencore në jetën ekonomike dhe shtetërore në Perëndim në Max Weber, Etika protestante dhe shpirti i kapitalizmit. Tiranë: Plejad, 2005, fq.22-33.

8 Shih për trajtimin shumë interesant të kësaj çështjeje në Paul Kenedy, The Rise and the Fall of the Great Powers: Economic Changes and Mlitary Confllict from 1500-2000. London: Fontana Press, 1988, fq.20-38.

9 Shih Goff infra note 10, fq. 2.

10 Shih Frashëri supra note 1, fq.29-30.

11 Për aspekte të ndryshme të identietit evropian shih Jacques Le Goff, Mesjeta në zanafillat e identitetit evropian. Tiranë: Shtëpia e Librit dhe Komunikimit, 1996. Gjithashtu shih Braduel supra note , fq.309- 2 .

12 Për historinë e identitetit evropian nga antikitetit e deri në ditët e sotme shih Edgar Mo-rin, Evropa në mendje. Tiranë: Ora, 2001 (në origjinal vepra është kompletuar në vitin 1990, ndërsa në shqip është përkthyer nga Besnik Mustafaj)

13 Shih Gianni Vattimo, “The European Union Faces the Major points of its Development”, në Daniel Levy, Max Pensky dhe John Torpey (eds.), Old Europe, New Europe, Core Europe: Transatlantic Relations After the Iraq War. London&New York: Verso, 2005, fq.fq.28-33.

14 Jurgen Habermas dhe Jacques Derrida, “February 15, or, What Binds European Together: Plea for a Common Foreign Policy, Beginning in Core Europe”, në Daniel Levy, Max Pensky dhe John Torpey (eds.), Old Europe, New Europe, Core Europe, fq.7-10.

15 Adolf Muschg, “Core Europe; Thougts About the European Identity” në Daniel Levy, Max Pensky dhe John Torpey (eds.), Old Europe, New Europe, Core Europe, fq.2

16 Habermas, Derrida, supra note 13, fq. -7

17 Umberto Eco, “An Uncertain Europe Between Rebirth and Decline” në Daniel Levy, Max Pensky dhe John Torpey (eds.), Old Europe, New Europe, Core Europe, fq.19.

18 Shih Braduel supra note , fq. 15.

19 Arbën Xhaferi, “Bartja e besnikërisë”, Koha Ditore, 27 e 28 nentor, fq.12.

20 Ibid, fq.315-6.

152 Shih Arkivi Qendror Historik, fondi Komiteti për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës dosje nr.2. dok. 7080 5, cituar sipas Limon Rushiti, Lëvizja Kaçake në Kosovë (1918-1928). Prishtinë: Instituti i Historisë së Kosovës, 1981, fq.10 -5.

21 Shih Faton Abdullahu, Dimensionet e Identitetit Qytetërues: Kultura, Feja, Politika. Prishtinë: Rilindja, 1998, fq.159-161.

22 Ibid, fq161-169. Shih gjithashtu International Crisis Group, Religion in Kosovo. ICG Balkan Report No.105, Prishtina/Brussels, 31 January 2001, p.3, Lene Kühle dhe Carsten Bagge Laustsen, “The Kosovo Myth: Nationalism and Revenge”, në Tonny Brems Knudsen dhe Carsten Bagge Laustsen (eds.), Kosovo between War and Peace: Nationalism, Peacebuilding and International Trusteeship. London dhe New York: Routledge, 2006, fq. 30 dhe Robert J. Donia, “Nationalism and Religious Extremism in Bosnia-Herzegovina and Kosovo since 1990”. Ky punim i Donias është botuar nga International Institute for the Middle East and Balkan Studies, Lublana, 12 Qershor 2007, fq. .

23 Shih Hysamedin Feraj, Skicë e mendimit politik shqiptar. Tiranë: Pegi, 2006, fq. 196-7. Shih gjithashtu Vjekoslav Perica, Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States. Oxford: Oxford University Press, 2002, fq.1 5.

24 Shih Stefanaq Pollo, Në gjurmë të historisë shqiptare 2. Tiranë: Akademia e Shkencave të Shqipërisë, 2003, fq.35- 2. Shih gjithashtu Joan Pelushi, “Kriptokrishterimi në Shqipëri: Një vështrim i shkurtër historik dhe roli i tij i rëndësishëm në substratin kulturor të Shqip-tarëve”, Tempulli, Nr.6, 2002, Korçë (5-17), fq.15 si dhe Donia supra note 20, fq. .

25 Shih ICG, supra note 20, fq.1.

26 Shih Noel Malcolm, Kosovo: A Short History. London: Macmillan 1998, fq.268.

159 Ibid, fq.268. Më shumë për rregullimin e sistemit të të drejtave të pakicave në kuadër të Lildhjes së Kombeve shih Gaetano Pentassuglia, Minorities in International Law. Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2002, fq.27-9 dhe Thomas D. Musgrave, Self Determination and National Minorities. Oxford:Oxford University Press, 1997, fq.32-61.

27Ibid, fq.267-8, 272.

28 Ibid, fq.286.

29 Shih Rexhep Abdullahu, Djathtizmi dhe Demokracia në Proces. Prishtinë, 2002, fq. 0-51.

30 Shih Perica, supra note 21, fq.8

31 Cituar sipas Ibid, fq.1 5.

32Ibid, fq

33 Shih ICG, supra note 20, fq.1.

34 Shih Shkëlzen Maliqi, Shqiptarët due Evropa. Pejë: Dukagjini, 199 , fq.125.

35 Shih ICG, supra note 20, fq.5.

36 Shih Aurel Plasai, Vija e Teodosit rishfaqet: Nga do t’ia mbajnë shqiptarët?. Tiranë: Marin Barleti, 1995 (botimi i parë i veprës është bërë më 1993)

37 Shih Enis Sulstarova, Arratisja nga Lindj: Orientalizmi Shqiptar nga Naimi te Kadareja. Tiranë: Dudaj, 2006, fq.269-279

38 Ibid, fq278-9.

39 Shih Arbën Xhaferi, “Religjioni, politika dhe shqiptarët”, MM, viti i 6-të i botimit, 8:9, 2005, fq.7-17. Për motivin e vërtet të konflikteve në botë që sot po ravijëzohen si konflikte fetare shih Loretta Napoleoni, “Modern Jihad: The Islamist Crusade”, SAIS Review, XXIII:2, 2003, fq.53-69.

40 Shih Maliqi, supra note 33, fq.31.

41 Ukshin Hoti në Ismail Kadare, Ukshin Hoti, Bisedë përmes hekurash. Tiranë: Onufri, 2000, fq.55.

· Ky studim është lexuar në Simpoziumin ndërkombëtar, “Identiteti evropian i Kosovës”, i mbajtur më 26 dhe 27 Qershor 2007 në Prishtinë.

Valon Murati: Reciprociteti në të drejta - Vetëvendosje nesër