Në fokus të historianit

PROBLEMET DHE SFIDAT

NË HISTORIOGRAFINË SHQIPTARE

Shkruan: Prof.Dr.Muhamet Pirraku

_____________________________________________________________________________

“Dija fillon aty ku fillon tensioni midis dijes dhe padijes”- Karl Popper

Historiografia shqiptare është dije albanistike, lindjen dhe rriten e së cilës e kanë përcjellë fatet e lirisë së kombit dhe të shtetit shqiptar. Lindja dhe zhvillimi i saj ka ndodhur në rrethana të ndera dhe specifike. Historiografisë shqiptare i mungon parahistoria e saj e mirëfilltë në kuadër të dijës së filozofisë dhe i mungon shkolla historiografike moderne e shekullit XIX krejt deri në mesin e viteve ’30 të shekullit XX, e cila ka qenë tepër jetëshkurtër. Fitorja e sistemit komunist në arealin shqiptar nga mesvitet ‘40, solli tronditje në dijet albanistike në përgjithësi, me pasoja më të mëdha në fushë të historiografisë.

Ringritja e dijës historiografike shqiptare në shërbim të shoqërisë dhe të shtetit komunist me qendër në Tiranë, nisi qartë nga viti 1946, me ngritjen e Institutit të Studimeve, kurse në Kosovë fillet e dijës historiografike u shënuan me hapjen e Degës së Historisë së Fakultetit Filozofik të Prishtinës, më 1963. Këtu nuk kam kohë të përmend ngritjen e institucioneve të tjera shkencore në Shqipëri dhe në Kosovë, nga fillimvitet ’50 deri nga mesi i vitet ’70, as të përvijojë rezultatet e tyre në ngritjen e shkollës historiografike shqiptare. Ndaj, të mjaftohemi me konstatimin se ngritja e Universitetit të Tiranës, më 1957, ringritja e Instituti Albanologjik të Prishtinës dhe ngritja e Entit të Historisë së Kosovës, më 1967, dijen e brishtë historiografike shqiptare e futi në garë me dijen historiografike jugosllave e evropiane, pa pasur aftësi të lirohej nga ndikimet e fuqishme veçanërisht të historiografisë bolshevike ruse.

Së këndejmi, problemet dhe sfidat në historiografinë e Shqipërisë dhe në historiografinë e Jugosllavisë të fundviteve ’40 deri në fundvitet ’80 të shekullit XX, janë probleme dhe sfida me të cilat është ballafaquar historiografia e Kosovës. Ndërkaq, historiografia shqiptare në përgjithësi aktualisht, përpos me problemet dhe me sfidat e historiografisë në arealin e Bllokut socialist të pjesës së dytë të shekullit XX, ndeshet me probleme dhe me sfida të tjera specifike për arealin shqiptar të copëzuar në pesë shtete dhe në një “administrim” ndërkombëtar eksperimental.

Problemet aktuale në historiografinë shqiptare në përgjithësi janë të shumta. Në vija të trasha mund të përmenden: gabimet materiale dhe njëanshmëritë ideologjike fetare të bartura nga historiografia botërore e klerikale shqiptare të filleve të shkollës historiografike shqiptare, gjykimet dhe përfundimet e sedimentuara si dije në literaturën historiografike dhe në ndërgjegjen krijuese të studiuesve të historisë në interes të shoqërisë moniste komuniste, kaosi mbi dhjetëvjeçar në zhvillimin e dijes historiografike në emër të lirisë politike pas shthurjes së pushtetit komunist në arealin etnik shqiptar, mungesa e shkollës historiografike kombëtare e udhëhequr prej një qendre studiuese, mungesa e faktorit shtet të përbashkët, baza ekonomike mizere e dijës historiografike, ideologjizimi partiak e fetar aktual i shfrenuar i dijës historiografike, diletantizmi dhe vollentarizmi joprofesional në dijen historiografike, sharlatanizmi dhe mungesa e autocensurës dhe të censurës profesionale shkencore, mungesa e kritikës historiografike shkencore, tendencat për sociologjizimin e historisë si dije e të tjera.

Evidencimi një për një i të gjitha problemeve dhe i të të gjitha sfidave me të cilat ballafaqohet historiografia shqiptare aktualisht do të duhej të ishte projekt shkencor kolektiv institucional akademik me mbështetje politike, juridike dhe ekonomike shtetërore. Puna individuale në këtë drejtim, si kjo imja me kumtesë, mund të quhet vetëm diagnozë vëzhgimi për problemet dhe sfidat më të mëdha në këtë fushë. Dhe, këtu duhet të kihej parasysh fakti se përpjekjet për daljen nga kjo gjendje më shumë se kaotike në historiografinë shqiptare, deshëm apo jo, nuk mund të kurorëzohen nga gjeneratat e dijetarëve që ndikuan në krijimin e tyre. Në historiografi me vështirësi të mëdha depërtojnë e reja dhe e vërteta historike.

Tashti të ndalemi edhe në disa probleme dhe sfida të prekshme. Dallimet midis koncepceptit metodologjik, përmbajtjesor dhe politik kombëtar të Shkollës historiografike të Tiranës dhe të Shkollës historiografike të Prishtinës të periudhës komuniste ishin evidente, por ato, më tepër për shkaqe politike përballë konceptit antishqiptar të historiografisë jugosllave dhe evropiane, në fërkime kanë shfaqur vetëm xixa. Themelet e konceptit të Shkollës historiografike të Tiranës u nisën të imponuara me përkufizimet konceptuale, filozofike, politike e metodologjike: popullin dhe kombin shqiptar me histori në rikërkim duhet parë brenda ledhit londinez të shtetit shqiptar, kurse shkenca e historisë të vihej në shërbim të shoqërisë komuniste e të projekteve të bllokut socialist - kominternist. Në relacionin e Shqipërisë dhe të shqiptarëve me fqinjët në Ballkan e më gjerë, veçanërisht me serbët, me malazeztë dhe me bullgaro-maqedonët, të kërkoheshin, të gjendeshin dhe të afirmoheshin kontaktet politike e luftarake antiturke, që nënkuptonte antiislame, dhe ato antinazifashiste, që nënkuptonte antipërendimore, me përkujdesje kujdestare ndaj helenizmit, që nënkuptonte nënçmimin poshtërues shqiptar ndaj fundamentit të ortodoksisë në përgjithësi.

Kjo pati për rrjedhim afirimimin e kundërvlerave për vlera dhe të vlerave për probleme dytësore ose tretësore, me pasoja për historiografinë kombëtare shqiptare. Veçanërisht kualifikimi i bashkëpunëtorëve të Serbisë, të Malit të Zi, të Greqisë dhe të Bullgarisë deri në shkallën e heronjëve të kombit shqiptar është me pasoja të gjata në historiografinë shqiptare. Koto ishin koncepte kominterniste. Por, këtu, përnjëherë duhet të konstatohet fakti se nga fillimvitet ’60, fillimisht nga dijetarët e formuar në universitetet përendimore, kurse nga fundvitet ‘60 edhe nga qarqet drejtuese të Partisë së Punës së Shqipërisë, ishte i pranishëm disidentizmi për të përballur konceptet e dirigjuara ruse në historiografinë shqiptare. Kjo qartë është portretuar në punën e Konferencës së Parë (dhe të Dytë) të Studimeve Alganologjike (1962, 1967), në sipoziumet në Pesëqindvjetorit të vdekjes së Skënderbeut në Tiranë dhe në Prishtinë (1968). Kurse Konferenca Kombëtare e Studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit 1878-1881, në Tiranë dhe në Pprishtinë, më 1978, ishte hapi më i plotë shkencor dhe politik në afirmimin e shkollës historiografike kombëtare në arealin shqiptar, gurët themeltar të së cilës i kishte çimentuar disidentizmi dhe gueriliteti historiografik shqiptar i Kosovës.

Vërtet, Kosovës dhe pikërisht qendrës universitare të Prishtinës i takoi fati të bënte hapa prijatar si në gjuhësi, ashtu edhe në historiografi, pikërisht në fushë të përpjekjeve për ndriçimin e historisë së popullit shqiptar në arealin gjithëshqiptar, si mjet për të përgatitur ribashkimin politik e shtetëror të Shqipërisë Etnike. Realisht, themelet e historiografisë shqiptare të Kosovës ishin vendosur në frymën e të drejtave dhe të lirive postbrionale të kombësisë shqiptare në Jugosllavinë avnojiste, të afirmuar me luftën e LKJ-së kundër fraksionit serbomadh antititist të Aleksandër Rankoviqit.

Duhet të ritheksohet fakti se Shkolla historiografike e Kosovës e zhvilloi konceptin historiografik legal institucionalisht të përqendruar në gjetjen dhe në afirmimin e fakteve në shërbim të kërkesës politike legale dhe ilegale për Republikën e Kosovës, përkatësisht për Republikën e Shqiptarëve në Jugosllavi në kuadër të federalizmit jugosllav, qartë si hap diskret për zgjidhjen e Çështjes shqiptare me mjete politike mbi të drejtën e vetëvendosjes mbi parimet marksiste-leniniste. Në këtë drejtim, këtë shkollë historiografike do ta mbështet ndjeshëm shkolla historiografike e Tiranës dhe mbi këtë amplitudë do të mbështet disidentizmi i kësaj historiografie, për të dalë nga kornizat e konceptetit filozofik kominternist.

Funksioni i historiografisë së Kosovës në themele të shtetësisë së Kosovës simotër me historiografinë e republikave federale të Jugosllavisë u ridimensianua plotësisht në Kongresin IV të Historianëve të Jugosllavisë, më 1976. Vërtet, krahas konceptit institucional legal shkollën historiografike të Kosovës të periudhës moniste komuniste e shquan dimensioni i disidentizmit historiografik për ndriçimin e historisë së kombit në arealin etnik shqiptar në funksion të kërkesave dhe të përpjekjeve për ribashkimin e Shqipërisë Etnike. Në këtë drejtim legalisht mbështetej Rezoluta e Konferencës së Bujanit, kurse me disidentizëm afirmohej Programi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kërkesat historike të Lidhjes “Besa-besën” të Pejës, roli i Kosovës në Aktin e Pavarësisë së Shqipërisë, Lëvizja Kombëtare Kaçake e Kosovës, Programi i PKJ-së – LKJ-së lidhur me të drejtat e popujve për vetëvendosje, etj. E tëra kjo ishte frymë kombëtare edhe e strukturave politike dhe censuriale shqiptare të Kosovës, përndryshe disidentizmi në historiografinë shqiptare të Kosovës nuk do të kishte arritur përmasat që ajo i ka, e të cilat paevitueshëm do të çonin në unifikimin koncepcional të shkollës historiografike kombëtare shqiptare.

Kjo çka u tha deri këtu për historiografinë shqiptare në përgjithësi vlen vetëm për periudhën e historiografisë së periudhës moniste-komuniste. Ripushtimi i Kosovës nga Serbo-Jugosllavia, në mars të vitit 1989, dhe shpërbërja e shtetit të Shqipërisë, më 1990, pati për pasojë një kaos të vërtetë në fushë të historiografisë shqiptare në përgjithësi. Shkatërrimi përfundimisht i bazës ekonomike të dijës së historiografisë dhe shthuarja përfundimtare e censurës shkencore institucionale në këtë dije për më shumë se dhjet vite, përmbysi pjesën më të madhe të vlerave kombëtare të konsoliduara në historiografinë shqiptare dhe nxori në pah vlera të tjera, në të shumtën e rasteve të preferuara politikisht, të kërkuara krahinarisht dhe madje edhe të imponuara familiarisht, kryesisht përmes finansimit joinstitucional.

Me pak fjalë, aktualisht në arealin e Shqipërisë londineze, kemi të pranishëm konceptin institucional të bunkerizuar të periudhës moniste-koministe me tendencë të hapjes kah shkolla historiografike të konceptit të shoqërisë së hapët, sociologjike. Kjo shkollë historiografike institucionale përballet, me injorim e me heshtje, me tendencat e ringjalljes së shkollës historiografike të viteve ’30, por tashti, përveç frymës klerikale dhe bektashiane, të barsuar edhe me frymën ahmarrëse politike balliste dhe legaliste. Këto koncepte historiografike e kanë parahistorinë e jetuar në veprimtarinë historiografike të emigracionit politik shqiptar antikomunist.

Problemet dhe sfidat aktuale në historiografinë shqiptare në Kosovë, dhe në viset të tjera shqiptare jashtë Shqipërisë londineze, janë bukur identike me ato në hiq shtetin Shqipëri. Shkatërrimi i bazës ekonomike, i censurës shkencore, vollentarizmi në historiografi për mase trembëdhjetë vjet dhe finansimi jashtinstitucional sorosian dhe familjar ka ndikuar fuqimisht në prishjen e rendit të vlerave. Dhe, veçantë me pasoja të pa parashikuara politike është kultivimi aktual i dy koncepteve historiografike për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, pikërisht koncepti institucional farkistë në koekzistencë me konceptin aktual të historiografisë së shoqërisë së hapët, në një anë, dhe në anën tjetër concepti uçëkçist, i cili kërkesën për shtetin e Kosovës, si hap për zgjidhjen e Çështjes shqiptare, e mbështetë në luftën çlirimtare dhjetëvjeçare të UÇK-së. Me dy koncepte antagoniste u promovuan fillet e historiografisë shqiptare edhe në Iliridë, pikërisht në 90-vjetorin e Kongresit Gjithëkombëtar Shqiptar të Manastirit!?!

Duke përfunduar mund të konstatoj: shikuar problemet historike dhe ekzistuese, sfidat aktuale në historiografinë shqiptare janë ndër më të ndryshmet. Me pak fjalë: kërkohet unifikimi i shkollës historiografike shqiptare, rishikimi i periodizimit të periudhave historike, i kthesave historike, si dhe revalorizimi i vlerave historike kombëtare të mirëfillta. Shikuar pengesat që ka aktualisht gjuha kombëtare pas tridhjetë vjet jetë, stabilizimi i vlerave historike kombëtare në historiografinë shqiptare do të jetë proces i gjatë dhe shumë i vështirë.

Prishtinë, 19 dhjetor 2003

E morëm nga: ”50 vjet studime albanologjike”-(Simpozium), Prishtinë, 2004, 516-523.