|
Nga burimet historike qė vijnė
nga antikiteti si dhe kronikat mesjetare -
argumentohet: ROLI
PELLAZGO - ILIR NĖ KRIJIMIN E KOMBEVE DHE GJUHĖVE EVROPIANE Shkruan: Elena Kocaqi
Hyrje Historianėt flasin dhe shkruajnė
pėr kulturat e krijuara nga popuj prehistorik dhe historik, por nė lidhje me
etnicitetin e popujve qė krijuan kėto qytetėrime, ata flasin pak ose aspak.
Me ose pa qėllim ata e trajtojnė problemin e etnisė sė kėtyre popujve si
ēėshtje jo parėsore. Duke lėnė pas dore njė temė tė tillė, shpesh janė bėrė
edhe gabime trashanike nė histori, pasi nuk janė studiuar kultura dhe gjuha e
kombeve, qė janė pasardhės direkt tė kėtyre popujve antik, me qėllim qė tė
nxirret nė pah e vėrteta historike. Kanė qėnė historianėt e huaj dhe
veēanėrisht austriakėt, gjermanėt dhe sė fundmi amerikanėt, qė i kanė mėshuar
me tė drejtė rolit tė etnisė mė tė vjetėr evropiane. Kjo ēėshtje fatkeqėsisht
nuk ėshtė parė fare nga historiografia shqiptare, pasi historianėt shqiptarė
janė marrė mė tepėr me vėrtetėsinė se shqiptarėt janė pasardhėsit e ilirėve,
gjė qė nuk diskutohet fare nga qarqet e historisė botėrore, duke lėnė pas
dore shtrirjen dhe rolin etnik pellazgo-ilir dhe kulturėn e tyre. Historianėt shqiptar duhet tė jenė tė
parėt qė tė shkruajnė, pasi njė mangėsi e historianėve tė huaj ėshtė
mosnjohja e gjuhės shqipe, e cila ėshtė ēelėsi i zbėrthimit tė kėsaj
historie. Edhe nėse ata do tė dinin shqipen, nuk do njihnin dot dialektet dhe
nėndialektet e saj tė cilat edhe unė qė jam shqiptare, nuk i njoh nė nivelin
e duhur. Sigurisht qė historianėt dhe gjuhėtarėt e huaj, nuk dinė se shqipja
gjendet nė tė gjitha gjuhėt e Evropės dhe nė tė dy gjuhėt klasike antike, tė
cilat pa shqipen shpesh nuk kanė kuptim. Kjo gjetje e shqipes nė kėto gjuhė
ėshtė justifikuar nga disa historianė qė nuk dinė asnjė fjalė shqip, si
huazim qė ka bėrė shqipja dhe nė mėnyrė tepėr naive edhe gjuhėtarėt e
Shqipėrisė, vazhdojnė tu mbajnė kėngėn duke mos bėrė asnjė studim serioz nė
lidhje me kėtė ēėshtje. Fakti qė shqipja, ndodhet nė tė gjitha
gjuhėt evropiane dhe nė tė gjitha gjuhėt e quajtura nga studiuesit si
indo-evropiane, tregon se ėshtė gjuha mėmė e tyre. Ajo gjendet kudo dhe ka
rolin shpjegues tė kuptimit tė kėtyre gjuhėve, tė emrave tė vendeve, maleve
dhe lumenjve.Tė dhėnat arkeologjike kanė treguar se kultura e bronzit nė
Evropė ka qėnė uniforme. Varrimi me tuma dhe sėpata dytehėshe dhe shumė
materiale arkeologjike, gjenden nė tė gjithė Evropėn dhe Azinė Qėndrore,
madje gjurmė tė tyre janė gjetur deri nė kontinentet Amerikane dhe Aziatike.
Sipas tė gjitha tė dhėnave historike, arkeologjike, gjuhėsore dhe
antropologjike, popullsia qė krijoi kėtė kulturė tė bronzit ishte e
etnicitetit pellazgo-ilir. Edhe nė Bibėl thuhet pėr njė popull qė
lundron tė gjitha detet e botės dhe qė lidhet me njė popullsi tė racės
evropiane, e thėnė mė qartė atė pellazgo-ilire, qė themeloi edhe kulturėn mė
tė vjetėr evropiane. Pa frikė mund tė thuhet se epoka e bronzit, ishte
periudha e dominimit tė kėsaj popullsie nė tė gjithė territoret e zhvilluara
tė botės antike, nga Gjibraltari deri nė Indi e ndoshta mė tej. Ata janė
krijuesit e qytetėrimeve tė para etnike evropiane si atij tė Kretės, Trojės,
Mikenės dhe Etrusk. Tė dhėnat tregojnė se janė ata qė kanė themeluar dhe
ngritur qytetėrimet e para nė Egjipt dhe Mesopotami, pasi antropologjia,
arkeologjia dhe historia, tregojnė pėr praninė e kėsaj popullsie nė kėto
vende. Pothuajse tė gjitha kombet antike
evropiane janė me origjinė nga substrakti pellazgo-ilir. Kėtu, nuk bėn
pėrjashtim as Greqia e Roma, pasi tė dhėnat tregojnė se popullsia paragreke,
por edhe ajo antike greke, ka qėnė e njė prejardhje pellazgo-ilire, po ashtu
dhe ajo romake. Qytetėrimi greko-romak, do ishte mė drejtė qė tė quhej njė
nga fazat e zhvillimit tė qytetėrimit pellazgo-ilir. Ai nuk ėshtė gjė tjetėr,
veē fundi i kėtij qytetėrimi mijėravjeēar. Njihet qytetėrimi antik, pasi ai
ishte mė afėr historisė dhe kėshtu tė gjitha mrekullitė e njė kulture mijėra
vjeēare etnike Evropiane, me pa tė drejtė mbėshtillen nė njė epokė, nė atė
greko-romake. Kombet antike evropiane, janė krijuar
mbi bazėn e kėtij substrakti pellazgo-ilir, nga lėvizjet e fiseve tė njėjta
etnikisht brenda kėtij territori, gjatė epokės sė bronzit, por edhe tė
hekurit. Nga Atlantiku deri nė Kaukaz, Evropa e bronzit ka folur njė gjuhė pellazgo-ilire,
nga trungu i sė cilės do krijoheshin dialekte dhe mė pas gjuhė dhe kombe. Ky
substrakt ka luajtur rol vendimtar nė krijimin e kombeve moderne evropiane.
Emigrimi nė masė, i popullsisė ilire, drejt perėndimit, njihet nė histori me
emrin dyndjet gjermanike. Territoret qė popullsia ilirike u detyrua tė lė
bosh, u mbushėn nga dyndjet e popullsive iraniano-mongoliane, tė cilat janė
quajtur si avare, sllave, turke dhe qė pėrfunduan nė pjesėn lindore tė
Evropės vetėm nė shekujt XIII. Ajo qė kam trajtuar nė kėtė studim,
ėshtė roli i ilirėve nė krijimin e kombeve tė Evropės, si dhe roli i gjuhės
shqipe nė lindjen e gjuhėve evropiane. Pra katėr janė tezat qė kam si qėllim tė
vėrtetoj: 1.
Substrakti
pellazgo-ilir i Evropės prehistorike dhe antike. 2.
Origjina
pellazgo-ilire e kombeve antike evropiane duke pėrfshirė atė romake dhe atė
para-greke dhe antike-greke. 3.
Origjina
ilire e shumė kombeve moderne evropiane. 4.
Shqipja
apo dialektet e saj, ka qėnė gjuha qė ka folur ky substrakt evropian, nga u
krijuan gjuhėt moderne. Pėr tė
vėrtetuar kėto teza kam shfrytėzuar tė gjitha burimet historike qė vijnė nga
antikiteti si dhe kronikat mesjetare. Jam mbėshtetur dhe nė tė dhėnat
arkeologjike dhe antropologjike, pėr tė nxjerrė ngjashmėritė kulturore dhe
antropologjike. Risia e kėtij studimi ėshtė fakti se kam analizuar edhe
gjuhėt mė kryesore evropiane antike dhe moderne pėr tė nxjerrė nė pah,
ngjashmėritė qė ato kanė me shqipen dhe kam shpjeguar kuptimin e fjalėve tė
tyre me anė tė shqipes. Kėto
pėrkime dhe pėrkthime gjuhėsore i kam realizuar nga gjuhėt letrare aktuale tė
kėtyre kombeve, se nėse do tė njihja dialektet e tyre pa frikė mund tė thuhej
se nga ato mund tė dilnin thesare. Siē do e shikojmė, shqipja luan rol
kryesor nė formimin e kėtyre gjuhėve, pasi ajo ėshtė pasardhėsja direkte e
substraktit pellazgo-ilir tė Evropės. Fal maleve dhe krenarisė sė shqiptarit,
sot bota ka tė gjallė gjuhėn substrakt, qė mendon se ėshtė zhdukur, por qė
pėr shumė gjuhėtar dhe historianė, ashtu si dhe pėr mua, ajo ėshtė e gjallė
dhe ruhet tek gjuha shqipe dhe atyre qė dyshojnė iu themi ta mėsojnė shqipen
dhe pastaj tė flasin. Manjani e quan shqipen si:
ajo gjuha e mrekullueshme qė i
pėrngjan njė vendburimi tė pasur, mbi tė cilin mjafton tė pėrkulesh dhe tė
mbledhėsh kokrriza ari filologjik (Z.Manjani, Fund i
Misterit Etrusk, 1973, f.69) (
) ( Pjesė e
shkėputur nga libri: Roli Pellazgo-Ilir nė krijimin e kombeve dhe gjuhėve
Evropiane)
____________________________________________________________________________________________________________________
|