Nga Konferenca Shkencore Ndërkombëtare “Demonstratat e

vitit 1981 kthesë e madhe  në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare”, Prishtinë,  03 - 04. 06. 2011

 

 

SEGMENTE NGA EPOPEJA

E DEMONSTRATAVE TË PRANVERËS 1981

 

 

 

Shkruan: Abdullah Prapashtica

 

     Në fund të viteve të ‘70 ishte sekret publik se pas vdekjes së Titos, Jugosllavia do të hynte në një cikël të ri të zhvillimeve politike, por askush nuk kishte guximin të parashikonte epilogut e tyre. Protesta studentore e mbrëmjes së 11 Marsit 1981 që shpërtheu në shenjë revolte për kushtet e këqija të ushqimit dhe të mësimit në Qendrën Studentore, ishte vetëm dalja në sipërfaqe e një vullkani që po ziente kahmoti.

    Vështirë se do të mund të besonte dikush se kjo do të ishte shkak i protestës se dytë studentore e cila u mbajt me 26 mars1981, me qëllim që të kërkohet garancia nga autoritetet universitare për mos burgosjen për pjesëmarrje në demonstratën e 11 marsit, e cila me ndërhyrjen e PKMLSHJ’së (Lexo: Partia Komuniste Marksiste - Leniniste e Shqiptarëve në Jugosllavi - Sh.B) u shndërruan në demonstrata me kërkesën politike për Republikën e Kosovës. Pastaj në demonstrata morën pjesë edhe aktivistë të LNÇKVSHJ’së (Lexo: Lëvizja Nacional Çlirimtare e Kosovës dhe Viseve Shqiptare në Jugosllavi - Sh.B) e OMLK’së (Lexo: Organizata Marksiste Leniniste e Kosovës - Sh.B)  dhe të grupeve e organizatave tjera ilegale si edhe shumë grupe formale e jo formale si edhe individ atdhetarë.

     Regjimi para opinionit u paraqit se është i befasuar edhe pse nga viti 1978 ishte i informuar zyrtarisht se po që se nuk ndërmerr hapa për krijimin e Republikës shqiptare të Kosovës, ku do të përfshihen të gjitha viset e popullit shqiptar në ish RSFJ, me këtë kërkesë, do të dilet në demonstrata. Se regjimi ishte në dijeni se do të vinte te demonstratat me këtë kërkesë, dëshmon më së miri RAPORTI I KOMISIONIT PËR PËRCAKTIMIN E PËRGJEGJËSISË SË MAHMUT BAKALLIT. ( Botuar në Gazetën “Rilindja” - E shtunë, datë 26. IX. 1981)

     Gazeta “KOMUNIST” në numrin e vet të fundit - 1981 - botoi tekstin e raportit të komisionit të kryesisë të KQ të LK të Serbisë dhe të kryesisë së KK të LK të Kosovës lidhur me vërtetimin e përgjegjësisë partiake të Mahmut Bakallit, ish kryetar i Komitetit Krahinor të LK të Kosovës. Ky raport siç dihet është shqyrtuar në mbledhjen e KK të LK të Kosovës me 6 gusht të po këtij viti, kur u mor vendim që Mahmut Bakalli të përjashtohet nga Komiteti Krahinor dhe të dënohet me masën partiake: Vërejtje e fundit me para përjashtim nga Lidhja Komuniste e Kosovës.

     Në gazetën “RILINDJA” të datës 26. IX. 1981 botohet teksti i këtij raporti ku në preambulën e tij, komisioni i kishte ndriçuar më gjerësisht faktet në lidhje me përgjegjësinë personale të Mahmut Bakallit për gjendjen e krijuar. Në kapitullin e I’rë të këtij raporti që tërësisht i përkushtohet aktivitetit të PKMLSHJ’së para shpërthimit të këtyre demonstratave, Institucionet informohen për kërkesën për Republikën shqiptare të Kosovës të shtruar qysh nga viti 1978. Aktiviteti i PKMLSHJ’së përshkruhet në mënyrë kronologjike në ato rrjedha se si kanë arritur dokumentet e saja në adresat e partisë në pushtet. Meqë posedojmë materialet e botuara nga organet e atëhershme të mjeteve të informimit dhe inserte nga libri i Sinan Hasanit i cili e zëvendësoi në detyrë Mahmut Bakallin, me rastin e 30 vjetorit të organizimit të këtyre demonstratave, kësaj kumtese ia bashkangjesim këto dëshmi:

1. Raporti i komisionit të kryesisë të KQ të LK të Serbisë dhe të kryesisë së KK të LK të Kosovës lidhur me vërtetimin e përgjegjësisë partiake të Mahmut Bakallit, ish kryetar i Komitetit Krahinor të LK të Kosovës. (Rilindja, E shtunë - 26. IX. 1981)

2. Faqet nga libri i Sinan Hasanit “E vërteta dhe mashtrimet”. (Faqet: 26/27, 196//197, 198/199 dhe 200/201)

3. Fakte dokumentuese mbi aktivitetin e PKMLSHJ’së gjatë një periudhe të caktuar. (Lexo raportin në fund të shtojcës së Pashtrikut)

 Në bazë të këtyre fakteve dëshmohet se si ka ardhur deri te shtruarja e kërkesës “Kosova Republikë”, se si janë organizuar dhe si janë zhvilluar demonstratat e vitit 1981 me këtë kërkesë.

 

Abdullah Prapashtica - Prishtinë, 03. 06. 2011

 

* ) Kjo kumtesë u lexua në Konferencën Shkencore Ndërkombëtare “Demonstratat e vitit 1981 - kthesë e madhe në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare”,  e mbajtur në Prishtinë, më  03 - 04. 06. 2011

 

 

SHTOJCË  E PASHTRIKU.ORG

     Në Gjykatën e Qarkut në Prishtinë, nga data 07 gjer më 12 shkurt 1983 u mbajt procesi gjyqësor kundër 23 pjesëtarëve të PKMLSHJ’së. Tri ditë më vonë, më 15 Shkurt, Trupi Gjykues i përbërë nga gjyqtarët: Mentor Qoku - kryetar, Verosllava Dimiq - gjyqtare, Dojqin Maksimoviq, Ilaz Aliu dhe Emin Azemi, gjyqtarë porot si dhe Atifete Krasniqi -  procesmbajtëse, shpalli aktgjykimin P-K.nr. 167/82, dhe në “Emër të popullit” këta intelektualë u dënuan prej 1- 14 vjet burgim.

 

Në Gjykatën e Qarkut në Prishtinë, Shkurt 1983:

Rexhep Maqedonci - gjatë gjykimit të pjestarëve të PKMLSHJ’së.

AKTGJYKIMI KUNDËR PJESËTARËVE TË PKMLSHJ’së

_________________________________________________________________________________________________

 

NË EMËR TË POPULLIT

P-K.nr. 167/82

 

     Gjykata e Qarkut në Prishtinë, në kolegjin e përbërë nga gjyqtari, Mentor Qoku, kryetar, nga gjyqtarja e kësaj gjykate, Verosllava Dimiq dhe gjyqtarëve porotë: Dojqin Maksimoviq, Ilaz Aliu dhe Emin Azemi, në pjesëmarrjen e punëtores së kësaj gjykate, Atifete Krasniqi, procesmbajtëse, në çështjen penale kundër të akuzuarve: Rexhep Maqedonci, Adem Prapashtica, Nusret Ahmeti, Kadri Cakiqi, Adem Dervisholli, Sabit Gashi dhe Skënder Vardari, të gjithë për veprën penale “Bashkim për veprimtari armiqësore” nga neni 136. alineja 1, lidhur me nenin 114 të Ligjit Penal të RSFJ, Lutfi Maqedonci, Fatmir Graiçevci, Bahtir Ahmeti, Martin Çuni, Meriman Braha, Osman Maqedonci, Arban Hoxha, të gjithë nga Prishtina, Naim Mahmudi nga Dragonishta e Vogël KK Kërçovë dhe Ahmet Islami nga Prishtina, të gjithë për vepër penale “Bashkim për veprimtari armiqësore” nga neni 136, al. 1 e LP të RSFJ, lidhur me nenin 114, Avdi Krasniqi nga Peja për vepër penale “cenim kundërrevolucionar i rregullimit shoqëror” nga neni 114, Ahmet Qeriqi nga Shtimja, Zenun Gjoci nga fshati Gjocaj, Hamëz Morina nga fshati Llashkadrenoc, Sallah Jonuzi nga Ferizaj dhe Idriz Isufi nga Prishtina për vepër penale “Propagandë armiqësore” nga neni 133. al.1 dhe i akuzuari Agim Ahmeti për vepër penale “Moskallëzim i veprës penale” nga neni 172 al.1, sipas aktakuzës së Prokurorisë Publike të Qarkut në Prishtinë pp.nr.152/82, 156/82, 158/82,.... në prani të të akuzuarve dhe të avokatëve mbrojtës, shumica syresh me detyrë zyrtare si: Mehmet Dushku, Zeqir Arni, Zhivojin Jokanoviq, Ivko Jagodiq, Engjëll Çeta, Hasan Kryeziu, Gavrilo Vuleviq, Latif Krasniqi dhe Avni Gjakova, gjatë mbajtjes së seancave “publike” prej 7 deri më 12 shkurt të vitit 1983, në prani të përfaqësuesve të aktakuzës, zëvendës-prokurorëve të Qarkut në Prishtinë, Reshat Millaku dhe Ruzhdi Kozmaqi, më 15 shkurt 1983 shpalli aktgjykimin dhe dënoi të akuzuarit:

 

 1. Rexhep Maqedonci, me 14 vjet burg,
 2. Adem Prapashtica, me 11 vjet burg,
 3. Nusret Ahmeti, me 10 vjet burg,
 4. Kadri Cakiqi, me 6 vjet burg,
 5. Adem Dervisholli, me 6 vjet burg,
 6. Sabit Gashi, me 8 vjet burg,
 7. Skënder Vardari, me 8 vjet burg, 

 8. Lutfi Maqedonci, me 6 vjet burg,
 9. Fatmir Graiçevci, me 9 vjet burg,
10. Bahtir Ahmeti, me 5 vjet burg,
11. Martin Çuni, me 8 vjet burg,
12. Meriman Braha, me 7 vjet burg,
13. Osman Maqedonci, me 5 vjet burg,
14. Arban Hoxha, me 5 vjet burg,
15. Naim Mahmudi, me 2 vjet burg,
16. Ahmet Islami, me 5 vjet burg,
17. Avdi Krasniqi, me 7 vjet burg,
18. Ahmet Qeriqi, me 8 vjet burg,
19. Zenun Gjocaj, me 6 vjet burg,
20. Hamëz Morina, me 5 vjet burg,
21. Sallah Jonuzi, me 3 vjet burg,
22. Idriz Isufi, me 2 vjet burg, dhe
23. Agim Ahmeti, me1 vit burg.

 

( … )

 

UDB’ashët, GJYKATËSIT DHE PROKURORËT

 

     Në keqtrajtimin, hetimin dhe gjykimin e këtyre atdhetarëve morën pjesë këta UDB’ash, gjykatës e prokurorë:

 

 

Inspektorë e UDB’së:

 

1. Lutfi Ajazi,
2. Xhavit Kuçi,
3. Bashkim Kursani,
4. Zymber Zymberi,
5. Faik Nura,

6. Ibush Kllokoqi,
7. Lorenc Selmani,
8. Zoran Lakiçeviqi,
9. Ismail Arifaj e shumë të tjerë.

 

Gjykatësit dhe porokurorët:

 

1. Isak Nishevci, gjykatës hetues,
2.
Mentor Qoku, kryetar i trupit gjykues,

3. Verosllava Dimiq - gjykatëse
5. Dojqin Maksimoviq,

6. Ilaz Aliu dhe

7. Emin Azemi, porotë,
8. Reshat Millaku dhe
9. Ruzhdi Kozmaqi, prokurorë.

 

 

     Ky soj udbashësh, gjykatësish e prokurorësh, të cilët në vitet 80’të kanë punuar në sigurimin shtetëror serbo’jugosllavë, në gjykatën supreme të Kosovës, dhe në të gjitha nivelet e gjykatave nëpër komuna, kanë rrahur, përgjakur, gjymtuar e dënuar mijëra intelektualë shqiptarë, vetëm pse janë angazhuar për realizimin e kërkesës “Kosova Republikë”, dhe të tillët edhe sot punojnë në të gjitha nivelet e gjykatave dhe në prokurorinë e Republikës së Kosovës, madje për çudi në këto institucione punojnë bashkë ata që dje thurën aktauza (prokurorët) me ata që u akuzuan (të dënuarit) !!!!

 

     Sa për ilustrim, me këtë rast po jap një shembull nga prokuroria publike e Republikës së Kosovës. Sot, në këtë prokurori punojnë dy ish’prokurorët: RESHAT MILLAKU dhe RUZHDI KOZMAQI, bashkë me ish të akuzuarin e parë të grupit PKMLSHJ, REXHEP MAQEDONCIN ( !!! )

 

Lexoni të dhëna e këtyre prokurorëve:

 

 

 

RESHAT MILLAKU:

Pozita: Prokuror

Telefoni: 038 248-903

e-mail: reshat.millaku@shppk.org

 

RUZHDI KOZMAQI

Pozita: Prokuror

Telefoni: 038 211-903

e-mail: ruzhdi.kozmaqi@shppk.org

 

 

Rexhep Maqedonci

Pozita: Prokuror

Telefoni: Ska shënime

e-mail: rexhep.maqedonci@shppk.org

 

 

Për më tepër lexoni në faqen zyrtare:

 

SHOQATA E PROKURORËVE PUBLIK TË KOSOVËS

 

( NO COMMENT!!! )

_________________________________________________________________________________

 

D Ë SH M I T Ë

NGA  AKTIVITETI  I  PKMLSHJ’së

 

 

Faqet: 26/27, 196//197, 198/199 dhe 200/201

nga libri i Sinan Hasanit “E vërteta dhe mashtrimet”

 

 

 

 

__________________________________________________________________________________________________________

( Përgatiti moderatori i www.pashtriku.org – Sheradin Berisha )

_________________________________________________________________________________________________________

© Pashtriku.org - Qershor 2011

 

 

Me rastin e 30 vjetorit të Demonstratave të vitit 1981

 

 

NË PRANVERËN E VITIT 1981 NIS RRËNIMI JUGOSLLAVISË

 

Shkruan: Tahir Gecaj

 

 

1. Rrethanat që përshpejtuan kryengritjen shqiptare

 

     Shteti jugosllav në fillim të viteve të tetëdhjeta ishte përfshirë nga një krizë e thellë, e cila, pos vështirësive të natyrës ekonomike, manifestohej edhe me një rënie morale të të gjitha strukturave të një sistemi të shthurur, që shkonte gjithnjë e më shpejt drejt dezintegrimit përfundimtar. Paskënaqësia e popujve të atij shteti manifestohej kudo, qoftë me ndërprerje të punës në formë grevash, qoftë me mosmarrëveshje të natyrës ndërnacionale, në të cilat, e, mbi të gjitha, hetohej lufta e klaneve dhe grupacioneve kombëtare për pushtet dhe për ndikim më të madh në organet e federatës. Ashpërsimi kishte arritur kulmin sidomos mes klaneve udhëheqëse serbe, kroate e sllovene. Klani serb, si më i madhi për nga numri në organet e Federatës, por edhe në organet udhëheqëse të republikave të tjera dhe të dy krahinave, ishte në ofensivë. Ai e kishte shtuar aktivitetin për arritjen e qëllimeve serbo-mëdha dhe, periudhën pas Titos, e shihte si shansë të madhe për arritjen e qëllimeve serbe për krijimin e “Serbisë së Madhe”.

     Kuadrot serbe brenda udhëheqjes së lartë jugosllave, e kishin shtuar presionin. Ato, madje, qysh para aprovimit të Kushtetutës së vitit 1974, ia kishin bërë të qartë udhëheqjes jugosllave se nuk ishin të kënaqura me avansimin e pozitës kushtetuese të të dy krahinave autonome, e në veçanti të Kosovës. Dy vite pas aprovimit të Kushtetutës, e kishin vënë në ullim pamfletin e ashtuquajtur „Libër i kaltërt“, me të cilin minoheshin ndryshimet kushtetuese. Ai pamflet do të shërbejë, kohë më vonë, si bazë për Memorandumin e mëvonshëm të Akademisë së Shkencave serbe, e cila, e përkrahur nga makineria e shtypit dhe nga politika zyrtare, qe venë në funksion të realizimit të politikës ditore me synim të krijimit të “Serbisë së Madhe”, sipas modelit të “Serbisë mesjetare”. Në vazhdën e betejës për t`i arritur qëllimet për “Serbinë kudo që gjendej një varr serb”, ata vepronin sipas parimit: ”Sa më keq (për të tjerët) aq më mirë (për serbët)”, duke qenë të vetëdijshëm se kuadri udhëheqës në armatën e Jugosllavisë, përbëhej me mbi 70 për qind nga serbët, dhe se ai kuadër e mbështeste politikën serbe për të dominuar mbi popujt tjerë të atij shteti. Kriza dhe konfuzioni i krijuar nga veprimet e udhëheqjes serbe në tërë shtetin, në mënyrë të veçante reflektohej në Kosovë, nga se ajo ishte synim i kahmotshëm serb. Aty gërshetoheshin në mënyrën më të ashpër të gjitha problemet.

     Veprimet e para të pazakonshme për ambientin dhe traditën shqiptare, u shfaqën me rrënimin dhe dëmtimin e ca varrëzave serbe në komunën e Vushtrrisë. Ato veprime vandaliste, shtypi dhe propaganda serbe, në mënyrë kuturu, ua vuri për barrë shqiptarëve, duke i cilësuar si vepra të „nacionalistëve shqiptarë“, ndonëse as më parë e as gjatë atyre ditëve nuk ishin dhënë argumente që shqiptarët të kishin rrënuar varre. Dhe, pa dyshim, rrënimet e tilla patën krijuar huti në opinionin kosovar. Populli nuk e kishte të qartë faktin se veprimet e tilla ishin pjesë e strategjisë së udhëheqjes serbe për t`i destabilizuar rrethanat në Kosovë, se ato veprime orientoheshin nga udhëheqja e lartë serbe, se ato rrënime inskenoheshin nga shërbimet sekrete serbe për të krijuar situata tendosëse, të cilat mund të shërbenin si shkas për inicimin e rrënimit të pozitës kushtetuese të Kosovës, si Elemet konstituiv i Federatës. Propaganda serbe, në mbështetetje të veprimeve të tilla, kishte arritur të krijojë opinionin brenda shtetit jugosllav se shqiptarët bënin presion mbi popullatën serbo’malazeze për t`i shpërngulur nga Kosova. Por, ajo ishte vetëm një anë e medaljes, nga se gjendja ishte para vlimit edhe në aspektet tjera.

     Në rrethana të tilla,  në mbrëmjen e 11 marsit të vitit 1981, nisin Demonstratat e  rinisë studentore të Prishtinës, të cilat, siç treguan ngjarjet e më vonshme, nuk ishte kurrfarë rastësie as e papriture, edhe pse në dukje të parë, asaj mbrëmjeje, një grup studentësh shqiptarë të Universitetit të Prishtinës, gjatë marrjes së darkës në mensën e studentëve, të pakënaqur me cilësinë e  ushqimit, i kishin thyer ca pjata dhe e kishin hudhur darkën e përgatitur. Pra, një pakënaqësi, në dukje e rastit, e shprehur me revoltë e thyerje orendish, ishte përkrahur nga shumica e studentëve shqiptarë, që kishin pritur radhën për të marrë ushqimin. Dhe, nga aty, kishte filluar grumbullimi i studentëve, me ç`rast ishte shfaqur ideja për të dalë me kërkesa për kushte më të mira jetësore, dhe për të demonstruar nëpër rrugët dhe sheshet e Prishtinës.

Mensa e Studentëve në Universitetin e Prishtinës

 

     Mllefi i shfaqur në mensë gjen terren të përshtatshëm për të shpërthyer, jo më vonë se një orë më pas, në një demonstratë të fuqishme. Turma e studentëve, duke brohoritur: „Kushte më të mira jetësore!“, „Kushte!, Kushte!“, derdhet rrugëve e shesheve të Prishtinës për t`u ndalur para institucioneve politiko-administrative: Kuvendit të Kosovës dhe Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve. Rrjeshtave të studentëve iu bashkohen të rinjtë e shkollave të mesme të turnit të pasdrekës, si edhe një numër i madh qytetetarësh, që kishin qëlluar në qëndër të qytetit apo që ishin informuar për grumbullimin dhe daljen e studentëve në rrrugë. Dhe, siç do të vërtetohet më vonë, nuk ishte ai vetëm fillim i shfaqjes së pakënaqësisë së rinisë studentore shqiptare përmes demonstratave, por, përkundrazi, ishte ai fillim i përfundimit të „Perandorisë jugosllave“, të krijuar nga Fuqitë e Mëdha në Londër e Versajë për t`u modifikuar më vonë si Jugosllavi e Jajcës, e, për më tepër, edhe përfundim i gjithmonshëm i gënjështrave dhe mashtrimeve brendashqiptare mbi gjoja zgjidhjen e drejtë të çështjes kombëtare të tyre në Jugosllavinë e asaj kohe, gënjështra ato që i kishte shpërndarë, vite me radhë, makineria e fuqishme propagandistike jugosllave, duke marrë si bazë mbështetëse gjoja frytet e revolucionit popullor: “Vëllazërimin, bashkimin dhe bashkëjetesën mes popujve”.

 

2. Kërkesë unike - pavarësimi nga Serbia

 

     Periudha 15 ditëshe mes Demonstratave të 11 dhe 26 Marsit 1981, mbetet ndër më të rëndësishmet, shikuar nga aspekti i mënyrës së organizimit të palëve të konfrontuara: grupeve ilegale shqiptare, që vepronin nga ilegaliteti i thellë, e të dobësuara nga burgosjet e herëpashershme, të cilat me fillimin e Demonstratave të 11 Marsit 1981, e panë shansin për ta rritur ndikimin në masat e gjera dhe për ta ngritur popullin shqiptar rreth kërkesës për Kosovën - Republikë; shërbimeve sekrete jugosllave, për të cilat thuhej jozyrtarisht se brenda Kosovës vepronin së pakut pesë sosh, që kishin infiltruar dhe aktivizuar, po ashtu shumë agjentë për t`u dhënë demonstrave kahjen e dëshiruar; shërbimeve të huaja informative, të cilat, pa dyshim, nuk rrinin duarkryq, nga se qysh në vitin 1979, një qëndër e huaj informative me ndikim, e kishte parashikuar Kosovën si qëndër të mundshme të turbullirave të mëdha të karakterit ndërnacional, që do të mund të çonin deri në konflikte të pakontrolluara në tërë Ballkanin e edhe më gjerë, si dhe faktorit kryesor - populli shqiptar mbi dy milionësh, që dëshironte të bëhej zot i vetës dhe i lirisë së vet.

     Gjatë asaj periudhe dy javore, forca e popullit shqiptar do të dominojë mbi të tjerat, për të ndikuar drejtpërdrejt në atmosferën e ngjarjeve që priteshin, ngjarjeve me të cilat, siç u vërtetua më vonë, filloi epoka e unitetit real kombëtar lidhur me domosdonë e pavarësimit nga Serbia. Përkundër indikacioneve, që bëjnë me dije se shumë faktorë pretenduan të kenë gisht në Demonstratat e mëdha të vitit 1981, pjesëmarrja masive e faktorit popull, me të gjitha strukturat, të të gjitha moshave dhe pa dallim gjinie, do të jetë ai që do t`ua japë vulën e përgjithmonshme dhe do t`i cilësojë, si kryengritje të përgjithshme popullore, që rrezistoi aktivisht me mjete paqësore kundër politikës antishqiptare, që udhëhiqte shteti jugosllav. Pra, organizatori kryesor i Demonstratave të vitit 1981 ishte dhe mbeti populli shqiptar dhe vetëdija e tij politike për të qenë i lirë dhe i pavarur, vetëdije ajo e krijuar gjatë përpjekjeve e luftrave shumëshekullore, qoftë për të ruajtur qenien dhe individualitetin e vet kombëtar, qoftë për t`u çliruar dhe për të krijuar shtetin e vet në tokat dhe trojet etnike shqiptare.

     Inteligjenca shqiptare e Kosovës ishte ajo që, ngadal por sigurt, kishte krijuar vetëdijen ndër gjeneratat e reja se shqiptarët e Kosovës me vise duhej të çliroheshin nga okupimi serbo’malazez njëherë e përgjithmonë; ishin me mijëra mësues e mësuese shqiptare të të gjitha niveleve shkollore, anë e kënd Kosovës, ata që, para e pas pas vitit 1966, i ushqyen gjeneratat e reja me gjuhën, kulturën, historinë dhe traditën kombëtare, duke e vënë  në funksion të formimit të gjeneratës së re krijimtarinë e rilindësve, pra, ata me punën edukativo’arsimore dhe sakrificën e tyre e fisnikëruan qenien e gjeneratave të reja dhe e përgatitën rininë studenteske e shkollare në rrafshin kombëtar, për të dalë në shesh  rezultatet e asaj pune dhe sakrifice pikërisht në pranverën e vitit 1981; ishin kuadrat e specializuara, që vepronin në institucionet pedagogjike, në entet e botimeve të teksteve shkollore e kudo tjetër, ato që në rrethanat e presionit të vazhdueshëm politiko’ administrativ serbo’jugosllav, kishin arritur t`i pasuronin plan’programet mësimore të të gjitha niveleve shkollore me përmbajtje kombëtare; ishte pra, vetëdijësimi kombëtar gjatë procesit edukativo’arsimor, si edhe edukimi tradicional kombëtar, si shkollë specifike kombëtare mbi domosdonë e daljes nga robëria serbe, ndër faktorët kryesorë, që Demonstratave të vitit 1981 u dhanë orientimin kombëtar, orientim ai që u manifestua qoftë me pjesëmarrjen masive të të gjitha strukturave shoqërore në demonstrata dhe me përkrahjen unanime të kërkesës për Kosovën’Republikë, qoftë me dislokimin e tyre nga Prishtina në të gjitha qytetet dhe në shumicën e komunave të Kosovës, por edhe ndër shqiptarët në Maqedoni.

 

Demonstrata e 1 prillit 1981 në Prishtinë.

 

     Jo njëherë, gjatë atyre ditëve të mëdha kombëtare, ndodhi që në radhët e para të demonstruesve të viheshin të rinj e të vjetër, punëtorë e fshatarë, e, madje edhe gra shtëpiake e eintelektuale. Gjatë 1 prillit 1981, si në Prishtinë ashtu edhe në qëndrat tjera, të rinjtë nuk qenë vetëm. Populli ishte me ta gjatë ballafaqimeve me aparatin represiv serbo’jugosllav, ndërkaq në mbrëmjen e asaj dite, kur makineria ushtarako’policore bëri përpjekje ta bllokojë turmën e demonstruesve, që përbëhej prej më shumë se 100 mijë vetave në qëndër të Prishtinës, populli, pavarësisht nga përbërja klasore e sociale, ua hapi dyert të rinjve demonstrues, që makinëria ushtarako’policore serbe, u përpoq t`i masakrojë. Përkrahja masive e popullit ndaj demonstruesve,la të kuptohet se demonstratat e  marsit dhe të prillit të vitit 1981, hapën një kapitull të ri të luftës politike, në të cilën do të përfshiheshin të gjitha strukturat shoqërore shqiptare në një front lufte, bazat e të cilës ishin vënë qysh me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit.

 

3. Gjeneza e idesë për Republikën e Kosovës

 

     Ideja e ngritjes së statusit të Kosovës në republikë, që do të ndryshonte edhe statusin e shqiptarëve nga pakica kombëtare në komb të barabartë me popujt tjerë të RSFJ’së, e mbizotëronte vetëdijen e shumicës së inteligjencës shqiptare të Kosovës, që nga gjysma e dytë e viteve të `60’ta të shekullit të shkuar. Prandaj, pikërisht ajo vetëdije kombëtare e nxiti një pjesë të inteligjencës shqiptare të Kosovës për të dalë me kërkesën për avansimin e statusit politik të Kosovës nga qarku autonom në kuadër të Serbisë në Republikë 1 të barabartë me republikat tjera të atij shteti, në tubimet e zgjeruara të komunistëve (aktivet politike) me rastin e diskutimeve për Ndryshimet dhe plotësimet në Kushtetutën federative dhe në Kushtetetutën republikane të Serbisë të vitit 1963, së pari ne Gjakovë, më 18-20 gusht 1968, pastaj në Pejë, në Prishtinë, në Deçan, në  Gjilan, në Gllogovc, në Mitrovicë, në Prizren etj., por ajo kërkesë nuk ishte përkrahur nga udhëheqjet politike të Kosovës e të Serbisë.

     Në fakt, intelektualët shqiptarë kur dolën me kërkesën për Kosovën’Republikë në kuadër të Federatës jugosllave, ishin të vetëdijshëm se ajo kërkesë ishte ide kompromisi mes qëndrimeve të Rezolutës së Bujanit dhe pamundësisë për realizimin e saj me mjete politike konform rrethanave të brendshme politike, të mbizotëruara nga politika serbe, në bazë të cilave vepronin ligjet e posaçme represive, që vlenin në veçanti për shqiptarët. Prandaj, shikuar nga ai këndvështrim, ideja mbi konstituimin e Republikës së Kosovës në kuadër të asaj Federate, ishte hap i një rëndësie të veçantë në aspektin e realizimit në proces të synimeve kombëtare shqiptare, ishte hap që nuk binte ndesh me parimet themelore të të drejtës ndërkombëtare mbi vetëvendosjen e popujve e as me qëndrimet e Helsinksit mbi pacenueshmërinë e kufinjve. Pra, në rrethanat kur nuk shihej kurrfarë mundësie reale as për ta shtruar për shqyrtim realizimin e qëndrimeve të Bujanit, një pjesë e intelektualëve shqiptarë të viteve të gjashtëdhjeta të shekullit të shkuar, dolën publikisht me kërkesën për Kosovën - Republikë, në kuadër të Federatës jugosllave, realizimi i së cilës do të barte edhe avansimin e statusit të shqiptarëve nga pakica kombëtare në komb.

Demonstrata e 27 nëntorit 1968 në Prishtinë.

 

     Në planin brendashqiptar, ekzistojnë mendime, sipas të cilave del se kërkesa për Kosovën Republikë në kuadër të Federatës jugosllave, kishte mbështetje qysh në dokumentet e PKJ’ë në prag të Luftës së Dytë Botërore, pasi që ajo udhëheqje kishte folur për krijimin e republikës’unëtore’shatare të Kosovës, duke e konsideruar formimin e saj si një zgjidhje të problemit të popullit shqiptar në ato vise, si edhe në faktin se gjatë luftës kundër fashizmit të gjitha mekanizmat e pushtetit në krijim, që vepronin në Kosovë, ishin të lidhura drejtpërdrejt me forumet qëndrore të PKJ’së, e jo me ato të republikës së Serbisë, prandaj, mendohej se çështja si e tillë  - avansimi i statusit politik të Kosovës në Republikë, kishte ekzistuar nën embargo, ndërkaq ajo ishte aktivizuar më 1968, me rastin e diskutimeve për Amandamentet kushtetuese të Kushtetutës Federative të vitit 1974. Poashtu kishte mendime se ideja për Republikën e Kosovës ishte edhe më e hershme, sepse ideja për një lloj autonomie të Kosovës ishte shfaqur edhe në programin e vëllazërve Draga.

     Siç është e njohur, kërkesa për Kosovën - Republikë në kuadër të Federatës jugosllave, e shprehur nga intelektualët shqiptarë në tubimet e hapura të organizatave partiake në pjesën me të madhe të qyteteteve të Kosovës, u dënua në mbledhjen e zgjeruar të Kryesisë së Komitetit Ekzekutiv te Komitetit Krahinor, mbajtur në Prishhtinë, më 31 gusht 1968’të. Gjatë aktiviteteve të përdishme partiake, si në Kosovë ashtu edhe në Serbi, propozuesit e kërkesave për avansimin statusit të Kosovës në republikë, cilësohen si nacionalistë shqiptarë, por kundër tyre nuk ndërmirren masa administrative. Supozohet se intelektualët, që gjatë tubimeve legale dolën me kërkesën për Kosovën - Republikë të barabartë me njësitë tjera federative, do të dënoheshin për aktualizimin e kërkesave të tilla, që binin ndesh me synimet hegjemoniste serbo’mëdha, po të mos pasonin, në  vjeshtën e atij viti, Demonstratat e vitit 1968’të, në të cilat hapur e me guxim, inteligjenca e re kosovare kërkoi që Kosovës t`i njihej statusi i Republikës.

     Arsyeja e vërtetë pse pushteti jugosllav në atë kohë u mjaftua vetëm me dënimin e organizatorëve të demonstratave dhe të një numri pjesëmarrësish në to, duke mos i përfshirë në ato grupe edhe intelektualët, që i patën inicuar ato çështje në aktivet politikë (Gjakovë, Pejë etj.,) mbase duhet kërkuar në faktin se udhëheqja jugosllave ishte e shtrënguar nga rrethanat e brendshme dhe të jashtme, të krijojë imazh në botë për Jugosllavinë si shtet i vetëm me sistem socialist, i cili gjoja i kishte “qeruar hesapet”  me rankoviçizmin dhe se sistemi i saj i filluar, i ashtuquajtur Vetëqeverisja socialiste, kishte orientim demokratik. Pra, si Demonstratat e vitit 1968’të, ashtu edhe Demonstratat e marsit dhe të prillit të vitit 1981, ishin vazhdimësi e përpjekjeve dhe luftrave shekullore për t`u çliruar nga okupimi dhe për ta arritur një shkallë të mëvetësimit, që do të çonte drejt krijimit të Shtetit shqiptar në  kufinjtë etnikë.

 

4. Vlerësimi zyrtar i Demonstratave të 11 Marsit

 

     Demonstratat e 11 Marsit të vitit 1981, sipas vlerësimit zyrtar të udhëheqjes së Kosovës, patën karakter social dhe se shfaqja e tyre ishte rezultat i gjendjes së pavolitshme ekonomike në të cilën kishte rënë krahina e Kosovës, gjendje ajo, që shprehej me tërë ashpërsinë e saj edhe në kushtet jetësore të studentëve shqiptarë. Ishte e rëndë, sidomos gjendja ekonomike e shtresave të mesme të popullsisë, nga të cilat rridhnin shumica e studentëve. Ata ishin të detyruar të banonin në banesa private, ngase kapacitetet e konvikteve ishin të pamjaftueshme në krahasim me numrin e studentëve dhe me kërkesat e tyre për një jetë sado modeste, e cila do t`u mundësonte studim në kushte normale. Por, kushtet e pavolitshme jetësore në konvikte kishin ekzistuar edhe më herët, prandaj ato ishin vetëm një shkas, i cili kishte krijuar situatë të përshtatshme për të dalë me realitetin e heshtur nga trysnia e metodave politiko’administrative mbi pabarazinë e shqiptarëve me popujt tjerë në kuadër të atij shteti. Dhe, ai realitet i heshtur,  shpërtheu me tërë forcën, pikërisht në sajë të gatishmërisë së rinisë studentore shqiptare për t`iu kundërvënë sistemit shtypës serbo-jugosllav, dy javë më pas, më 26 mars dhe më 1, 2, 3, e  në disa mjedise, edhe më 4 prill të vitit 1981, me demonstrata të mëdha, në të cilat  morën pjesë të gjitha strukturat shoqërore, e në veçanti punëtorët e gjigandëve ekonomikë siç ishin Tërmocentralet e Kosovës, Trepça etj., duke dalë me kërkesa të qarta politike për statusin e Kosovës - Republikë në kuadër të Federatës Jugosllave. Demonstratat pos  Prishtinës e qyteteve të tjera të Kosovës, qenë organizuar edhe në Tetovë.

     Fakti se mosbarazia sociale mes grupacioneve shoqërore si dhe thellimi i diferencave të zhvillimit ekonomik mes regjioneve të ndryshme në kuadër të një shteti e të një sistemi, siç ishte rasti me thellimin e diferencave në sferën e zhvillimit ekonomik mes Kosovës dhe regjioneve të tjera në Jugosllavinë e asaj kohe, fliste qartë se ajo ishte rrjedhojë e pabarazisë politike. Prandaj, studentët kosovarë të nxitur nga ajo pabarazi, në mbrëmjen e 11 Marsit të vitit 1981, i nisën Demonstratat kundër diskriminimit dhe shtypjes, që ushtronte pushteti jugosllav dhe sistemi i tij politik mbi popullin shqiptar në Jugosllavinë e asaj kohe.

     Demonstratat e studentëve shqiptarë shënuan një periudhë të re të përpjekjeve dhe të luftës politike shqiptare, gjatë së cilës, u shënuan rënie e ngritje në kuptimin e krijimit të unitetit politik kombëtar lidhur me realizimin e çlirimit nga okupimi serb dhe arritjes së pavarësisë kombëtare, unitet ai që rreth dy decenie më vonë, solli krijimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe luftën çlirimtare kundër okupatorit serb gjatë viteve 1997’99, në sajë të cilës dhe me përkrahjen e NAT’os forcat ushtarako’olicore serbe e humbën luftën dhe ikën si humbës nga Kosova.

     Vazhdimi i demonstratave të studentëve shqiptarë, më 26 mars dhe më 1, 2, 3 e 4 prill të atij viti, si në Prishtinë ashtu edhe në shumicën e qyteteve dhe të komunave të tjera të Kosovës, paraqitet me intesitet të shtuar dhe më përmbajtje e kërkesa të natyrës politike, që e tejkalonin zgjidhjen e problemeve sociale e të kushteve të jetës e të banimit të studentëve. Kërkesat e shfaqura gjatë 26 marsit dhe ditëve të mëtejme kishin në fakt përmbajtje shumë më të thellë politike se sa kuptohej në dukje të parë. Esenca e atyre kërkesave shtronte dodomsdonë e arritjes së lirisë, barazisë dhe të drejtave kombëtare të shqiptarëve adekuat me ato të popujve të tjerë, deri në të drejtën e vetëvendosjes deri në shkëputje, në kuadër të atij shteti. E ato të drejta  nuk mund të realizoheshin pa arritjen e pavarësisë politike dhe ekonomike të Kosovës nga Serbia. Në rrafshin e gjerë kërkesat e shprehura nënkuptonin demokratizimin e jetës brenda një sistemi, kornizat e të cilat ishin shumë të ngushta në raport me kërkesat e kohës.

     Parullat „Kosova’Republikë”, “Jemi shqiptarë, nuk jemi sllavë”, “Trepça punon - Beogradi ndërton”, “Lironi shokët“, etj., të cilat u proklamuan nga qindra e mijëra demonstrues në të gjitha mjediset e Kosovës, në esencën e tyre nuk kishin asgjë kërcënuese për popujt tjerë, e, në instancën e fundit, as për shtetin jugosllav. Përkundrazi përmes tyre kërkohej zgjidhja në mbështetje të një koncensusi me popujt tjerë, që e përbënin atë shtet. Ndërkaq, studentët shqiptarë dolën me kërkesën për „Kosovën’ Republikë“, duke qenë të bindur se në raport me rrethanat e atëhershme politike ndërkombëtare, por edhe me ato të brendshmet, konstiutimi i Kosovës republikë nuk binte ndesh as me qëndrimet ndërkombëtare mbi mosndryshimin e kufinjve me dhunë as me Kushtetuten e shtetit, gjithnjë duke pasur parasysh faktin se statusi i Kosovës Republikë në kuadër të federatës mbështetur në rrethanat e atëhershme do të mundësonte edhe avansimin e statusit të shqiptarëve nga kombësia në komb, dhe një arritje e tillë konsiderohej edhe si realizim në proces i synimeve kombëtare për shtetin kombëtar.

Dhuna e njësisë speciale serbo’jugosllave

 

     Duke dalë me kërkesa të shprehura qartë për ta vënë popullin shqiptar në pozita të barabarta me popujt tjerë të federatës jugosllave, demonstruesit shqiptarë i thyen, njëherë e përgjithmonë, rrathet magjikë brenda të cilëve ishte krijuar pseudo’vetëdija e një pjese të udhëheqjes politike shqiptare gjoja mbi legjitimitetin dhe përgjegjësinë e saj për të folur dhe për të vendosur në emër të popullit shqiptar. Demonstruesit ua bënë të qartë se rinia dhe inteligjenca e krijuar ishte ajo që e gëzonte legjitimitetin e popullit të vet, sepse pikërisht ajo ia njihte popullit të vet të drejtën e të vendosurit, prandaj ajo inteligjencë në krijim me vetëdije e mori mbi vete barrën për ta prirë popullin në rrugën e pashmangshme të fitimit të lirisë.

     Studentët shqiptarë i shprehën kërkesat për Republikën e Kosovës pikërisht në kohën kur ishin të bindur se nuk kishte ngelur kurrfarë hapësire tjetër për ta arritur barazinë kombëtare të shqiptarëve me popujt tjerë në kuadër të marrëveshjeve mes organeve zyrtare të Kosovës dhe organeve përkatëse të republikave të tjera dhë të Federatës, sepse qysh në atë kohë, jo vetëm që pëshpëritej koluareve për tendencat e udhëheqjes serbe për të shëndrruar Jugosllavinë në “Serbi të Madhe”, por ishin të pranishme edhe shënjat e veprimit konkret për arritjen e atyre planeve serbo-mëdha, të cilat, si hap të parë të realizimit të synimeve hegjemoniste, parashihnin eliminimin e statusit të dy krahinave autonome: Kosovës dhe Vojvodinës.

 

5. Fryma gjithëpopullore e demonstratave

 

     Periudha 15 ditëshe mes Demonstratave të 11 dhe 26 Marsit 1981, mbetet ndër më të rëndësishmet, shikuar nga aspekti i mënyrës së organizimit të palëve të konfrontuara: Grupimeve të ilegalës shqiptare, të dobësuara në masë nga burgosjet e herëpashershme, që vepronin nga ilegaliteti i thellë, e,  të cilat me fillimin e Demonstratave të 11 marsit, e panë shansin për ta shtuar ndikimin në rininë studentore dhe për t`i plasuar platfomat e tyre politike; shërbimeve sekrete jugosllave, për të cilat dihej se brenda Kosovës vepronin së pakut pesë sosh, dhe, të cilat, kishin infiltruar dhe aktivizuar në radhet e demonstruesve një numër informatorësh, qoftë për t`u dhënë demonstratave kahjen e dëshiruar, qoftë për të kryer detyra e veprime konkrete; shërbimeve të huaja informative, të cilat, pa dyshim nuk rrinin duarkryq, nga se qysh në vitin 1979, një qëndër e huaj informative me ndikim, e kishte parashikuar Kosovën si qëndër të mundshme të turbullirave të mëdha të karakterit ndërnacional, trazira ato që do të mund të çonin deri në konflikte të pakontrolluara në tërë Ballkanin e edhe më gjerë, si dhe faktorit kryesor-Popullit shqiptar mbi dy milionësh, që dëshironte të bëhej zot i vetës dhe i lirisë së vet. Pra, gjatë asaj periudhe të shkurtër dy javore, një përbërje e forcave përafërsisht të këtilla, mbi të cilat mbizotëroi forca e popullit shqiptar dhe vetëdija e tij për t`u çliruar, bënë garë për të pasur ndikim në ngjarjet e mëdha që priteshin, në ngjarjet që, siç u vërtetua më vonë, do ta fillojnë epokën e unitetit real kombëtar shqiptar lidhur me domosdonë e pavarësimit nga Serbia.

     Përkundër indikacioneve, që bëjnë me dije se shumë faktorë pretenduan të kenë gisht në Demonstratat e mëdha të vitit 1981, pjesëmarrja masive e faktorit popull, me të gjitha strukturat, të të gjitha moshave dhe pa dallim gjinie, do të jetë ai që do t`ua japë vulën e përgjithmonshme dhe do t`i cilësojë, si kryengritje të përgjithshme popullore shqiptare, që rezistoi aktivisht me mjete paqësore kundër politikës antishqiptare, që udhëhiqte shteti serbo-jugosllav. Shikuar realisht, organizatori kryesor i Demonstratave të vitit 1981, demonstratave që, me një shpejtësi prej rrufeje, morën karakter gjithëpopullor, ishte dhe mbeti vetëdija politike e popullit shqiptar për të qenë i lirë dhe i pavarur, vetëdije ajo e krijuar gjatë përpjekjeve e luftrave shumëshekullore, qoftë për të ruajtur qenien, individualitetin dhe identitetin e vet, qoftë për t` u çliruar dhe për të krijuar shtetin e vet në tokat dhe trojet etnike shqiptare.

     Ishin disa mijëra mësues e mësuese shqiptare të të gjitha niveleve shkollore, anë e kënd Kosovës, para e pas vitit 1966 - ata që, me punën dhe sakrificën e tyre në procesin edukativo’arsimor, e fisnikëruan qenien e gjeneratave të reja dhe e përgatitën rininë shkollare në rrafshin kombëtar, dhe, pa dyshim, rezultatet e asaj pune kolosale dolën në pah, si në Pranverën e vitit 1981 ashtu edhe gjatë periudhave të mëvonshme, deri në çlirimin e Kosovës; ishin kuadrat e specializuara, që vepronin në institucionet pedagogjike, në entet e botimeve të teksteve shkollore e kudo tjetër, - ato që në rrethanat e presionit të vazhdueshëm politiko’ administrativ kishin arritur t`i pasuronin plan’ programet mësimore të të gjitha niveleve shkollore me përmbajtje kombëtare; ishte pra, vetëdijësimi kombëtar gjatë procesit edukativo’arsimor, si edhe edukimi tradicional kombëtar, si shkollë specifike kombëtare, mbi domosdonë e daljes nga robëria serbe, ndër faktorët kryesorë, që Demonstratave të vitit 1981, ua hoqën “Vellon ideologjike” 2, dhe u dhanë orientimin kombëtar, orientim ai që u manifestua si me pjesëmarrjen masive të të gjitha strukturave shoqërore në demonstrata ashu edhe me përkrahjen unanime të kërkesës për Kosovën Republikë, e natyrisht edhe me dislokimin e tyre nga Prishtina në të gjitha qytetet dhe në shumicën e komunave të Kosovës, por edhe ndër shqiptarët në Maqedoni. Jo njëherë, gjatë atyre ditëve të mëdha kombëtare, ndodhi që në radhet e para të demonstruesve të viheshin të rinj e të vjetër, punëtorë e fshatarë, gra shtëpiake e eintelektuale, e madje edhe fëmijë të mitur.

     Gjatë 1 prillit 1981, si në Prishtinë ashtu edhe në qëndrat tjera të Kosovës, të rinjtë nuk qenë vetëm. Populli ishte me ta edhe gjatë ballafaqimeve të tyre me aparatin represiv serbo’jugosllav, të përbërë nga njësitet speciale të policisë dhe të ushtrisë jugosllave, ndërkaq në mbrëmjen e asaj dite, kur makineria ushtarako’policore serbe bëri përpjekje ta bllokojë turmën e demonstruesve në qëndër të Prishtinës, që përbëhej prej rreth 100 mijë vetëve, populli pavarësisht nga përbërja klasore e sociale, ua hapi dyert të rinjve demonstrues dhe i shpëtoi nga masakra, që ua kishte pregatitur makinëria ushtarako’ policore serbe. Përkrahja masive e popullit ndaj demonstruesve, la të kuptohej se Demonstratat e marsit dhe të prillit të vitit 1981, hapën një kapitull të ri të luftës politike, në të cilën pritej se do të përfshiheshin të gjitha strukturat shoqërore shqiptare.

 

6. Demonstratat i shuan me zjarr

 

     Populli shqiptar në kuadër të ish’Jugosllavisë, edhe pse për nga numri ishte i treti, pas serbëve e kroatëve, i shpërndarë në tri republika, trajtohej si pakicë kombëtare, dhe ai status i dhunshëm që i ishte imponuar, sankcionohej me ligjet e nivelit federativ, republikan e krahinor, sipas të cilave, cilado përpjekje që do të bëhej për ta ndryshuar atë status, qoftë ajo në kuadër të organeve të atëhershme zyrtare, qoftë në mënyra të tjera, konsiderohej si përpjekje për rrënimin e bazave të shtetit dhe të pushtetit jugosllav. Nisur nga qëndrime të këtilla, ai pushteti i shpalli Demonstratat e rinisë shqiptare të vitit 1981, si armiqësore dhe kontrarevolucionare dhe kundër tyre i aktivizoi mekanizmat partiako-administrativë dhe policoro’ushtarakë, me anën e të cilëve demonstratat e qeta i shou me zjarr, duke vrarë e plagosur me dhjetra e qindra të rinj shqiptarë, që kishin zgjedhur demonstrimin publik si metodë për t`i shprehur kërkesat për më shumë liri e barazi, kërkesa të cilat mund të realizoheshin vetëm me Kosovën Republikë, të barabartë me republikat tjera, në kuadër të Federatës jugosllave.

     Në natën mes 1 e 2 prillit të vitit 1981, në aeroportin e Prishtinës, zbritën aeroplanët ushtarakë me forcat speciale federative. Ndërkaq në mëngjesin e 2 prillit të gjitha qytetet dhe komunat e Kosovës u gdhinë të rrethura dhe të bllokuara nga njësitë ushtarako’ policore federative, të armatosura me mekanizëm të rëndë, ndërkaq mbi qytetet e Kosovës fluturonin ulët avionet luftarakë jugosllavë. Në ndeshjet e asaj dite mes demonstruesve shqiptarë duarthatë dhe forcave jugosllave, rrugët e Prishtinës dhe të qyteteve e fshatrave të Kosovës, u lanë me gjak. Zyrtarët jugosllavë, patën pohuar se gjatë Demonstratave ishin vrarë 11 veta, ndërkaq sipas vlerësimeve të botuara në shtypin e huaj bëhej fjatë për rreth 100 të vrarë.

 

Stane Dollanci

 

     Më 2 prill 1981, organet zyrtare politike e shtetërore serbo’jugosllave, e shpallën Gjendjen e shtetrrethimit dhe e aprovuan Ligjit mbi Gjendjen e jashtëzakonshme. Me aprovimin e atij ligji dhe me përshtatjen dhe aprovimin e ligjeve të tjera, që e mbështesnin atë, pushteti jugosllav ua krijoi rrethanat e përshtatshme mekanizmave represivë për të ndërmarrë fushatë të gjerë kundër popullatës shqiptare. Mekanizmat represivë të atij sistemi: policia sekrete dhe ajo publike, gjyqësia hetuese dhe ajo e ekzekutivës, të inspiruar dhe të udhëzuar nga udhëheqjet e larta partiake e shtetërore, e vunë në veprim tërë arsenalin e metodave të dhunës e të terrorit, të gërshetuar njëkohësisht me propagandë e luftë psikologjike kundër popullit shqiptar si tërësi brenda shtetit të atëhershëm.

     Format e dhunës u shtrinë ndaj të gjitha strukturave shoqërore të shqiptarëve të Kosovës, duke i shpallur a priori si të dyshimtë të gjithë si një dhe si armiq potencialë të gatshëm për minimin e rrënimin e shtetit dhe sistemit të tij politik. Struktura e shqiptarëve të dyshimtë, të cilës i takonin pjesëmarrësit e Demonstrtatave dhe të shkolluarit, gjatë atmosferës së tërbimit antishqiptar dhe pas saj, qe zgjeruar në sajë të dosjeve të periudhës 1945-1966, të dosjeve të mëvonshme, si dhe të dokumenteve të arkivuara në kishat dhe në manastiret ortodokse serbe gjatë periudhës se Jugosllavisë së Versajës, duke i vënë në veprim edhe teoritë morbide mbi trashëgiminë e veprimtarisë antishtetërore, të cilësuara si gjene të trashëguara antiserbe 3 për t`i shpallur si të dyshimtë të gjithë shqiptarët në tërësi. Të dyshimtë i shpallën të gjithë ata shqiptarë, për të cilët strukturat udhëheqëse të organeve partiako’shtetërore serbe presupozonin se në rrethanat e caktuara mund të merrnin anën e demonstruesve dhe të ngriteshin kundër shtetit e sistemit jugosllav. Prandaj, ishte vërtet i madh numri i shqiptarëve, që iu nënshtruan masave të trajtimit policor të policisë sekrete. Gjatë përiudhës 1981’1987, sipas pohimeve të zyrtarëve jugosllavë, trajtimit policor iu nënshtruan rreth 600 mijë shqiptarë të Kosovës.

     Ditëve të mëpasme ishin vërejtur Lëvizje të mëdha trupash nga zonat ushtarake të Nishit dhe të Shkupit, të cilat marshonin në drejtim të Kosovës. Ato kishin zënë pozitat kyçe rreth Prishtinës, në të cilën konsiderohej se mund të ndodhnin turbullime të mëtejme, por edhe rreth të gjitha qyteteve të tjera të Kosovës. Në tërë Kosovën kishte filluar mobilizimi i rezervistëve ushtarakë dhe formimi i njësiteve të policisë rezervë. Në kolektivat punonjës dhe në bashkësitë lokale i kishin aktivizuar forcat e mbrojtjes territoriale dhe në frymën e asaj gjendje kishin caktuar kujdestarinë e rregullt në institucionet, që konsideroheshin të një rëndësie të posaçme. Në të njëjtën kohë, grupe të përbashkëta aktivistësh të Kosovës e të Serbisë i vizitonin komunat dhe bisedonin me anëtarët e partisë dhe me popullin me qëllim të demaskimit të demontsratave dhe të kërkesave të shprehura në to, duke insistuar që populli të distancohej nga rinia studentore dhe nga kërkesat e tyre, qofshin ato edhe të natyrës sociale.

     Duke u ballafaquar me një makineri të fuqishme represive politiko’administrative, studentët dhe rinia shqiptare e Kosovës e vuri në sprovë botërisht sistemin politik të ish’shtetit jugosllav dhe ua hoqi maskën tërësisht parimeve themelore, mbi të cilat mbështetej deklarativisht ai sistem, siç ishin: „Bashkim’vëllazërimi, barazia dhe bashkëjetesa mes kombeve e kombësive“ etj., parime ato, të cilat propaganda zyrtare, i kishte lëshuar në ullim, duke i përdorur si mashtrime ordinere për t`i hudhur hi syve turmës së gjerë popullore, dhe njëkohësisht duke synuar krijimin e opinionit të rrejshëm ndërkombëtar për Jugosllavinë si shtet demokratik, në të cilin gjoja nuk ekzistonte kurrfarë shkeljeje e të drejtave kombëtare e njërëzore të përfaqësuesve të kombeve e të kombësive në atë shtet.

     Gjatë dhe pas Demonstratave të vitit 1981, ai sistem i vetëquajtur demokratik, jo vetëm që nuk u soll në mënyrë demokratike ndaj kërkesave paqësore të studentëve shqiptarë për më shumë liri, barazi e demokraci, por pikërisht ai dhe aparati i tij administrativo-politik, i lau rrugët e Prishtinës dhe të qyteteve të tjera të Kosovës me gjakun e të rinjve shqiptarë, duke pretenduar qoftë për ta shkelur guximin e tyre qytetar, qoftë për t`i pënguar që ta thonë mendimin e tyre, hapur e pa droe, me dinjitet dhe me vendosmëri mbi gjendjen reale në të cilën gjendej populli shqiptar dhe mbi aspiratat e tij. Rinia shqiptare e Kosovës, pavarësisht nga masakra që u ushtrua mbi të, e tha me guxim se shqiptarët e Kosovës me vise doemos duhej ta gëzonin statusin e kombit shtetformues në Jugosllavinë e atëhershme, status i cili mund të sigurohej vetëm me avansimin e statusit të Kosovës nga Krahina autonome në Republikë të pavarur, në kuadër të Federatës së atëhershme. Rinia shqiptare madje dha paralajmërimin se nëse ai status nuk do të mund të arrihej në sajë të marrëveshjes brendafederative, shqiptarët atë do ta fitojnë vetë, pavarësisht nga mjetet që do të detyrohen t`i përdorin. (Parulla: ”Republikë - Kushtetutë o me hatër o me luftë!“)

 

7. Klika e dëgjueshme shqiptare

 

     Udhëheqja serbo’jugosllave gjatë viteve të pushtetit të saj, që nga viti 1945, kishte investuar mjete e mund për krijimin e një “klike” të dëgjueshme shqiptare, me anën e të cilës do të arrinte realizimin e qëllimeve të veta përkitazi me shqiptarët dhe Kosovën. Duke përdorur metoda të rafinuara me një spektër të gjerë veprimesh, si në aspektin e krijimit të rrethanave të një jete të shfrenuar e mondane, pjesë përbërëse dhe e planifikuar e të cilës kishin qenë edhe martesat e imponuara me gratë serbe, por edhe me kërcënime e mbjellje frike, - udhëheqja serbe, vërtet kishte arritur të krijojë një kategori monstrumësh shqiptarë, të cilët, ngadal por sigurt, gjatë viteve i shndërruan në një oligarki kosovare, të dëgjueshme dhe të dresuar për ta përdorur në rolin e langonjëve, që e ndjekin, por edhe që ia sjellin gjahun gjuetarit.

Trinomi komunist titist: Ali Shukriu, Sinsan Hasani dhe Kolë Shiroka

 

     Gjatë periudhave kohore, në rastet kur ngjarjet në Kosovë nuk rridhnin sipas parashikimeve të udhëheqjes serbe, oligarkia kosovare në krye me Ali Shukriun, Kolë Shirokën, Sinan Hasanin e ndonjë tjetër, nuk kishte nevojë për instruksion a dresim të ri. Atyre s`u duheshin instruksionet, por u duhej ndërsimi. Ndërkaq, secila prej fjalive të dokumentave partiake, nga cilido nivel qoftë, ishte ndërsyese kundër shqiptarëve të Kosovës, në veçanti kundër rinisë studentore dhe një pjese të shtresës intelektuale shqiptare. Dhe, oligarkia e kishte bërë punën e vet: të gjithë të dyshimtit për të cilët supozohej se në qenien e vet bartnin „Gjene antiserbe“ ose i kishte burgosur ose i kishte suspenduar nga puna dhe i përgjonte për t`i burgosur. Kosovën e kishin pacifikuar me hekur e zjarr. Diferencimi ishte në vazhdim. Kuadrat e besueshme e kishin filluar veprimtarinë kundër nacionalizmit dhe irredentizmit shqiptar. Pa përfunduar ai vit, i dhanë dënimet e para shëmbullore.

     Në pranverën e vitit në vazhdim (1982), qenë mbajtur kongreset e konferencat partiake dhe kongresi i Komunistëve jugosllavë, në të cilin qe aprovuar „Ptatforma politike mbi Kosovën“. Në mbështeteje të qëndrimeve të atij dokumenti antishqiptar, në udhëheqjet partiake ishin zgjedhur kuadrat e reja, të verifikuara si besnike për realizimin e politikës së partisë në pushtet dhe të organeve zyrtare serbe e jugosllave. Në kuadër të ndërrimeve të tilla, edhe njëherë ishte bërë përtrirja e organeve partiake e shtetërore të Kosovës, duke i sjellë në vendet udhëheqëse pikërisht disa individë që kishin treguar gatishmëri për t`u konfrontuar me linjën kombëtare dhe me bartësit e saj, individë të clët edhe në rrethana të tjera kishin mbajtur qëndrim antishqiptar. Kuadrat e tilla, duke pasur për mbështetje Ptatformën politike, e intensifikuan fushatën e ndjekjes së specialistëve shqiptarë nga administrata shtetërore, nga jurisprudenca, nga arsimi e edukimi, nga mjetet e informacionit, nga ekonomia, pra nga të gjitha fushat e jetës shoqërore të Kosovës për t`i sjellë në vendet e tyre njërëzit që i plotësonin kushtet mbi përshtatshmërinë moralo’ politike.

     Represaljeve dhe fushatës antishqiptare i bëhej propagandë, si në mjetet serbe e jugosllave të informacionit, ashtu edhe në ato në gjuhën shqipe. Këto të fundit, në veçanti ishin të pamëshirshme ndaj shqiptarëve që gjendeshin në arrest për „kundërrevolucion „ dhe që nxireshin para gjyqeve jugosllavo’shqiptare. Komentatorëve të redaksive në gjuhën shqipe shpeshherë nuk u mjaftonin shpifjet e UDB’es, të cilat, zakonisht mirrnin formën zyrtare përmes aktakuzave e vendimeve gjyqësore, por i ofendonin dhe i sulmonin edhe me arsenalin e vet të gënjështrave e fyerjeve, duke i përqeshur publikisht dhe duke i quajtur armiq të popullit të vet. Sulmet më brutale nëpërmjet shtypit do t`ia bëjë inteligjencës së burgosur, ajo gjeneratë gazetarësh që në atë profesion kishte startuar përmes përshtatshmërisë ideo’politike, do të thotë në sajë të përcaktimit antishqiptar.

     Udhëheqja shqiptare e Kosovës, sidomos një pjesë e saj, që cilësohej si e dalë nga lufta, ishte zënë e befasuar me vendosmërinë që kishin shfaqur studentët dhe të rinjtë shqiptarë për t`i realizuar të drejtat e popullit të vet. Duke qenë se me veprimet çlirimtare të rinisë shqiptare, asaj udhëheqjeje i rrezikoheshin pozitat dhe privilegjat që gëzonte, ajo ishte angazhuar me tërë qenien kundër të gjithë atyre, që kishin marrë guximin për t`ua prishur ëndërrat mbi „Zgjidhjen e çështjes kombëtare shqiptare në kuadër të Jugosllavisë“. Ajo udhëheqje nuk ishte e vetëdijshme se po ai zjarr që e ndizte për ta djegur rininë shqiptare, do ta prekte edhe atë vetë, madje pa kaluar shumë kohë, dhe do ta hudhte në harresën e historisë.

     Gatishmëri të patundje për t`i përdorur të gjitha mjetet kundër popullit shqiptar shfaqte sidomos treshi i përbetuar antishqiptar: Ali Shukria, Sinan Hasani dhe Kolë Shiroka, ndonëse nuk kishin ngelur larg tyre edhe ca të tjerë, të vjetër e të rinj. Megjithatë ata përbënin bërthamën që veproi me urrejtje kundër kombit të vet, duke mos menduar për pasojat e mëvonshme që do të dalin nga ato veprime të shumanshme antishqiptare të drejtuara dhe të ndërmarra me bindje e vetëdije, duke shpresuar se do të arrinin të rehabilitoheshin para padronëve beogradas. Ata nuk menduan për pasojat e mëvonshme, prandaj me veprimet e tyre e ndihmuan Serbinë për të përgatitur terrenin për gjithato krime që i bëri, gjatë demonstratave dhe më vonë, ndaj popullatës shqiptare dhe pozitës kushtetuese të Kosovës.

     Udhëheqja shqiptare ndonëse e pat të qartë se ç`domëthënie politike kishte vlerësimi mbi “Ndodhjen e Kontrarevolucionit në Kosovë”, ajo, jo vetëm që nuk u ngrit kundër një vlerësimi të tillë politik, por përkundrazi atë e përkrahu dhe e trumbëtoi publikisht dhe për të treguar gjest besnikërie ndaj Beogradit. Ajo u ngrit hapur dhe pa lëkundje kundër synimeve çlirimtare të popullit të vet. Ndonëse, në mesin e asaj udhëheqjeje, pat edhe të tillë, që në intimen e tyre nuk u pajtuan me vlerësimin makabër politik mbi “Ndodhjen e kontrarevolucionit në Kosovë”, dhe me meritën e të cilëve, ai vlerësim ishte „zbutur“, „Tentim kontrarevolucioni“, - është i padyshimtë fakti se atyre u mungoi guximi personal e qytetar  për t`i përkrahur kërkesat e studentëve shqiptarë dhe për t`u deklaruar për domosdonë e avansimit të statusit politik të Kosovës në republikë të barabartë me republikat tjera në kuadër të Federatës.

     Pra, për fat të keq, edhe njëheherë, u vërtetua se në radhën e udhëheqjes shqiptare nuk u gjend së pakut një individ i vendosur për të vepruar sipas parimit themelor të një burrështetasi, dhe, për ta përkrahur kërkesën për Republikën e Kosovës, qoftë në emër të tij personal qoftë të udhëheqjes në tërësi, veprim ai me të cilin do t`i zvogëlohej udhëheqjes serbo-jugosllave hapësira politike për t`i bërë dhe arsyetuar  gjithë ato krime kundër popullit shqiptar gjatë dhe pas Demonstratave të mars’prillit 1981. E ato krime qenë të shumëta, që nga vrasjet e plagosjet e qindra vajzave e djemve shqiptarë e deri te dënimet afatgjata e afatshkurtra të rreth 13 mijë 4 të rinjve dhe intelektualëve shqiptarë në mbi 25 mijë vite burg.

     Se kuadrat udhëheqëse shqiptare e kishin të qartë domethënien e vlerësimit politik mbi „Ndodhjen e kontrarevolucionit“, flet fakti se disave syresh akoma nuk u ishin shlyer nga kujtesa viktimat e Kryengritjes shqiptare të Drenicës dhe pasojat e saj, të cilën udhëheqja serbo-jugosllave e kishte cilësuar si „kontrarevolucion“, në sajë të cilit e kishin aplikuar pushtetin ushtarak për ta pënguar realizimin e Rezolutës së Bujanit dhe bashkimin e Kosovës me Shqipërinë. Ata i dinin edhe pasojat që kishte pësuar populli hungarez, nga i ashtuquajturi „kontrarevolucion“ i vitit 1955; i dinin pasojat që i kishin pësuar popujt çekë e sllovakë nga i ashtuquajturi „kontrarevolucion“ i vitit 1968; ata e kishin të qartë se çfarë do ta priste popullin shqiptar gjatë viteve të ardhshme. E dinin, por kishin pasur shpresë se do ta shpëtonin vetën dhe pozitat në të cilat gjendeshin vite të tëra.

     Një pjesë e udhëheqjes politike të shqiptarëve të Kosovës, e cila, në sajë të besnikërisë ndaj Beogradit kishte arritur të qëndrojë në nivelet krahinore të pushtetit, që nga viti 1945, kishte bërë përpjekje gjatë gjithë periudhës së pasluftës për të krijuar vetëdije të rrejshme ndër shqiptarët gjoja mbi barazinë e tyre me popujt tjerë të Jugosllavisë, e në këtë kuadër kishte trumbetuar edhe „zgjidhjen definitive“ të çështjes shqiptare në Jugosllavi, edhe përkundër faktit se shqiptarët në atë shtet trajtoheshin si pakicë kombëtare dhe se ishin të ndarë në katër njësi federative.

     Ngjarjet e më pasme treguan se udhëheqja shqiptare e Kosovës, jo vetëm nuk bëri përpjekje për t`iu kundërvënë vlerësimit politik mbi „Kontrarevolucionin“, por përkundrazi atë nocion kobndjellës e pasuroi me disa specifika vendëse, të cilat nuk do t`u kujtoheshin padronëve të tyre nga Beogradi, dhe me të cilat ai u bë edhe më shkatërrues ndaj çdo vlere shqiptare. Udhëheqja kosovare, duke tentuar ta heqë përgjegjësinë nga vetja, iu kundërvu në mënyrë indirekte tezës së lansuar nga Beogradi mbi „Infiltrimin e armikut në të gjitha institucionet e sistemit”, sepse ajo tezë e bënte përgjegjëse pikërisht udhëheqjen shqiptare, nga se ajo ishte bartëse e politikës së kuadrave në Kosovë. Ajo i kishte vendosur, vite me radhë, në vendet kyçe të institucioneve krahinore, kryesisht individët që ishin në farefisni apo në marrëdhënie të tjera me të dhe të cilët supozohej se ishin edhe të verifikuar si besnikë ndaj sistemit e shtetit. Prandaj, për t`iu shmangur „fajit“, udhëqja kosovare shfaqi kontratezën mbi  “Organizatorët e Demonstratave, që rridhnin nga familjet bashkëpunëtore të okupatorit”, tezë ajo me të cilën udhëheqja shqiptare bënte përpjekje ta heqë barrën e “fajit” nga vetja, por edhe t`i shpetojë njërëzit e saj të punësuar në ato organe.

     Bartëse të asaj teze qenë kuadrat e vjetra kosovare, ato që ishin të cilësuara si të dala nga lufta, ato që e kishin shpëtuar lëkurën e vet, duke shkelur mbi viktimat e luftës së Drenicës; ato që ishin përbiruar nëpër spastrimet e Inforbyrosë, nëpër shpërnguljet masive të shqiptarëve ne Turqi, nëpër Aksionin e për mbledhjen e armëve të vitit 1955’56, nëpër Demonstratat e vitit 1968’të etj. Ato supozonin se me tezën e zbuluar do t`i kalonin edhe Demonstratat e vitit 1981, madje pa “ferrë në këmbë”, pasi që e kishin gjetur fajtorin në “Forcat e dështuara gjatë LNÇ’së”. Ato kuadra, me gjasë, e kishin nuhatur se pas parullave të rinisë shqiptare për „Kosovën’Republikë“, pas kërkesave për më shumë liri e barazi të shqiptarëve me të tjerët, pas kërkesave për më shumë demokraci, mirëqenie e zhvillim më të vrullshëm ekonomik të Kosovës, pas kërkesave për pavarësim dhe shkëputje të përjetshme nga Serbia, ishte shprehur diç më shumë se sa kërkesa për konstituimin e Republikës së Kosovës në kuadër të Federatës jugosllave, se kërkesa e vërtetë dhe reale ishte ajo e krijimit të shtetit shqiptar në kufinjtë e etnikë. Këtë qëllim ata donin gjithsesi ta pengonin, por, natyrisht ata i kishin edhe qëllimet tjera, sepse kishin vërejtur që, gjatë periudhës së shkuar, ishte shtuar dukshëm numri i kuadrave të arsimuara në Universitetin e Kosovës, kuadra ato, të cilave u dronin se mund t`ua rrezikonin monopolin e vendeve udhëheqëse dhe vazhdimësinë e udhëheqjes klanore. Prandaj, dukej se e kishin pritur atë rast si të volitshëm, i cili ua mundësonte qërimin e hesapeve me kuadrat e shkolluara, që kishin shfaqur prirje për mendim të pavarur nga politika ditore përkitazi me pozitën e shqiptarëve të Kosovës në kuadër të Federatës. Në fakt ajo tezë i kishte sinjalizuar UDB’ës nevojën e rishqyrtimit dhe riaktivizimit të dosjeve të hartuara mes viteve 1945’1966 për të gjitha ato familje shqiptare që kishin qenë të evidentuara si armiqësore ndaj Jugosllavisë, e familje të tilla me dosje të hapura të asaj periudhe kishte shumë. Prej gjithsej 150 mijë dosjeve të hapura mes atyre viteve, 50 mijë kishin të bënin me çështje politike.

     Tezën e lansuar nga udhëheqja kosovare, udhëheqja serbo’jugosllave e pranoi në heshtje, duke patur qëllime të caktuara, të cilat mund t`i realizonte pikërisht në bazë të saj, por pasi e shfrytëzoi deri në maksimum duke burgosur ca prej intelektualëve që supozohej se u përkisnin familjeve të tilla, e hudhi si të padobishme, nga se aprovimi i një teze të tillë, për udhëheqjen jugosllavo’serbe do të nënkuptonte lënien anash të “Përzierjes së Shqipërisë në punët e brendshme të Jugosllavisë”, si dhe të “Nxitjes së të rinjve shqiptarë për organizimin e demonstratave kundër shtetit”. Ndërkaq, po të hiqej mundësia e ndikimit të Shqipërisë për organizimin e demonstratave dhe të indoktrinimit të bartësve të tyre me ideologjinë e Partisë së Punës së Shqipërisë, udhëheqja serbo-jugosllave nuk do t`i realizonte qëllimet e parapara me „Platformën politike për Kosovën“ dhe nuk do të mund t`i shpallte të rinjtë dhe intelektualët e burgosur shqiptarë, si“Marksistë’leninistë të indoktrinuar me iedeologjinë e Partisë së Punës së Shqipërisë”.

     Ishte e njohur se udhëheqjes jugosllavo’serbe i duhej doemos vlerësimi politik mbi  “Përzierjen  dhe ndikimin e Shqipërisë qoftë për organizimin e demonstratave qoftë për vazhdimin e tyre”. Udhëheqja serbo’jugosllave  ishte e bindur se përmes atij vlerësimi, do të mund ta neutralizonte interesimin e institucioneve ndërkombëtare përkitazi me represionin që ushtronte kundër shqiptarëve në Kosovë, ashtu sikundër edhe ndodhi në të vërtetë, gjatë viteve në vijim. Në fakt, udhëheqja jugosllavo’serbe, krahas qëllimit  kryesor për qetësimin e popullit shqiptar të Kosovës me mjete represive, synonte edhe shmangien e vëmendjes së institucioneve ndërkombëtare për numrin aq të madh tëtë rinjve shqiptarë të vrarë dhe të burgosur, si dhe  për ta ruajtur reputacionin e fituar me gënjështra e propagandë për Jugosllavinë, si shteti i vetëm i taborrit socialist, i cili gjoja e kishte zgjidhur problemin e barazisë kombëtare në shtetin shumëkombësh, në sajë të sistemit politik të “Vetëqeverisjes socialiste”.

 

8. Atakohet sistemit edukativo - arsimor

 

     Univeristeti i Ko­sovës, si burim nga i cili dilnin kuadrat e shkolluara shqiptare, ishte vënë në shënjestër të masave politiko’administrative të udhëheqjes serbe. Parullat e lansuara  në mediat serbe, sipas të cilave ishin “të ndërshëm“ vetëm shqiptarët e pa shkolluar, flisnin qartë për synimet që do të arrinte politika serbe, por edhe për luftën psikologjike që zhvillonin për të bërë diferencimin brendashqiptar dhe për të nxitur konflikte brendashqiptare. Prandaj, s`ishte kurrfarë befasie synimi i tyre për rrënimin e Univertsitetit, institucionit themelor për krijimin e vetëdijës kombëtare, të cilin e cilësonin si “Kështjellë të nacionalizmit shqiptar”. Sulmi në Universitetin bëhej me moton se plan’programet e lëndëve mësimore, që kishin të bënin me gjuhën, historinë dhe traditën kombëtare shqiptare, kishin përmbajtje nacionaliste dhe, sipas tyre, me ato përmbajtje ishin inspiruar demnostruesit shqiptarë. Krahas diferencmit ideo-politik dhe masave administrativo që ndërmirreshin kundër kuadrave shqiptare që punonin në Universitet, kishte filluar edhe fushata propagandistike e përmasave të mëdha antishqiptare. Shtypi dhe publicistika serbe botonte pamflete me të cilat cenohej gjuha, kultura dhe historia kombëtare shqiptare.

     Fushtata e tillë politike, administrative dhe propagandistike kundër arsimit dhe shkollës shqipe në tërësi, e Universitetit dhe kuadrave universitare në veçanti, shoqërohej me suspendime nga puna të kuadrave të spikatura shkencore. I ashtuquajturi proces i diferencimit ideo’politik kishte marrë përmasa lemëritëse: punëtorët e arsimit që nga shkollat fillore deri në Universitet përjashtoheshin nga procesi mësimor, kurse një numër i madh nxënësish e studentësh, që kishin marrë pjesë në demonstrata ose që rridhnin nga familjet e vlerësuara si të papërshtatshme politikisht, përjashtoheshin nga shkollat e fakultetet, ndërkaq tehu i mllefit serb synonte ta presë arterien kryesore të arsimit dhe të edukimit të gjeneratave të reja shqiptare, ta shuajë Universitetin e Kosovës, si gurrë të krijimit të vetëdijës kombëtare shqiptare, kundër së cilës pushteti serb kishte luftuar gjithnjë, madje me të gjitha mjetet. Prandaj ajo ishte arsyeja që Universitetin e shpallën „Kështjellë të nacionalizmit dhe të irredentizmit shqiptar“. Ai ishte bërë “Ferrë në sytë” e pushtetit serbo’jugosllav, nga se inteligjenca shqiptare e rritur dhe e krijuar në rrethana pak më të shlira politike, pas aprovimit të Kushtetutës së vitit 1974, kishte dhënë sinjale se nuk do të jetë e dëgjueshme dhe se nuk do ta ndiqte verbërisht politikën antikombëtare që udhëhiqej me dyer të hapura.

     Komiteti krahinor i LK të Kosovës edhe para Demonstratave, por posaçërisht pas tyre, e kishte analizuar disa herë radhazi gjendjen politike në Universitet dhe kishte konstatatuar se ai institucion ishte zhvilluar në mënyrë jokritike dhe të pa plan, se ekonomia e Kosovës nuk mund ta bartte finansimin e numrit aq të madh të studentëve, se tekstet universitare e shkollore, në veçanti ato të gjuhës e të letërsisë dhe të historisë kombëtare ishin të ngarkuara me romantizëm nacional, se kuadri universitar ishte zgjedhur në disharmoni me politikën kadrovike dhe se një pjesë e tij nuk posedonte cilësi moralo’politike. Vlerësime të ngjashme ekzistonin edhe për planprogramet e shkollave të mesme dhe për kuadrin mësimor, për Entin e Teksteve dhe të Mjeteve mësimore, si edhe për Institutin albanologjik, Institutin e historisë dhe për ndonjë institucion tjetër. Theksohej poashtu se në disa fakultete shprehej edhe monopolizimi i politikës kadrovike në baza nacionale me çka bëhej i pamundur përfaqësimi i barabartë i kuadrave të kombëve dhe të kombësive, si dhe puna kërkimore’shkëncore në shkencat humanitare ishte kthyer nga e kaluara.

 

9. Inferioriteti  i „Ajkës“ kulturore

 

     Një pjesë e intelektualëve shqiptarë, që kishin zënë pozita në kierarkinë e pushtetit jugosllav apo që gjendeshin pranë tij, në organet dhe në forumet e LKJ’së, në institucionet e arsimit, të kulturës, në mjetet e informimit publik etj., gjatë periudhës 1980’90’të, mbajtën qëndrim inferior ndaj burgosjeve të të rinjve studentë, nxënës e intelektualë dhe dënimeve të tyre në procese politike. Ata qëndruan inferiorë dhe nuk bënë as më të voglën përpjekje për ta demistifikuar praktikën policore të gjykimeve dhe të dënimeve në mbështje të „fakteve të inskenuara”. Se a ishte ai inferioritet i shkaktuar nga bindjet vetiake të asaj shtrese, të krijuara nga mosdyshimi në sistemin „human“ socialist’vetëqeverisës, të cilit i shërbenin, apo heshtja e tyre, ishte pasojë e bindjeve vetiake se „faktet“ që i ofronin gjykatat kundër “kundëre volucionarëve” shqiptarë, ishin të bollshme, sa që dënimet në seri prej 10 e më shumë vitesh, nuk zgjonin kureshtjen e asaj strukture intelektuale, që gjithnjë mëtonte të kuptohej si „Ajka dhe vetëdija e shëndoshë e kombit“, apo ishte ajo mospëfillje si pasojë e frikës dhe drojës për ta shpëtuar lëkurën e vet, mbetet gjithnjë çështje e hapur, por ajo sjellje asesi s`mund të ngelë e pagjykuar në aspektin e etikës dhe moralit intelektual. Por, sidoqoftë asaj shtrese nuk do t`i shkojë për nderë ajo heshtje prej varri për gjithato krime që i bëri Serbia gjatë atij dhjetëvjetëshi. Çuditërisht e njëjta strukturë, mbase e përtrirë më forcat e reja të dala nga gjeneratat e shkollës së “podrumeve”, mbajti të njëjtin qëndrim edhe gjatë luftës çlirimtare dhe bartësve të saj: Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës?!

     Nëse nuk do të duhej befasuar për sjelljen e ca prej intelektualëve që ishin të bindur në sistemin socialist’vetëqeverisës dhe, të cilët, vërbërisht besonin se në atë sistem nuk mund të ndodhinin deformime të tilla, siç ishin proceset e montuara politike dhe, të cilët, me bindje i besonin gjithato kurdisje, që i interepretonte shtypi i përditshëm, dilte befasues fakti se ekzistonte brenda atij grupacioni një “Klan i mbyllur”, i cili këto çështje i përcillte me shpërfillje dhe mosinteresim total, për të mos thënë edhe me përbuzje. Për të tillët, fati i disa mijëra të rinjve shqiptarë, që sistemi i kishte destinuar për ta çuar një pjesë të madhe të jetës në burgjet serbe nuk kishte ndonjë rëndësi. Ata i kishin vënë për rrugë punët e veta individuale dhe familiare dhe, aq u bënte, se ç`ndodhte rreth tyre. Ata e kishin përqafuar tërësisht qëndrimin politik, sipas të cilit, „Forcat progresive i qeronin hesapet me irredentistët shqiptarë”. Ata e përdornin shprehjen „E kanë lypur e kanë gjetur“ dhe „Ç`na duhet neve të përzihemi në këto punë“.

 

Gjykimi i Tahir Gecajt (autorit të këtij studimi)

 

     Zotërimi i kësaj logjike, pat për pasojë heshtjen e opinionit publik kosovar. Asnjë fjalë, asnjë shprehje pakënaqësie përkitazi me gjithato procese politike dhe për gjithata të rinj, që dënoheshin me shumë vite burg, sipas direktivave të partisë në pushtet. Edhe më keq qëndronte puna me disa prej gazetarëve shqiptarë që raportonin nga seancat e mbyllura të gjyqeve politike. Atyre nuk u mjaftonin montimet e gënjeshtrat e prokurorëve e gjykatësve (ndonjë prej të cilëve e bëjnë të njëjtën punë edhe tani?!) kundër të rinjve që dënoheshin, por bënin edhe zbulime vetiake, si „shtesa krijuese“, që quheshin vështrime e komente, në të cilat sjelljet dinjitoze të të rinjve para gjyqit, i cilësonin si „sjellje të turpshme„ e herë-herë edhe si „pafytyrësi“ e të akuzuarve, që merrnin guximin t`i mbronin bindjet e veta politike.

     Gazetarët e tillë e shkelnin dinjitetin e të akuzuarve në të njëjtën mënyrë siç e shkelte edhe policia serb’jugosllave trupin e tyre. Të tillët madje i fajësonin demonstruesit shqiptarë për prishje rehatie dhe për dhënien e shansit Serbisë për ta prishur status quo’në e asaj kohe. Të tillët nuk patën guxim të ballafaqohen me të vërtetën se nuk qenë demonstruesit e as demonstratat e studentëve dhe të inteligjencisë shqiptare ata që i dhanë shansë dhe e nxitën Serbinë për ta nisur hapur dhe me të gjitha mjetet luftën antishqiptare, por qe politika e projektuar antishqiptare e kreut serb për tokën e Kosovës si pjesë të Serbisë, të cilës në rrethanat e atëhershme i shkonte për shtati heshtja dhe sjellja me qyqarllëk e strukturave udhëheqëse shqiptare të Kosovës, në të cilat bënin pjesë edhe intelektualët e apostrofuar, si dhe përkrahja që çoi deri në tradhëti, që ato struktura i dhanë Serbisë, duke e ndihmuar dhe duke ia lehtësuar veprimet antishqiptare. Deri sa intelegjencia e vendeve Perëndimore, e ngriti zërin e arsyes, duke i marrë në mbrojtje pjesën më të [i]madhe të të dënuarve politikë shqiptarë, edhe pse nuk posedonte informacione të duhura, një pjesë e inteligjencisë kosovare nuk çau kokën, por u mbyll në gëzhojën e vet.

     Përkundër këtyre kategorive shoqërore, populli shqiptar, që e përjetonte në lëkurën e vet brutalitetin dhe dhunën që ushtronte ndaj tij pushteti, nuk u mashtrua nga propaganda serbo’jugosllave, përkundrazi ai e kishte kuptuar që në themel se propaganda, që ushtrohej kundër fëmijëve të tij, ishte një metodë veprimi antishqiptare e pushtetmbajtësit dhe e veglave të tij. Populli nuk heshti, por përkundrazi iu kundërvu propagandës dhe luftës psikologjike, në mënyrën e vet origjinale, ngadal por sigurt, duke i vënë në veprim mjetet e veta institucionale të traditës, të cilat i kishte përdorur si shpëtimtare të qenies së vet kombëtare gjatë qëndrimit nën okupim. Populli u rrjeshtua pa hamendje në anën e bijëve e bijave të veta, duke i përkrahur me tërë qenien e vet në luftën e tyre për liri, për pavarësi dhe bashkim të popullit shqiptar në një shtet shqiptar, në kufinjtë etnikë. Fenomeni i heshtjes së pjesës më të madhe të inteligjencës shqiptare kuandruall terrorit serb, do të ishte gabim të heshtej në emër të ndonjë qëllimi. Përkundrazi atë lypset analizuar në mënyrë objektive, duke e gjykuar si dukuri që prek në intimën e moralit kombëtar, në mënyrë që në të ardhmen mos të përsëriten fenomene të tilla. Në kihet parasysh se intelegjenca e vendeve Perëndimore e tubuar rreth organizatave humanitare e ngriti zërin e arsyes, duke i marrë në mbrojtje pjesën më të madhe të të dënuarve politikë shqiptarë, një pjesë e madhe e inteligjencisë kosovare, dështoi mbase turpërisht.

 

10. Institucionet e posaçme

 

     Në rrethanat e pasdemonstratave shqiptare të vitit 1981, udhëheqja serbe e mobilizuar rreth realizimit të programit afatgjatë serb për krijimin e „Serbisë së Madhe“, ndërmori fushatë të gjerë politike, administrative dhe propagandistike për t`i vënë demonstratat në funksion të qëllimeve dhe të synimeve politike serbe. Edhe grupacioni tjetër në kuadër të Federatës, i ashtuquajtur si “Klani titist” me orientim projugosllav, veproi në të njëjtën mënyrë, duke synuar vënien e Demonstratave të rinisë shqiptare në funksion të forcimit të unitetit brenda udhëheqjeve të nivelit federativ, republikan e krahinor. Në këtë plan, edhe makineria propagandistike serbo’jugosllave me qëllim të krijimit të alibisë para opinionit dhe institucioneve ndërkombëtare, e filloi fushatën propagandistike për t`i shpallur Demonstratat shqiptare si rrënuese të bazave të sistemit dhe të shtetit jugosllav, që do të çonin deri te ndryshimi i dhunshëm i kufinjve dhe shkëputjen e Kosovës nga Jugosllavia për t`u bashkuar me Shqipërinë. Kështu, duke e orientuar dhe mobilizuar opinionin e brendshëm kundër shqiptarëve të Kosovës, “Klani titist”, arriti për ca kohë, t`i shmangë qytetarët jugosllavë nga problemet reale me të cilat ndesheshin, si dhe t`i evitojë turbullirat sociale, që ishin në prag.

     Në kuadër të interesave të të dy grupacioneve, kreu serb me përkrahje të plotë të organeve të Federatës, arriti t`i legalizojë dhe t`i institucionalizojë qëndrimet e veta për Kosovën, duke e marrë njëkohësisht aprovimin e plotë të udhëheqjeve partiake e shtetërore të republikave të tjera, jo vetëm për t`ia lënë duart e lira në Kosovë, por edhe për ta ndihmuar me të gjitha mjetet për t`i qeruar hesapet me shqiptarët. Atij  i shkonte ndorësh edhe vlerësimi  politik i demonstratave nga udhëheqja e lartë partiake jugosllave si „Tentim kontrarevolucioni i irredentistëve dhe separatistëve shqiptarë“. Pra, udhëhqja serbe i kishte rrugët e hapura për t`i aktivizuar të gjitha mekanizmat dhe për t`i ndërmarrë të gjitha masat e mundshme politike, administrative dhe ushtarake kundër popullit shqiptar, jo vetëm në Kosovë, por edhe në Maqedoni e Mal të Zi, duke pasur si pikësynim themelor rrënimin e pozitës kushtetuese të dy krahinave autonome, të cilat gëzonin status të dyfishtë, si pjesë përbëse të Serbisë dhe si elemente konstituive të federatës.

     Udhëheqja serbe, i theksonte në veçanti gjoja pëngesat që i shkatonte qenia e krahinave si elemente konstituive të Federatës, në aspektin e aprovimit të Planit unik të zhvillimit ekonomik të republikës së Serbisë. Ndonëse në deklarimet publike, gjithnjë e theksonin edhe problemin e Vojvodinës, krerët serbë nuk kishin shqetësime të shumta rreth saj, sepse atje kishin arritur qysh më kohë ta ndryshonin strukturën e popullsisë në dobi të asaj serbe, prandaj problemi kyç dhe kryesori për ta kishte qenë dhe mbetej Kosova shqiptare, popullsinë e të cilës nuk kishin mundur ta shpërbënin me kurrfarë masash as programesh, ndonëse kurr nuk i kishin ndërprerë veprimet kundër saj.

     I përkrahur nga udhëheqja federative, menjëherë pas demonstrateve, kreu serb i  zbuloi “dy armë” të fuqishme kundërshqiptare: Vlerësimin politik të demonstratave si “Tentim kontra revolucioni të nacionalistëve dhe të irredentistëve shqiptarë” dhe “Shpërnguljen e serbëve dhe të malazezëve me presion nga Kosova”. Mbi ato dy leva të fabrikuara në mbështetje të programeve afatgjata serbe, u ngrit tërë politika antishqiptare, që do të arrijë kulmin me heqjen e autonomisë së Kosovës, në vitin 1989.

     Partia në pushtet dhe mekanizmat e saj, i shfrytëzuan Demonstratat e rinisë shqiptare për të krijuar një rrjetë institucionesh të posaçme, qëllimi themelor i të cilave ishte veprimtaria antishqiptare. Kështu, në nivelet republikane e federative ishte krijuar rregullativa juridike, në sajë të cilës ishin vënë në veprim ca ligje speciale që aplikoheshin vetëm në Kosovë dhe me to sankcionoheshin, si veprime inkriminuese, veprimet normale dhe të ligjshme për popujt tjerë të atij shteti. Çdo veprim i shqiptarëve si kolektivitet, apo i përfaqësuesve të tyre, si grupacion apo si individë, u nënshtrohej rregullave të sjelljes në mbështetje të ligjeve speciale, sipas të cilave ata ishin e duhej të ishin të përndjekur e të diskriminuar dhe të bëheshin plaçkë në duart e pushtetit dhe të shtetasve të tjerë të Jugosllavisë së asaj kohe. Shërbimet speciale serbo’jugosllave, pas Demonstratave të vitit 1981, bënë hulumtime edhe në arkivat e kishave dhe të manastireve ortodokse të Deçanit, të Pejës, të Graçanicës, të Deviqit e të Prizrenit etj., nga të cilat i nxorën të dhënat për shumë familje shqiptare, të evidentuara si antiserbe, që nga viti 1913’të.

     Siç është e ditur, kishat dhe institucionet tjera ortodokse serbe, që nga okupimi i pjesëve të tokave shqiptare, pos përpjekjeve të pandërprera për asimilimin e popullatës shqiptare, u morën në mënyre të vazhdueshme edhe me vrojtimin dhe arkivimin e të dhënave për popullsinë shqiptare, duke e  vënë misionin fetar në funksion të pushtetit serb dhe të shërbimeve të tij sekrete. Krahas dosjeve të tilla të nxjerra nga arkivat kishtare, pushteti serb me përkrahjen e treshit antishqiptar: Ali Shukria, Sinan Hasani dhe Kolë Shiroka, e bëri riaktivizimin e bazave dhe të informatorëve të vjetër të OZN’ës e të UDB’ës, në të gjitha mjediset e Kosovës, baza ato, në të cilat bëhej grumbullimi dhe selekcionimi i informacioneve, në bazë të rrënjve familiare, shkallës së arsimimit, e të karaktertistikave të tjera, për familjet dhe për individët e përkatësisë shqiptare, të clët, supozohej se në momentin e caktuar mund të merrnin anën e „nacionalistëve dhe të irredentistëve shqiptarë“, siç i quanin me fjalorin politik, të rinjtë e shkollave të mesme, studentët dhe një pjesë e inteligjencisë shqiptare, të implikuar, në cilëndo mënyrë qoftë, në Demonstratat e pranverës së vitit 1981.

------------------------------------

1 Akademia e Shkencave e Shqipërisë–Kosova në Vështrimin Enciklopedik, Botimet Toena,Tiranë 1999. Faqe 122.

2 Fakti se platformat politike, por edhe emërtimet e disa prej grupeve ilegale mbështetëshin në teorinë marksiste - leniniste,  shfrytëzohej nga pushteti jugosllav për t`u dhënë demonstratave karakter ideologjiko-politik të importuar nga Partia e Punës së Shqipërisë. Propaganda e tillë kishte për qëllim kamuflimin e kërkesës për « Kosovën- republikë“, si dhe shmangien e vëmendjes së Perëndimit ndaj dhunës, terrorit dhe masave administrative të ndërmarra kundër rinisë dhe inteligjencës shqiptare të Kosovës

3   Teza morbide mbi “Gjenet e trasheguara antiserbe” ishte përmendur në njërën prej mbledhjeve të Komitetit Krahinor të LK të Kosovës, pas Demonstratave të vitit 1981

4 Numri i të rinjve dhe intelektualëve të dënuar pas Demonstratave të rinisë shqiptare të vitit 1981, nuk dihet saktësisht. Në ca prej botimeve madje edhe në gjuhë të huaja filitet  për 22 mijë shqiptarë të dënuar penaklisht për “kontrarevolucion”

 

 

 

                                                                          © Pashtriku.org, 23. 04. 2011

 

  

 

 

 

 

DEMONSTRATAT E VITIT 1981

NË OBSERVIMET E ORGANEVE

MË TË LARTA TË LKJ’së

 

 

     Mbështetja gjithnjë e më e fuqishme e demonstratave nga masat e gjera shqiptare jepnin mesazhe të qarta se çështja e pazgjidhur shqiptare në Jugosllavi, nuk mund të mbahej peng nga autoritetet e Beogradit, aq më tepër kur tashmë ajo, falë aktiviteteve të bujshme të diasporës shqiptare që vepronte në SHBA e në shtetet e Evropës Perëndimore, u ndërkombëtarizua.

 

 

Shkruan: Qerim Lita ( * )

     Fillimi i demonstratave studentore (11 mars 1981) në Prishtinë, krijoi përçarje në udhëheqjen e atëhershme komuniste të Kosovës. Një pjesë e saj, në mesin e të cilëve duhet veçuar Mahmut Bakallin dhe Mustafa Sefedinin, mbronin idenë se: "pakënaqësia sociale e studentëve", përbënte "thelbin kryesorë të demonstratave", prandaj, sipas tyre: "udhëheqja kosovare duhet të jetë shumë e kujdesshme gjatë komunikimit me opinionin publik", përkatësisht, të mos dilet me një informatë të shpejtuar zyrtare se gjoja pas tyre qëndrojnë: "elementet armiqësore", por se të njëjtat për një moment kishin shkaktuar "një çrregullim të rëndomtë të rendit e të qetësisë". Për dallim nga këta, krahu pro-jugosllav, pati një vlerësim krejtësisht të kundërt. Sipas këtyre të fundit, qëllimi kryesor i demonstratave nuk është aspekti social i studentëve, por se pas tyre qëndrojnë, siç do të shprehen: "elementet armiqësore të cilët vijnë nga pozita e nacionalizmit e irredentizmit shqiptar".

 

Parulla: "Bashkimi bënë fuqinë,…„Armiku“ i Azem Vllasit!

 

     Në mbledhjen e përbashkët të Kryesisë së KAS të Kosovës dhe Kryesisë së Komitetit Krahinor të LK të Kosovës, mbajtur menjëherë pas demonstratave të 11 marsit, Azem Vllasi, si më i eksponuari i grupit të fundit, në fjalimin e tij, veç tjerash vuri në dukje, se parullat si: "Bashkimi bënë fuqinë, poshtë revizionistët, lironi shokët tanë etj"., tregojnë qartë se në to është i përzier “armiku”. Përkundër insistimit të Mahmut Bakallit dhe përkrahësve të tij, që demonstratat të mos vlerësohen si "armiqësore", me shumicë të votave, në mbledhje u vendos si vijon: "Këto demonstrata studentore, megjithëse sipas arsyes paraprake dhe të parullave ishin të natyrës sociale, të lidhura me kushtet e dobëta të ushqimit të studentëve dhe më gjerë për disa çështje që lidhen për standardin studentor, sipas dimensionit të tyre, sipas kohës dhe mënyrës së artikulimit, dhe sipas konsekuencës së tyre paraqesin një aksion politik shumë të dëmshme, të papranueshme e të palejueshme në sistemin tonë. Një mënyrë e tillë e artikulimit të problemeve sociale, edhe kur ato realisht ekzistojnë, nuk i ndihmon zgjidhjes së problemit, por mund të jetë vetëm në dobi dhe në funksion të forcave dhe tendencave armiqësore nacionaliste."

 

Trinomi titist: Ali Shukriu, Sinan Hasani dhe Azem Vllasi

 

     Marrja e një qëndrimi të tillë, në mbledhjen e sipërpërmendur, nënkuptonte se shumica e udhëheqjes kosovare, ishte e vendosur që me çdo kusht, të qëndroj pas politikës mashtruese, e mbi të gjitha antishqiptare të nomenklaturës komuniste jugosllave. Ata, siç do të shohim në vazhdim të këtij punimi, do të jenë bashkëpjesëmarrës në krimin dhe gjenocidin e kryer në Prishtinë dhe në mbarë Kosovën, nga ana e autoriteteve politike e ushtarako-policore të Beogradit. Nisur nga ky fakt, Mahmut Bakalli (në cilësinë e kryetarit të Kryesisë së Komitetit Krahinor të LK të Kosovës) më 12 mars 1981, nëpërmjet një telegrami, u përpoq edhe një herë ta bindë Kryesinë e KQ të LKJ se: "Demonstratat e organizuara më 11 mars 1981 në Prishtinë, nuk ishin të karakterit politik, por social", dhe se siç pohon ai: "të njëjtat u ndërprenë falë ndërhyrjes politike nga aktivistët tanë". Ai më tej në telegram shtonte: "Pas ndërprerjes së demonstratave, gjendja në Universitet dhe në mbarë Krahinën është normalizuar. Zhvillohet një veprimtari intensive politike që mos të përsëriten çrregullime të ngjashme".

     Mirëpo, një konstatim i tillë, në mënyrë kategorike u hodh poshtë nga Këshilli Federativ për Mbrojtjen e Rregullimit Kushtetues të RSFJ. Anëtarët e këtij organi federativ, në mbledhjen urgjente të mbajtur po këtë ditë në Zagreb, vlerësuan se: "Standardi studentor nuk është shkaku kryesor i demonstratave, por se bëhet fjalë për një aksion armiqësor". Me një qëndrim të tillë u pajtua edhe Kryesia e RSFJ dhe në marrëveshje me udhëheqjen kosovare, me 12 mars i njëjti, nëpërmjet TANJUG’ut, doli si qëndrim i parë zyrtarë i udhëheqjes jugosllave. Për rrjedhojë, policia e Kosovës në bashkëveprim me forcat speciale të Federatës, ndërmorën masa të shpejta e të rrepta, si ndaj studentëve ashtu edhe ndaj inteligjencës shqiptare. E gjithë kjo, rezultoi që studentët të ndryshojnë formën dhe kahjen e demonstratave që do t'i organizojnë më pas. Tashti, për dallim nga 11 marsi, studentëve do t'ju bashkohen masat e gjëra shqiptare si: intelektualë, punëtorë, minatorë, zejtarë, bujq etj. Me një fjalë demonstratat që u organizuan më 25 mars në Prizren, 26 mars në Prishtinë, 30 mars në Podujevë dhe 1-3 maj përsëri në Prishtinë, morën karakter gjithëkombëtar.

Trinomi titist: F.Hoxha, M.Bakalli dhe Xh.Nimani ne takim me Titon!

( Shikoni si u prit Tito në Kosovë )

( http://www.youtube.com/watch?v=z0F6L79BnWI&feature=youtu.be )

 

     Nga njoftimi telegrafik i Komitetit Krahinor dërguar në orët e paradites së datës 26 mars 1981 Kryesisë së KQ të LKJ, kuptojmë se në këtë datë, pas orës pesë të mëngjesit: "një grup i vogël i studentëve i kanë bllokuar hyrjet e tre konvikteve studentore në Prishtinë.", me qëllim, siç thuhet në të: "të përfitohen sa më shumë studentë në krijimin e çrregullimeve". Drejtuesit politik kosovar, fillimisht ndërmorën vetëm aktivitete politike, pa përdorimin e forcës. Një qëndrim i tillë u morë, jo për shkaqe humanitare, por nga fakti se në këtë ditë, në Prishtinë mbaheshe manifestimi tradicional komunist i njohur si: "Pritja dhe përcjellja e stafetës së Titos". Ata për këtë qëllim dërguan një numër të madh të aktivistëve partiak nga organet universitare, komunale e krahinore, për t'i bindur demonstruesit që të shpërndahen dhe për ta penguar daljen e tyre nëpër rrugët e Prishtinës. E tërë kjo zgjati deri në orët e pasditës, përkatësisht deri në momentin e fillimit të ceremonisë së sipërpërmendur. Burimet e atëhershme më të larta partiake të Kosovës njoftonin për një intervenim të ashpër të policisë kundër demonstruesve shqiptarë.

     Sipas tyre: "me 26 mars të vitit 1981, rreth orës 16,30, ka filluar intervenimi i njësive policore me qëllim të shpartallimit të demonstratave studentore, me përdorimin e lëndëve kimike dhe me përdorimin e pjesërishëm të shkopinjve të gomës, vetëm e vetëm që të pengohet përpjekja e demonstruesve që të depërtojnë nëpër rrugët e qytetit në kohën kur mbaheshin manifestimet e pritjes së stafetës së rinisë në Prishtinë". Më pas, i njëjti burim sqaronte përse para kësaj nuk ishte përdorë forca kundër studentëve, ku shprehimisht në të thuhej: "më herët nuk përdorëm masa më të fuqishme të njësisë policore për shpartallimin e demonstratave, vetëm nga shkaku që t'i mbajmë të izoluar demonstruesit mbi konviktet studentore jashtë rrugëve të qytetit, me çka në mënyrë normale dhe pa asnjë pengesë u mbajtën manifestimet rreth stafetës". Lidhur me numrin e studentëve të arrestuar apo të lënduar, në dokument vihej në dukje se: "një numër i vogël i tyre janë lënduar, një numër i demonstruesve janë arrestuar, në mesin e të cilëve edha ata të cilët në formë më ekstreme janë eksponuar në demonstrata".

 

 

     Gjithashtu është e rëndësishme të vëmë në dukje se për dallim nga dita e parë, demonstratat që u organizuan më 26 mars, pastaj ata të 1- 3 prill, patën një përmbajtje me karakter politik. Në kuadër të demonstruesve qe formuar shtabi për organizimin e demonstratave. Për shkaqe sigurie, anëtarët e shtabit vepronin ilegalisht dhe një numër shumë i vogël kishin njohuri për ekzistimin e tij. Krahas veprimtarisë së ndryshme informative e organizative, shtabi përpiloi edhe listë të parullave që do të përdoreshin gjatë demonstratave, disa prej të cilave po i paraqesim në vazhdim:

 

"I kërkojmë shkollat që i kemi pas",

"Kërkojmë punë-kërkojmë bukë",

"Poshtë dallimet sociale",

"Poshtë borgjezia",

"Poshtë burokracia",

"Poshtë eksploatimi i Kosovës",

"Poshtë hegjemonizmi",

"Poshtë kolonializmi",

"Kërkojmë pavarësi",

"Kërkojmë kushte",

"Poshtë mashtrimi",

"Kërkojmë barazi",

"Kërkojmë Republikë",

"Kërkojmë bashkimin e mbarë trevave shqiptare në një Republikë",

"Poshtë tradhtarët",

"Poshtë kolonialistët",

"Nuk ka paq pa liri",

"Nuk ka barazi pa pavarësi",

"Nuk ka barazi pa Republikë",

"Nuk do të ketë paq për tradhtarëtmashtruesit",

"Republikë nëna jonë, të gjithë ne jemi bijtë e tu, Republikë ne të duam, ne për këtë kemi luftuar",

"Kosovë ti je gjaku që nuk mund të falesh", etj.

 

     Numri i demonstruesve dita ditës rritej e që sipas njoftimit të TANJUG’ut, në demonstratat e 1 prillit në Prishtinë morën pjesë rreth 15.000 demonstrues. Mbështetja gjithnjë e më e fuqishme e demonstratave nga masat e gjera shqiptare jepnin mesazhe të qarta se çështja e pazgjidhur shqiptare në Jugosllavi, nuk mund të mbahej peng nga autoritetet e Beogradit, aq më tepër kur tash më ajo, falë aktiviteteve të bujshme të diasporës shqiptare që vepronte në SHBA e në shtetet e Evropës Perëndimore, u ndërkombëtarizua. Në rrethana të tilla, e vetmja zgjidhje ishte hapja e dialogut politik midis dy palëve tash më të konfrontuara. Mirëpo, organet udhëheqëse shtetërore e partiake jugosllave, në vend të kësaj, në fillim të muajt prill ndërmorën masa më radikale, fillimisht në Prishtinë e më pas ato të shtrihen në mbarë territorin e Kosovës.

 

Çka vendosën dy kryesitë e RSFJ dhe KQ LKJ?

 

     Në mbledhjen e përbashkët të Kryesisë së RSFJ dhe Kryesisë së KQ të LKJ mbajtur me 1 prill 1981 në Beograd, u vlerësua se "në Prishtinë është krijuar gjendje krize". Në telegramin dërguar kryetarëve të kryesive të republikave e të krahinave si dhe të komiteteve qendrore e krahinore të LKJ, shprehimisht thuhet: "në bazë të planit "Rubin-81", në mbledhjen e përbashkët të Kryesisë së RSFJ dhe Kryesisë së KQ LKJ, mbajtur më 1 prill 1981, në ora 19-të, u vlerësua se gjendja e sigurisë në Prishtinë është e tillë, që kërkon përdorimin e dispozitave adekuate të cilat janë të parapara në gjendje krize. Në bazë të këtyre vlerësimeve, Kryesia e RSFJ ka lëshuar urdhëresë që njësitë e APJ t'i rrethojnë dhe sigurojnë objektet dhe institucionet publike në Prishtinë".

     Të njëjtën ditë, kryeshefi i shërbimit sekret ushtarak KOS, kontraadmirali Zvonimir Kostiç, urgjentisht i njoftonte komandantët e armatave: 1, 2, 3, 5, 7 dhe 9, të gjitha shtabet republikane dhe të Krahinës së Vojvodinës për eskalimin e situatës në Prishtinë, e cila siç thuhej kishte filluar: "në ora 12,30 nga ana e një grup nxënësish të shkollës bujqësore", të cilët kanë dalë në demonstrata, të cilëve më vonë iu janë bashkëngjitur: "punëtorët e kombinatit të industrisë ndërtimore, fabrikës së amortizatorëve Ramiz Sadiku, dhe studentët e Universitetit të Prishtinës". Më tej në njoftim bëhet me dije se: "demonstruesit kanë marshuar nëpër rrugët kryesore të qytetit dhe kanë brohoritur parulla: "Duam republikë" dhe "Lironi nga burgu fëmijët tanë" dhe se: "rreth orës 17,00 kanë demonstruar edhe minatorët e minierës së linjitit të Bellaçecit afër Obiliçit, të cilët nuk kanë lejuar që asnjë nga punëtorët e ndërrimit të mëparshëm ta lëshojnë vendin e punës. Gjithashtu edhe në Podujevë rreth orës 12,00 ka ardhur deri te demonstrata nga ana e nxënësve të shkollave të mesme". Më 2 prill, dy kryesitë e sipërpërmendura jugosllave, në Beograd, përsëri mbajnë mbledhje të përbashkët, në të cilën, pasi i marrin informatat e duhura nga Qeveria Federative dhe Këshilli për Mbrojtjen e Rregullimit Kushtetues, sollën një vendim prej disa pikave, të cilin në vazhdim po e paraqesim në tërësi:

 

     1. Të urdhërohet që Komiteti për MPP dhe VMSH të KAS të Kosovës që të veproj sipas planit "Rubin-81", posaçërisht të ndërmerr masa për mbrojtjen e objekteve publike dhe ato më të rëndësishme në Kosovë.

     2. Të lëshohet urdhëresë për përdorimin e njësive të APJ për mbrojtjen e objekteve publike (RTV, PTG, BP etj. në Prishtinë).

     3. Policia e KAS të Kosovës e përforcuar me pjesë të brigadave speciale të SFPB të bllokoj hyrje daljet e qytetit dhe udhëkryqet brenda në qytet.

     4. Të kryhet diferencimi me të burgosurit nga demonstratat e deritanishme dhe ato që nuk paraqesin ndonjë interes të veçantë për hetime të mëtejshme gradualisht të lirohen nga burgu.

     5. Nëpërmjet TANJUG-ut të lëshohet lajmi për një përpjekje të sërishme të prishjes së rendit dhe qetësisë publike në Prishtinë nga ana e elementeve armiqësore.

     6. Kryetari i Kryesisë së KAS të Kosovës, Xhavit Nimani, duhet që sa më parë të del para mjeteve të informimit publik për t'i sqaruar popullit të KAS të Kosovës dhe opinionit jugosllav rreth gjendjes së krijuar. Paraqitja duhet të jetë ofensive. Gjithashtu duhet që me 2 prill të paraqiten para opinionit publik edhe personalitete të caktuara nga udhëheqja e RS të Serbisë. Shoku Fadil Hoxha duhet që me 3 prill të paraqitet para opinionit publik të Kosovës. Paraqitjen e tij duhet ta përcjellin të gjitha stacionet e RTV në Jugosllavi.

     7. Të përgatitet projekt vendimi për shpalljen e gjendjes së krizës në KAS të Kosovës dhe zbatimi i planit "Rubin-81" dhe projekt vendimi për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme në qytetin e Prishtinës. Vendimi do të sjellët sipas nevojës.

     8. Forcat policore nga KAS të Kosovës dhe njësitë policore të dërguara në Kosovë nga RS të Serbisë, Maqedonisë e të Malit të Zi të bashkohen nën komandën operative të komandantit të brigadës speciale të SFPB. Vendimi për përdorimin e forcave të tilla policore merret pas dekretimit të kryetarit të Kryesisë së KAS të Kosovës, Xhavit Nimani.

 

     9. Komitetit për MPP dhe VMSH të KAS të Kosovës t'i sugjerohet që të bëj mobilizimin e përbërjes rezervë të policisë dhe njësive kompetente. Ky mobilizim të jetë pa armatim me qëllim të ruajtjes së rendit në Prishtinë, ndërsa sipas nevojës edhe në vendet tjera.

     10. Qeveria Federative duhet të mbaj mbledhje të jashtëzakonshme në të cilën të bëhet përcaktimi i masave që duhet të ndërmerren nga ana e saj dhe për këtë të njoftohet Kryesia e RSFJ.

     11. Gazetarëve të huaj duhet t'u pamundësohet shkuarja në Kosovë, mirëpo njëkohësisht duhet të informohen në mënyrë adekuate për shkak zvogëlimit të presionit nga ana e tyre për shkuarjen në Kosovë.

     12. Të mbahet mbledhje me kryeredaktorët e mjeteve të informimit publik për harmonizimin e trajtimit të ngjarjeve në Kosovë.Veçmas duhet të përpunohet dhe përdoret mënyra e informimit të opinionit tonë për ndodhitë në Kosovë.

     13. Sa më parë duhet të shqyrtohen shkrimet e kohës së fundit të shtypit rinorë, posaçërisht ai studentorë, për shkak marrjes së masave të duhura. Menjëherë duhet të pamundësohet botimi i shkrimeve destruktive në atë shtyp. Lidhur me shkrimet e tilla prokuroria duhet ta kryej detyrën e vetë.

     14. Në gjendjen e tanishme duhet të ndërmerren masa sa më të rrepta ndaj çdo veprimtarie armiqësore e destruktive.

     15. Sa më parë duhet që në mbledhjet e dy kryesive të vlerësohet gjendja aktuale politike dhe e sigurisë në vend, veçmas të përcaktohet se në cilën dhe cilat janë gjasat potenciale e që mund të krijonin gjendje krize në disa mjedise apo në mbarë vendin dhe në lidhje me këtë cilat masa duhet të ndërmerren.

     16. Në bazë të informatës dhe propozimit të lëshuar nga mbledhja e Këshillit për Mbrojtjen e Rregullit Kushtetues mbajtur në Zagreb me 2 prill 1981 u vendos: - të dërgohet në Prishtinë një grup i shokëve nga federata dhe RS të Serbisë për njoftimin paraprak me gjendjen dhe masat e ndërmarra në Prishtinë nga ana e udhëheqjes së KAS të Kosovës. Nga federata duhet të shkojnë: V. Zharkoviq, D. Dragosavac dhe A. Marinc. - që njësitë e APJ të vendosen nëpër udhëkryqet e komunikacionit në hyrje daljet e Prishtinës dhe edhe më tej të bëjnë sigurimin e objekteve publike në Prishtinë, - SFMP (Sekretariati Federativ i Mbrojtjes Popullore- Q.L.) duhet të ndërmerr masat e duhura për mbrojtjen e kufijve, - në mbledhjen e dy kryesive duhet të vlerësohet nevoja e shpalljes së gjendjes së krizës në mbarë territorin e KAS të Kosovës dhe të vendoset për zbatimin e planit "Rubin- 81", si edhe për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme në territorin e komunës së Prishtinës, - të bëhen përgatitjet dhe të jepen informata më të zgjeruara aktivit politik të LKJ për gjendjen në Kosovë, RS e Serbisë në momentin e tanishëm patjetër duhet ta përforcoj angazhimin e sajë në aksionin e përgjithshëm politik.

     17. Të mbahet mbledhje e përbashkët e dy kryesive me 2 prill në ora 18.00 për shkak vlerësimit të gjendjes dhe të marrjes së masave adekuate.”

 

*  * *

     Në përputhje me atë çka u tha më lartë Kryesia e RSFJ mbajti mbledhje urgjente, në të cilën u soll vendimi për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme në Prishtinë. Vendimin prej pesë pikash e nënshkroi kryetari i Kryesisë së atëhershme të RSFJ, Cvjetin Mijatoviq, i cili pati këtë përmbajtje: "Në bazë të nenit 313 dhe nenit 316 të Kushtetutës së RSFJ si dhe nenit 23 të Rregullores së punës së Kryesisë së RSFJ në mbledhjen e 2 prillit 1981 solli: VENDIM për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme në territorin e komunës së Prishtinës

     1. Shpallet gjendja e jashtëzakonshme në territorin e komunës së Prishtinës dhe autorizohen organet kompetente që t'i ndërmarrin masat e duhura në pajtueshmëri me vlerësimin e gjendjes, Kushtetutës dhe ligjeve, e në veçanti ruajtjen e rendit dhe qetësisë; mbrojtjen e pronës dhe sigurisë personale të qytetarëve; mbrojtjen e objekteve me rëndësi të veçantë shoqëror; të kufizohet lëvizja e qytetarëve nga ora 20,00 e deri në 05,00; të kufizohet lëvizja e shtetasve të huaj dhe përfaqësive diplomatik-konsullore; të rritet shkalla e kontrollit në kalimet kufitare.

     2. Në pajtueshmëri me vlerësimin e gjendjes organet kompetente mund të ndërmarrin edhe masa tjera adekuate.

     3. Nëse gjendja e sigurisë imponon masa të njëjta mund të përdoren edhe në mbarë territorin e KAS të Kosovës.

     4. Ky vendim t'i dorëzohet qeverisë federative dhe qeverive republikane e të krahinave autonome.

     5. Ky Vendim hynë në fuqi menjëherë dhe nuk do të botohet në "Gazetën zyrtare të RSFJ". Duhet të vihet në pah se paralel me vendimin e lartpërmendur, u soll edhe një vendim tjetër, i cili mbanë firmën e dy kryesive të atëhershme të RSFJ, përkatësisht të kryetarit të KQ të LKJ, Llazar Mojsovit dhe të kryetarit të Kryesisë së RSFJ, Cvijetin Mijatoviq. Ngjashëm si i pari, edhe ky urdhëronte shpalljen e menjëhershme të gjendjes së jashtëzakonshme në territorin e komunës së Prishtinës.

 

Çfarë masa u ndërmorën?

 

     Gjithnjë sipas vendimeve të aprovuara, brenda natës së 2-3 prillit në Kosovë u stacionuan njësi të shumta speciale policore, nga të gjitha republikat e atëhershme si dhe të KAS të Vojvodinës. Qeveria jugosllave, nëpërmjet nënkryetarit të saj, Dragolub Stavrev, me 3 prill 1981, i raportonte Kryesisë së RSFJ dhe Kryesisë së KQ të LKJ se: "në kuadër të masave të ndërmarra, me kërkesë të udhëheqjes krahinore janë dërguar përforcime organeve të punëve të brendshme KAS të Kosovës nga efektivi i federatës dhe të gjitha republikat socialiste dhe KAS të Vojvodinës, të cilët veprojnë nën urdhrin e kryetarit të kryesisë të KAS të Kosovës."

 

Admiral Branko Mamulla

 

     Po kështu edhe kryeshefi i Shtabit të Përgjithshëm të APJ, admirali Branko Mamulla, i njoftonte komandantët e armatës 1, 5, 7 dhe 9 për masat e ndërmarra nga ana e APJ në Kosovë, në të cilin thuhej: "Demonstratat që filluan në Prishtinë edhe më tej po mbahen me tendencë të eskalimit. Në demonstratë krahas nxënësve e studentëve marrin pjesë edhe punëtorët, ndërsa ka gjasa që t'u bashkëngjiten edhe fshatarët të fshatrave për rreth qytetit. Pas vendimit të Kryesisë së RSFJ, ndërsa me propozim të organeve të KAS të Kosovës, kemi ndërmarrë disa masa të caktuara:

    1. Kemi ndërmarr sigurimin paraprak të objekteve më vitale të rëndësisë publike.

    2. Kemi përdorë një numër të njësive të motorizuara, por pa përdorimin e armës.

    3. Kemi bërë përforcimin e tërësishëm të kufirit shtetëror kah Shqipëria.

    4. Kemi urdhëruar për gatishmërinë e nevojshme të mbarë njësive të forcave të armatosura në territorin e Kosovës dhe te disa njësi të Armatës së 1-rë e të 3-të. Në territorin e KAS të Kosovës qëndrojnë edhe forca të shumta policore të SFPB nga Beogradi.

     Sipas një dokumenti tjetër, shumë sekret, i hartuar nga KFMRRK, vetëm në Prishtinë ishin stacionuar mbi "3.500 forca policore nga mbarë republikat dhe KAS e Vojvodinës si dhe dy Divizione të APJ." Këto forca do të veprojnë sipas një plani sekret i quajtur "Rubin." Më tej në dokument thuhej se gjatë aksionit të zhvilluar midis 1-3 majit, forcat policore-ushtarake jugosllave "vranë 8 (tetë) demonstrues, plagosën 75 të tjerë, arrestuan 807 vetë, ku ndaj 28 u zhvillua një procedurë e shpejtë hetimor, ndërsa ndaj 698 personave tjerë është ndërmarrë masa disiplinore....". Në dokument më tej thuhet: "në Krahinë u krijua një gjendje krize e asaj përmase në të cilën kundërrevolucionin mund ta ndërprisnim vetëm me intervenimin e rreptë të njësive speciale policore të Sekretariatit Federativ për Punë të Brendshme, të njësive policore të SPB të Kosovës dhe njësive policore nga të gjitha republikat dhe KAS të Vojvodinës, si edhe me demonstrimin e forcës nga ana e njësive operative të APJ".

 

 

     Përderisa në Prishtinë e nëpër qendra tjera të Kosovës zbatohej një terror dhe krim i paparë ndaj shqiptarëve të pambrojtur, udhëheqja komuniste shqiptare në Kosovë (me përjashtim të Mahmut Bakallit e të ndonjë tjetri), vazhdonte ta propagandoj politikën mashtruese "të vëllazërim bashkimit midis kombeve e kombësive në Jugosllavi", e cila sipas tyre: "armiqtë e brendshëm e të jashtëm dëshirojnë ta përmbysin atë". Ndër ta duhet veçuar Fadil Hoxhën, i cili në fjalimin e mbajtur me 3 prill 1981, para aktivit politik të LK të Prishtinës, përveç tjerash, përdori një fjalorë tepër brutal e ofendues kundër demonstruesve dhe mbështetësve të tyre, duke i quajtur ata si: "Plehu i Kosovës", "Hajna të Kosovës", "Fëlliqësira të Kosovës", "Bira e minit 300 grosh" etj. Fjalimi i tij u transmetua drejtpërsëdrejti nga të gjitha stacionet e RTV të Jugosllavisë, me çka pasuan reagime të shumta ane mbanë hapësirës shqiptare.

 

Çka i kishte penguar Llazar Kolishevskit?!

 

     Tmerri që e kaploi Kosovën me vendosjen e forcave ushtarako-policore jugosllave, shkaktoi reagime të shumta të mbarë opinionit shqiptarë. Në reagimet e shumta u bë me dije se pas kërkesave të studentëve qëndronte mbarë kombi shqiptarë

     Tre prilli i vitit 1981 përbën një datë historike për shqiptarët, sepse në këtë ditë ranë dëshmorë një numër i madh i të rinjve shqiptarë, qindra të tjerë u arrestuan, ndërsa një numër i madh u keqtrajtuan, në mesin e tyre edhe gra, fëmijë e pleq, nga forcat pushtuese ushtarako-policore jugosllave, të cilat u instaluan në Prishtinë, siç u tha më sipër, midis 2-3 prillit 1981. Aneksimi ushtarako-policor i Prishtinës i irritoi tej mase shqiptarët anembanë ku ata jetonin e vepronin. Qeveria jugosllave njoftonte për organizimin e demonstratave nëpër disa qendra tjera shqiptare në Kosovë, si në Mitrovicë, Vushtrri, Ferizaj, Pejë, Gjakovë, Viti etj. Po nga ky organ, nëpërmjet informatës dërguar me 6 prill 1981 Kuvendit Federativ të Jugosllavisë, njoftohemi për organizimin e demonstratave në Nju Jork nga ana e emigracionit shqiptar. Në informatë thuhej: “Me rastin e aksionit armiqësor kundërrevolucionar në Kosovë, emigracioni armiqësorë me prejardhje shqiptare ka mbajtur demonstrata në Nju Jork, ndërsa janë të paralajmëruara edhe të tjera. Në ato rrethe të emigracionit zgjerohen zëra të ndryshme për ngjarjet në Kosovë si edhe për masat e ndërmarra për ndihmë dhe pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë të emigracionit në aksionet armiqësore në vend (Kosovë-Q.L.)”.

 

Llazar Kolishevski

 

     Lufta e ashpër e filluar në fillim të prillit do të vazhdoj edhe gjatë muajve në vijim. Autoritetet jugosllave, përkatësisht organet e saja udhëheqëse si: Kryesia e RSFJ, Kryesia e KQ të LKJ, Qeveria Federative, Këshilli për Mbrojtjen e Rregullimit Kushtetues të Jugosllavisë etj., pandërprerë hartojnë plane, analiza dhe projekte, në të cilat përshkruheshe strategjia e veprimit politik, diplomatik, partiak, ushtarak e policor në Kosovë, në viset tjera shqiptare nën Jugosllavi, por edhe në skenën ndërkombëtare. Në kuadër të këtyre, duhet veçuar analiza e Këshilli Federativ për Mbrojtjen e Rregullimit Kushtetues, e hartuar në mbledhjen e mbajtur më 23 prill 1981, në të cilën veç tjerash vihet në dukje se: “Lufta kundër kundërrevolucionit në Kosovë po zhvillohet në kushte kur ende nuk e njohim mirë armikun. Megjithëse janë zbuluar disa grupe mirë të organizuara (qeli), fakt është se ende nuk e dimë se si duket e tërë organizata, kush qëndron në krye të saj, nuk na janë të njohura lidhjet e saja me shërbimet e huaja sekrete dhe emigracionin armiqësorë shqiptar”. Për ta rrezik potencial përbënte: “tërheqja në ilegalitet i rreth 100 personave të cilët u dalluan në demonstrata”. Sipas tyre, personat në fjalë: “jo vetëm që nuk dëshirojnë të japin llogari për veprat e kryera penale kundër popullit e shtetit, por tashmë po paraqiten edhe të rrezikshëm që aksionet armiqësore të marrin formë tjetër, posaçërisht atë të terrorizmit”. Më tej në mbledhje u diskutua edhe rreth mundësisë së demonstratave të reja, që sipas anëtarëve të këshillit në fjalë: “nëse mbahen demonstrata të reja ose aksione tjera të rëndësishme armiqësore, seriozisht do të vihej në pikëpyetje gjithçka çka është arritur në sanimin e pasojave të ngjarjeve të mëparshme kundërrevolucionare”. Prandaj, Këshilli i sipërpërmendur kërkonte që: “i tërë aktiviteti politiko-shoqëror si dhe përpjekjet e organeve të sigurimit patjetër duhet të jenë të orientuar në atë drejtim që të pamundësohen aksionet armiqësore dhe demonstratat e reja”.

 

Masa ndaj Shqipërisë

 

     Nisur nga konstatimet e mësipërme, Këshilli në mbledhje u propozon Kryesisë së RSFJ dhe Kryesisë së KQ të LKJ, që të shqyrtohen dhe të miratohen qëndrimet dhe masat si vijon:

 

     1. Organizatat politiko-shoqërore si dhe mbarë forcat socialiste të KAS të Kosovës duhet që nëpërmjet aktiviteteve intensive të bëjnë zbulimin e parullave nacionaliste e irredentiste dhe udhëheqësit e tyre. Me këtë aktivitet duhet të përfshihen edhe punëtorët e Kosovës me punë të përkohshme jashtë, me qëllim që mos të përfshihen në aktivitetet armiqësore të emigracionit kundër RSFJ. Gjendja e tanishme në Kosovë kërkon që të vazhdohet me këmbëngulësi diferencimi i filluar në Lidhjen komuniste dhe në strukturat tjera. Kjo nuk mundet të zbatohet me sukses nëse nuk përfshihen edhe kuadrot udhëheqëse në të gjitha nivelet. Duhet të flitet dhe të polemizohet hapur për organet në përgjithësi si dhe të kuadrove udhëheqëse dhe, lidhur me këtë, të ndërmerren masa adekuate. Çështja e përgjegjësisë duhet skajshmërisht të ashpërsohet. Me këtë do të afirmohen ata të cilët nuk janë të komprometuar dhe të cilët me këmbëngulësi luftojnë në linjën e LKJ, me çka do të arrihen rezultate më të mira në mënjanimin e pasojave të këtyre ngjarjeve. Zërat që lëshohen për kuadrot udhëheqëse menjëherë duhet të zbardhen, për shkak të mënjanimit me kohë të shpifjeve ndaj atyre të cilët nuk kanë kryer ndonjë vepër për çka spekulohet. Njëkohësisht, nga strukturat udhëheqëse duhet përjashtuar njerëzit të cilët më herët apo tash kanë marr pjesë në çfarë do lloj aksione nacionaliste.

     2. Këshilli propozon që urgjentisht dhe në tërësi të rishqyrtohet marrëdhënia e RSFJ me Shqipërinë, gjatë së cilës duhet të pamundësohet përpjekja e Shqipërisë që marrëdhëniet me RSFJ të përkufizohet në marrëdhënie Shqipëri - KAS e Kosovës. Duke ngelë në qëndrimin tonë afatgjatë, strategjik për marrëdhënie të mira fqinjësore me Shqipërinë, duhet të rishqyrtohen të gjitha format e bashkëpunimit të deritanishëm dhe të eliminohen të gjitha ata që për vendin tonë janë apo mund të jenë negative. Nëpërmjet një analize duhet të përfshihet edhe implikimi eventual ndërkombëtar në Kosovë dhe të propozohen masa të cilat në marrëdhëniet me Shqipërinë duhet ndërmarrë. Në këtë drejtim posaçërisht do të duhej të shqyrtohet oportunizmi;

     - tërheqja nga mikpritja e ambasadorit të tanishëm shqiptar në RSFJ, i cili është komprometuar me aktivitete armiqësore kundër vendit tonë dhe përzierje në punët tona të brendshme, për çka organet e sigurimit posedojnë argumente të shumta. Nëse vlerësohet që depërtimi i ambasadorit mund të sjell ngrirje të marrëdhënieve me Shqipërinë, për një periudhë të gjatë, atëherë të shqyrtohet që Shqipërisë t’i dërgohet një protestë e ashpër për shkak të sjelljes së ambasadorit të saj (siç u veprua në atë kohë me ambasadorin e SHBA Sillbermanin);

     - ndalimi i tërësishëm i angazhimit të mëtejshëm të profesorëve nga Shqipëria për zhvillimin e ligjëratave në Universitetin e Prishtinës si dhe në shkollat tjera ose sa më shumë të zvogëlohet numri i tyre, krahas zbatimit të kontrollit të patjetërsueshëm politik e të sigurisë dhe pamundësia e notimit të studentëve apo të nxënësve nga ana e tyre;

     - ndalimi ose zvogëlimi deri në maksimum i shfrytëzimit të literaturës nga Shqipëria, krahas zbatimit të pasqyrës së përmbajtjes së sajë;

     - përkufizimi dhe shkuarja në shkallë të kuptueshme të bashkëpunimit në sferën e kulturës, arsimit, sportit, turizmit e sferave tjera të KAS të Kosovës me Shqipërinë, krahas pamundësisë që ato forma të bashkëpunimit të shfrytëzohen për qëllime nacionaliste e irredentiste.

    3. Shërbimi i sigurimit publik i KAS të Kosovës, posaçërisht policia, duhet sa më parë të përforcohet dhe aftësohet në kuadro dhe në organizmin teknik. Në KAS të Kosovës, siç është bërë në të gjitha republikat dhe në KAS të Vojvodinës, duhet formuar dhe aftësuar një njësi speciale të policisë, përbërja e së cilës do të ishte nga kuadro të reja, të afta dhe të dëshmuara;Gjithashtu është e domosdoshme përforcimi i Shërbimit të sigurimit shtetëror të KAS të Kosovës, me pranimin e kuadrit të rij të afirmuar në praktikën politiko-shoqërore si dhe ndërmarrja e masave tjera në aftësimin e sajë dhe në pajisjen teknike; Shërbimet e sigurimit të Federatës, të republikave dhe krahinave autonome duhet të punojnë sistematikisht në vend dhe jashtë në zbulimin e organizatorëve dhe udhëheqësve kryesor të aktiviteteve kundërrevolucionare në Kosovë dhe në depërtimin e qendrave dhe flakës së aktiviteteve të tilla. Për shkak të dhënies së ndihmës profesionale Shërbimit të sigurimit shtetëror të KAS të Kosovës në kryerjen e hetimeve dhe organizimin e punës operative për zbulimin e aktorëve kryesor të veprimtarisë armiqësore, në KAS të Kosovës duhet dërguar sa më parë edhe një numër të kuadrove të aftë nga bashkitë tjera politiko-shoqërore. Me aktpadi penale duhet dënuar të gjithë organizatorët dhe aktivistët e zbuluar të demonstratave në Kosovë. Meqenëse numri më i madh i pjesëmarrësve ekstrem dhe i organizatorëve të drejtpërdrejtë të demonstratave ka kaluar në ilegalitet duhet sa më parë të zbulohet se ku strehohen ata njerëz dhe a e kanë lëshuar Kosovën. Të gjitha paraqitjet konkrete nga ana e qytetarëve për aktivitetet e elementeve armiqësore në Kosovë si dhe sjellja negative e individëve, të gjitha shërbimet (civile e ushtarake) duhet t’i pranojnë, të kontrollohen dhe në pajtim me dokumentacionin e bashkëpunimit reciprok, të informohen, përkatësisht t’i dërgohet shërbimit përkatës. Njësitë e APJ dhe policia e cila është dërguar në KAS të Kosovës duhet të qëndrojnë atje derisa ekziston rreziku për çrregullime të reja. Vendimi për tërheqjen duhet të sillet pas vlerësimit të gjendjes së sigurisë.

     4. Që të pengohet gjendja e krizës në një territor tjetër, duhet që në mbarë vendin të ndërmerren masa të rrepta kundër çdo udhëheqësi të veprimtarisë armiqësore. Për këtë shkak duhet të përshpejtohet me planet ekzistuese dhe menjëherë të ndërmerren masa preventive në mënyrë të veçantë në pengimin e të gjitha formave të paraqitjes së nacionalizmit në cilindo qoftë mjedis.

     5. Duhet organizuar aksione të Lidhjes komuniste dhe shoqërive tjera politike si dhe nëpërmjet linjës shtetërore, të njoftohen të gjitha subjektet politiko-shoqërore në bashkësi dhe gjithmonë të shfrytëzohen në veprimtarinë e përforcimit të sistemit politiko-shoqëror në sigurimin dhe stabilitetin e vendit.
6. Këshilli vendosi që në bazë të analizës së përvojës në eliminimin e gjendjes së krizës në KAS të Kosovës, ndërsa nisur nga situata e tanishme ushtarako-politike ndërkombëtare dhe pozitës së Jugosllavisë në botë, të bëjë përgatitjen e propozim ndryshimit dhe plotësimit të dokumentacionit ekzistues për pengimin dhe eliminimin e gjendjes së krizës”.

 

Ç’problem i krijoi vetvetes Kosova!

 

     Qëndrimet dhe masat e propozuara nga “KFMRRK” para Kryesisë së RSFJ i paraqiti Llazar Kolishevski në mbledhjen e saj mbajtur më 28 prill 1981, i cili që në fillim bëri të ditur se “Këshilli njëzëri qëndron pas këtij dokumenti”. Në vazhdim ai në tërësi i mbështeti masat e dhunshme e të përgjakshme policore-ushtarake në Kosovë, duke u shprehur: “Eskalimi i reaksionit kundërrevolucionar në KAS të Kosovë u ndërpre vetëm nëpërmjet aksioneve energjike të njësive policore nga Kosova dhe nga mbarë vendi si dhe me mbrojtjen e objekteve më të rëndësishme nga ana e APJ dhe prezencën e saj me artilerinë kryesore në Prishtinë dhe nëpër rrugët magjistrale”. E gjithë kjo për Kolishevskin qe një: “demonstrim i forcës dhe i vendosmërisë për ta mbrojtur rregullimin kushtetues të Jugosllavisë”, për çka ai ju falënderua: “drejtuesve më të përgjegjshëm kosovarë”, të cilët siç pohoi: “jo vetëm që ishin pajtuar me ato masa të ndërmarra”, por madje edhe “vetë ata kishin kërkuar që të veprohet në atë mënyrë”.

     Më pas Kolishevski ndalet në politikën arsimore në Kosovë, që sipas tij, një ndër “gabimet e pafalshme” të Kryesisë së KK të LK të Kosovës dhe të kryetarit të saj Mahmut Bakallit, është “krijimi në mënyrë stihike e të pakontrolluar të inteligjencës shqiptare”, që sot “në Universitetin e Prishtinës kemi 51.000 studentë” dhe “një numër jashtëzakonisht të madh nxënësish nëpër shkolla të mesme”. “Shikuar sipas kësaj pikëpamje”, vazhdon Kolishevski, “me krijimin e universitetit mamudian në Prishtinë, mendoj se me plotë të drejtë mund të thuhet se KAS e Kosovës vetvetes i ka krijuar një problem shumë të madh, që në pikëpamje afatgjate përbën rrezikun potencial të nacionalizmit dhe të jostabilitetit”. Vlerësime të ngjashme rreth qëndrimit politik të Kryesisë së KK të LK të Kosovës dhe të kryetarit të saj erdhën më 29 prill të vitit 1981 nga grupi punues i formuar nga Kryesia e KQ të LKJ, menjëherë pas shpalljes së gjendjes së jashtë zakonshme në Prishtinë, me detyrë speciale të bëjë një analizë të shpejtë për shkaqet e shpërthimit të demonstratave në Kosovë. Grupi i sipërpërmendur më 29 prill ia dorëzon KQ të LKJ një elaborat prej 43 faqesh të titulluar: “AKTIVITETI I FORCAVE ARMIQËSORE E KUNDËR REVOLUCIONARE NË KOSOVË”.

 

Gjykimet e intelektualeve 1981 - 1984

 

     Në pjesën ku flitej për aktivitetin e Lidhjes Komuniste të Kosovës, para shpërthimit të demonstratave, veç tjerash thuhet se: “zhvillimi i ngjarjeve në Kosovë lë të kuptosh se ka patur dobësi serioze në veprimtarinë ideo-politike të Lidhjes komuniste të Kosovës”. Këto lëshime, sipas tyre “edhe pse do të zbardhen në tërësi pas një analize më të thelluar”, që tani është e qartë se Lidhja Komuniste e Kosovës, para së gjithash Kryesia e Lidhjes Komuniste, e ka nënçmuar rrezikun nga nacionalizmi dhe irredentizmi shqiptar dhe nuk ka luftuar në mënyrë të prerë e efikase kundër tyre, me çka janë krijuar kushte që të depërtojnë brenda në Lidhjen Komuniste dhe në strukturat tjera tona”. Më tej grupi punues ia zinte për të madhe Kryesisë së KK të LK të Kosovës dhe të kryetarit të saj, për siç thuhet në dokument, “mungesës së vlerësimit kritik ndaj sistemit të përgjithshëm edukativo-arsimorë, jetës kulturore, mjeteve të informimit, propagandës dhe sistemit të veprimtarisë ideo-politike që është dashur të përqendrohet më shumë në veprimtarinë paraprake me popullin punues dhe me qytetarët në drejtim të krijimit të personaliteteve të tilla, të cilët do të ishin të liruar nga paragjykimet nacionaliste e irredentiste dhe të lidhur në unitetin dhe barazinë e bashkësisë sonë për zhvillimin e patriotizmit socialist jugosllav”.

     Nga sa u tha më sipër, vërejmë se kritikat e KQ të LKJ adresuar në mënyrë të tërthortë Mahmut Bakallit qenë përqendruar në “përfshirjen tej mase” të inteligjencës, studentëve, dhe të rinisë shqiptare në radhët e LK dhe anashkalimi i “klasës punëtore”. Kjo më së miri vërehet në pjesën e më poshtme të elaboratit, ku në të shprehimisht thuhet: “Në Lidhjen Komuniste të Kosovës është përqindja e madhe e studentëve, qytetarëve dhe të punëtorëve të arsimit, shumë më tepër se sa kjo është në mjediset tjera tona. Përqindja shumë e lartë është e rinisë se sa është rasti në republikat tjera dhe në KAS të Vojvodinës: deri në moshën 27 vjeçare në Kosovë kemi 40,7 % - (në LKJ 33,1 %)”. Lidhur me të dhënat e mësipërme grupi punues parashtron pyetjen: “si është e mundur te një përqindje aq e lartë e studentëve dhe e rinisë së shkollave të mesme në LK si dhe të rinisë në përgjithësi, që aq pak të vërehet aktiviteti i tyre dhe siguria gjatë kohës së demonstratave armiqësore”. Për ta e gjithë kjo ka prapavijë politike, që “në të ardhmen duhet të ashpërsohet kriteri i pranimit, duhet përforcuar veprimtarinë ideo-politike dhe të përforcohet përbërja e punëtorëve në LK.”

 

Dorëheqja e Mahmut Bakallit dhe masat ndaj tij

 

     Për rrjedhojë, në mbledhjen 88 të Kryesisë së KQ të LKJ, mbajtur më 29 prill 1981 në Beograd, Mahmut Bakalli dha dorëheqje të parevokueshme nga funksioni “kryetar i Komitetit për Mbrojtje të përgjithshme Popullore dhe të vetëmbrojtjes Shoqërore të KAS të Kosovës” dhe “kryetar i Komitetit Krahinor i LK të Kosovës.” Dorëheqja e tij u pranua nga Kryesia, e cila “autorizoi kryetarin dhe sekretarin për të biseduar rreth mënyrës së paraqitjes së dorëheqjes”. Nuk vonoi shumë, me kërkesë të Llazar Mojsovit (në atë kohë mbante postin e kryetarit të Kryesisë së KQ LKJ), u formua një komision i përbashkët midis KK të LK të Kosovës dhe KQ të LK të Serbisë, i cili pati për detyrë ta “konstatojë përgjegjësinë partiake të Mahmut Bakallit”. Komisioni përbëhej nga “Bahri Oruçi, anëtarë i Kryesisë së KK të LK të Kosovës - kryetar, Shpiro Galloviç, sekretar i Kryesisë së KQ të LKS, Sinan Sahiti dhe Predrag Cuckiç, anëtarë të Kryesisë së KK të LK të Kosovës, Zhivorad Mishiç, anëtarë i Kryesisë së KQ të LKS dhe Novak Rodiç, sekretar ekzekutiv i Kryesisë së KQ të LKS”.

 

Llazar Mojsovi

 

     Komisioni pas tre mbledhjeve të mbajtura gjatë muajit qershor 1981, në Prishtinë e në Beograd, nëpërmjet një raporti shumë sekret gjerësisht e informon KQ LKJ, për siç thuhet në të: “zbardhjen e fakteve që lidhen me përgjegjësinë personale të Mahmut Bakallit për gjendjen politike në Lidhjen komuniste të Kosovës, për gabimet dhe lëshimet në aksionet politike të cilat kanë sjellë deri te eskalimi i nacionalizmit dhe irredentizmit shqiptaromadh dhe demonstratat kundërrevolucionare në Krahinë”. Komisioni veçmas i ka kushtuar kujdes “çështjes përse organet e LKJ dhe të LKS nuk kanë qenë të informuar për pamfletet me përmbajtje armiqësore të cilat kanë arritur në adresë të Mahmit Bakallit dhe në adresë të funksionarë tjerë në Krahinë”.

     Veç kësaj Bakalli do të akuzohet edhe për bashkëpunimin e tij të ngushtë me disa intelektual shqiptarë, siç ishin Ali Hadri, Pajazit Nushi etj, për të cilët Komisioni dispononte me të dhëna se, të njëjtit, nëpërmjet publikimeve të tyre: “drejtpërsëdrejti kanë ndikuar në zgjerimin e nacionalizmit e irredentizmit shqiptarë”. Si shembull ata e marrin Ali Hadrin, ndaj të cilit: “më herët komiteti Krahinor (1975) i ka dhënë vlerësim kritik polemikës së tij kundër memoareve të Tempos, me çka në atë kohë u dënua me vërejtje nga ana e organizatës së vetë bazë të LK”. “Mirëpo, Ali Hadri”, vazhdon raporti, “një kohë pas kësaj futet në Komisionin e komitetit Krahinor për historinë e Lidhjes komuniste. Ai është njëri ndër autorët e teksteve me ngjyrë nacionaliste për shqiptarët në Enciklopedinë e Jugosllavisë, që ato tekste janë shqyrtuar në mbledhjen joformale në komitetin Krahinor”. Gjithnjë sipas tyre, Komiteti Krahinor i LK të Kosovës, në krye të të cilit qëndronte Mahmut Bakalli: “nuk ka ndërtuar platformë të qartë për një luftë të hapur kundër nacionalizmit e irredentizmit shqiptarë, Përderisa vlerësimet kritike kundër nacionalizmit e irredentizmit shqiptarë ngelën në rrethet e ngushta”, thuhej më tej në raport, për të shtuar: “në anën tjetër publikisht, në planin gjithnjë e më të gjerë, shpreheshin pikërisht pikëpamje nacionaliste. Kjo vinë në shprehje jo vetëm në shtyp, në radio-televizion, por edhe në publikimet të cilat mbanin emrat e institucioneve partiake.”

     Raporti më tej bënte të ditur se Mahmut Bakalli: “gjatë veprimtarisë së tij politike rëndësi të madhe i ka kushtuar universitetit si dhe zhvillimit kulturor në përgjithësi, ka qenë në kontakte të drejtpërdrejta në mjediset universitare dhe me personalitetet universitare, mirëpo nuk e ka vërejt se ku të orientonte romantizmi gjithnjë e më i shprehur nacional i cili ka qenë më se i dukshëm te një pjesë e kuadrove udhëheqëse në universitet e në kulturë”. Ata bëjnë të ditur se me bekimin e Mahmut Bakallit e ndonjë funksionari tjetër, drejtuesit e Universitetit të Prishtinës kishin miratuar vendimin: “që Universiteti i Prishtinës në të ardhmen të mbaj emrin Universiteti i Kosovës”, që sipas tyre: “është më se e sigurt se edhe ky ndryshim i emrit të Universitetit të Prishtinës nuk është pa ngjyra të caktuara politike”. Në fund pasi numërohen “lëshimet dhe dobësitë” e Kryesisë së KK të LK të Kosovës dhe të kryetarit të saj, anëtarët e Komisioni e paraqesin mendimin e vetë i cili ishte si vijon: “Në bazë të asaj që u tha, Komisioni është i mendimit se përgjegjësia personale e Mahmut Bakallit për gabimet e shumta në politikën e Lidhjes komuniste dhe të gjendjes politike në Krahinë është shumë e madhe. Komisioni u bind se Mahmut Bakalli i preokupuar në gjetjen e arsyeve për shumë gjëra, objektivisht me asgjë nuk mund të arsyetohen. Një ndër gabimet më të pafalshme të tij është se ai si kryetar i Komitetit Krahinor nuk ka insistuar me këmbëngulësi në ndërtimin dhe zbatimin e një platforme të fuqishme ideo-politike në luftë kundër nacionalizmit. Lëshimet e shumta u mundësuan nga sjelljet e tij liberale dhe të luhatshme ndaj manifestimeve të dukshme të nacionalizmit e irredentizmit shqiptar. Duke ju shmangur luftës së hapur kundër nacionalizmit, duke e nënçmuar seriozitetin e paraqitjes së nacionalizmit, duke ikur që për ato paraqitje t’i njoftojë organet e LKS e LKJ, ai në masë të madhe ka ndikuar në përhapjen e tyre. Komisioni mendon se Mahmut Bakalli duhet të përjashtohet nga Komiteti Krahinor i LK të Kosovës dhe të dënohet me vërejtjen e fundit. Komisioni është i vetëdijshëm se masat e propozuara nuk e shprehin ërë përgjegjësinë e tij personale, mirëpo qëndron në idenë se duhet t’i ofrohet shans që me sjelljet dhe punën e tij në periudhën e ardhshme të përmbush qëndrimin kritik dhe vetëkritik. Qëndrimi i mëtejshëm i tij në Lidhjen komuniste duhet të varet para së gjithash nga kjo.“ Duhet të vihet në dukje fakti se fati i ardhshëm politik i Mahmut Bakallit nuk varej nga vlerësimet dhe masat e propozuara nga ana e Komisionit në fjalë, sepse të njëjtat erdhën disa muaj pas dorëheqjes së tij. Madje, ky akt i guximshëm dhe atdhetar i Mahmut Bakallit nuk erdhi nga presioni i nomenklaturës komuniste të Beogradit, por nga vetëdija e tij e lartë intelektuale e politike. Në pamundësi për ta mbrojtur popullin shqiptar, nga krimi e gjenocidi komunist jugosllav, ai veproi pikërisht ashtu siç pritej nga një burrështetas shqiptar.

 

Reagimet e opinionit shqiptarë

 

     Është e rëndësishme të thuhet se tmerri që e kaploi Kosovën me vendosjen e forcave ushtarako-policore jugosllave, shkaktoi reagime të shumta të mbarë opinionit shqiptarë. Shumë organizata ilegale dhe shoqëri civile, të cilat vepronin brenda dhe jashtë Kosovës, të shqetësuar për fatin e bashkëkombësve të tyre, drejtpërsëdrejti apo nëpërmjet letrave drejtuar udhëheqjes së atëhershme komuniste kosovare e jugosllave, e shprehën revoltën e tyre kundër zbatimit të dhunës dhe terrorit në Kosovë nga ana e forcave policore e ushtarake jugosllave. Ata në reagimet e tyre, veç tjerash, ua bënin me dije autoriteteve komuniste të Prishtinës e të Beogradit, se pas kërkesave të studentëve qëndron mbarë kombi shqiptarë, pa marrë parasysh përkatësinë e tyre ideologjike dhe se nuk ka forcë e cila do t’i detyronte shqiptarët të tërhiqeshin nga aspiratat e tyre të kamotshme “krijimin e Republikës së Kosovës në kuadër të Federatës jugosllave”, në të cilën republikë do të përfshiheshin “të gjitha viset shqiptare nën Jugosllavi”. Falë punës së palodhshme e sakrifikuese të tyre, tash më çështja shqiptare nën Jugosllavi, nuk konsiderohej si “problem i brendshëm jugosllav”, por si problem ndërkombëtarë, i cili kërkonte zgjidhje të shpejtë e të drejtë. Këtë më së miri e dëshmojnë rezolutat e shumta të aprovuara gjatë viteve tetëdhjetë të shekullit të kaluar nga organizatat e ndryshme evropiane, nga Kongresi i SHBA etj., në të cilat kërkohej nga autoritetet e Beogradit ta ndërpresin dhunën dhe terrorin e tyre në Kosovë e në viset tjera shqiptare dhe njëkohësisht të zgjidhet statusi i Kosovës.

 

* ) Autori është zëvendësdrejtor i Arkivit Shtetëror të Maqedonisë.

 

 

 

© Pashtriku.org, 18. 04. 2011

 

 

 Në 30 vjetorin e demonstratave të parnverës 1981

DËSHMI E KOHËS

DEMONSTRATAT E 1981’ës

FUQIZUAN LËVIZJEN

KOMBËTARE PËR LIRI E PAVARËSI

Shkruan: Dr. Sami Pireva

PAS 11 MARSIT, ISHTE MESDITA E PAHARRUAR E 26 MARSIT

Pas 11 marsit, kur kishte shpërthyer protesta e parë publike në mensën e studentëve, me përplasjen përtokë të pjatave me gjellëra, në shenjë revolte për kushtet e këqija në mensë, sasinë e cilësinë e dobët të ushqimit dhe numrin e pamjaftueshëm të racioneve ushqimore, kisha bindjen se demonstratat do të vazhdonin edhe më tej, në ditët vijuese. Dhe vetëm prisja kur do të vazhdonin. Kjo ditë ndodhi, jo më larg se pas dy jave. Ishte mesdita e paharruar e 26 marsit. Një ditë e bukur me diell pranveror. Gjendesha te Fakulteti i Mjekësisë dhe sapo kishim mbaruar ligjëratat kur nga dalja e fakultetit vërejta te konviktet e studentëve, apo më saktësisht në hapësirën e gjerë mes tyre, një grumbull njerëzish në lëvizje si zgjua bletësh.

I thashë shokut tim, Murat Muratit, të shkonim menjëherë se atje diçka e pazakontë po ndodhte. Kisha bindje të plotë se diçka me rëndësi do të ndodhte, dhe doja të isha edhe unë dëshmitar por edhe protagonist i asaj ngjarjeje, që kishte filluar  të zhvillohej si në  një tablo filmike. Më dukej se jehona e fuqishme e zërave të moshatarëve të mi,  më thërriste edhe mua. Ndaj, toka më çonte peshë dhe minutat më dukeshin të gjatë për t’iu bashkuar turmës studentore.

Isha rritur dhe edukuar në familje atdhedashëse. Gjyshi im, kishte qenë, si shumë llapjanë tjerë, vullnetar i lirisë në kushtrimin e parë të Isa Boletinit, në luftë për mbrojtjen e Shkodrës kundër serbo-malazezëve më 1913, ku kishte rënë dëshmor i lirisë, ndërsa vëllai im, ishte njëri prej organizatorëve kryesorë të demonstratave të para studentore më 1968. Andaj, në familjen tonë, biseda më e zjarrtë që bëhej, përherë ishte ajo për zhvillimet politike të kohës, për robërinë, shtypjen dhe shfrytëzimin, që i bëhej popullit tonë në Kosovë dhe vise të tjera shqiptare  në Jugosllavi nga regjimi titisto-rankoviqist dhe serbo-jugosllav. Me padurim e kisha pritur këtë ditë për të cilën kisha ëndërruar e gjakuar që nga rinia e hershme.

POLEMIKAT E DEMONSTRUESVE ME PUSHTETARËT

Pa humbur kohë, nxituam me Muratin dhe iu bashkuam studentëve, numri i të cilëve sa vinte e shtohej, të thuash në mënyrë gjeometrike përkundër apelit të zyrtarëve të Qendrës së Studentëve që të mos dilej jashtë konvikteve. Dialogun e parë që dëgjova në mes të  studentëve dhe pushtetarëve të asaj kohe ishte dialogu në mes të një studenti të Fakultetit  Elektroteknik  dhe politikanit të atëhershëm Azem  Vllasi.

Ju  nuk  jeni  asgjë    tepër  se  një  tradhtar, sharlatan,    nuk  mbroni  interesat  e  popullit, sepse po të ishit udhëheqës i mirë e i drejtë populli do të vinte pas jush”, dëgjova t’i thoshte Vllasit student në fjalë.

Azem Vllasi

Më bëri përshtypje sa përmbajtja aq edhe oratoria dhe fjalori i pastër shqip i atij  studenti. Ishte nga Maqedonia. Vllasi diçka mërmëriti nëpër dhëmbë që nuk e dëgjova  mirë, por  ishte skuqur në fytyrë e dukej  mjaft nervoz. Dëgjova se dikush i kishte rënë  shuplakë si dhuratë për krekosjen e tij prej pushtetari të lartë.

Pas  pak, për të qetësuar situatën dhe për  bind studentët tëshpërndahen e t’i  kthehen mësimit, në mesin tonë erdhi rektori i Universitetit të Prishtinës, Prof.Gazmend Zajmi, i cili veç tjerash na premtoi se numri i studentëve shqiptarë të regjistruar në universitet do  rritet    proporcion 4 me 1 ndaj  atyre  joshqiptar. U dëgjuan brohoritje   8 me 1 dhe zëri i tij u tret në jehonën e brohoritjeve të qindra studentëve të revoltuar, që kërkonin kushte më të mira studimi, barazi nacionale, mos diskriminim dhe prosperitet.

Masa e studentëve, pastaj, u drejtua nga mensa dhe pikërisht  hapësirën në mes të saj dhe konviktit  nr.1  u zhvillua debat i nxehtë, ku zëra të ndryshëm studentësh kërkonin të shkonin  para Teatrit Popullor për të penguar ardhjen e stafetës së  Titos.

Pas një hezitimi të shkurtër masa e studentëve u drejtua rrugës, që tash quhet ”Agim Ramadani’’, që shpinte te Teatri, ndërkohë që  forca të mëdha policore na dolën përpara te  semaforët, përskaj mensës dhe na ndalën.

Thënë të drejtën edhe  unë si  individ kisha mendimin e shumicës dhe mezi  prisja    shkonim  para  Teatrit e të pengonim ardhjen e stafetës së njeriut që kishte vrarë, internuar dhe burgosur shumë shqiptarë, Titos, cilit shumë vite  parë, më 1974, ia kisha thyer  fotografinë e murit në gjimnazin “Sami Frashëri” në Prishtinë. Duke ja përplasur për tokë foton e tij, atëherë kisha ndier gëzim, emocione dhe shfryrje mllefi  për të gjitha padrejtësitë e regjimit  të tij  atë kohë, sikur ta kisha përmbysur Jugosllavinë e Versajit. Edhe kësaj radhe, së bashku me lumin e demonstruesve, dëshiroja të përsëdytja po ato ndjenja të asaj kohe.

Meqenëse ishim ndalur për një kohë, ne studentët e Universitetit të Prishtinës i  kishim ngjeshë fort radhët tona, kapur për krahësh me njëri tjetrin, si vëllezër e motra  pa  dallim feje, duke brohoritur parulla të ndryshme, fillimisht sociale e më vonë edhe  politike dhe duke kënduar këngë të ndryshme të heronjve kombëtarë  shtyheshim ballë për ballë me policinë pa na u trembur syri fare.           

Në ato momente të  paharruara euforie që më kishte kapluar hodha në asfalt çantën me shënime nga ligjëratat dhe nuk doja t’ia dija për asgjë, por shoku im u përkul e mori, e shpuri në banesën e tij, që e kishte afër dhe me të nuk u pashë më edhe një kohë të  gjatë pas demonstratave.

BROHORITJET PËR REPUBLIKË, VETËVENDOSJE, KUSHTETUTË

Nga pamundësia për të çarë kordonin policor, masa e studentëve u drejtua në aksin rrugor, Tre Soliterat, Udhëkryqi i Spitalit, Te Rrethi, për të dalë në rrugën tash e emërtuar ”Nënë Tereza”, gjithnjë me synim drejt qendrës së qytetit, me pankarta në dorë, duke brohoritur kërkesat politike për Republikë, Vetëvendosje, Kushtetutë, Unitet  etj.

Kërkesat sociale për kushte më të mira në mensë, konvikte dhe studime ishin vetëm uverturë e kërkesave gjithnjë e më të zëshme politike, që do të pasojnë.

Edhe nga ana tjetër e rrugës, forcat e mëdha policore të rreshtuara në disa radhë  kanë arritur të na bllokojnë, duke na sulmuar me të gjitha mjetet. Atëherë në vetëmbrojtje jemi  kthye në drejtim të konvikteve, por në tërheqje nga sulmi brutal i policisë me shkopinj  gome, gaz lotsjellës e të shtëna armësh, shumë studentë mbetën  hendeqeve të alivanosur e të thyer duarsh apo këmbësh. Kishte edhe të plagosur me armë. Një student të plagosur nga policia e pashë kur u dërgua në spital me veturë të Urgjencës.

Një vajzë e re mbante flamurin kombëtar në dorë, të  cilin mundoheshin policët me arrogancë t’ia merrnin nga dora, por ajo s’e lëshonte dot duke thirrur me zë të lartë “O  Flamurin, flamurin vëllezër, ta mbroni e mos të na e rrëmbejnë bishat’’.

Në një rast asistova në reanimimin e një studenteje, e cila mezi merrte frymë. E  kishte asfiksuar gazi toksik. Derisa një pjesë e madhe arritëm të hyjmë në konvikte, pjesa  tjetër, që mbeti jashtë u godit pa mëshirë nga forcat speciale të policisë jugosllave, që  kishte dërguar Beogradi për të shtypur me dhunë demonstratat në Prishtinë.

Si sot më kujtohen britmat e ofshamat therëse e disa të rinjve nga dhuna e paparë fizike, që ushtrohej ndaj atyre, që kishin mbetur jashtë konvikteve e që përziheshin me britmat çirreshe, shfryrjet dhe sharjet më banale të policisë serbo-sllave, dukesh edhe nënën shqiptare. E kishin goditur rëndë edhe shoqen time të studimeve e të veprimtarisë  ilegale-Teuta Hadrin.

NXJERRJA DHUNSHME E STUDENTËVE NGA KONVIKTET

Edhe pse hymë në konvikte, policia në mjegullën e dendur të gazit lotsjellës, vazhdonte ende operacionin e vet të egër, duke hedhur gazra helmuese për dritare brenda  konvikteve e duke hyrë edhe vet, me dhunë na detyruan të dalim jashtë, të gjithë me duar të  ngritura lart pas koke. Por në çdo 4-5 shkallë, në korridore ishte pozicionuar nga një polic  me shlem dhe ishte shumë vështirë apo gati e pamundur të shpëtohej pa ndonjë  goditje deri  në fund të shkallëve e të dilje  jashtë i paprekur.

Unë kërceva nga krevati në prag të derës para këmbëve të një polici, i cili ishte aq  shumë i veshur e i ngarkuar me gardërobë e jelek antiplumb sa nuk mundi të përkulej për    më goditur.

Në dalje të konviktit  nr.4 në pra  të derës na prisnin dy rreshta policësh nga të dy  anët, duke formuar një pistë    gjatë, nëpër të cilën kalonim ne studentët.

Dëgjova një  polic shqipfolës duke i sharë mustakët një studenti. Më shkoi pak buza  në gaz, e thënë të vërtetën, pakëz u lehtësova, ngase e kuptova se forcave speciale  federative u ishin bashkuar edhe ato krahinore, e ndoshta, mendoja në vete, dhuna e egër  policore do të zbutej sadopak.

Na  grumbulluan në lëndinë  në mes konvikteve 2, 3 dhe 4, rrethuar nga të katër anët me policë të armatosur gjer në dhëmbë.

Moment prekës, për mua, ishte pamja e një grupi studentësh, që ishin rrahur e sakatosur, të cilët policia i përplasi para nesh, duke i shqelmuar e ofenduar në mënyrën më  të paskrupullt.

Njërit student i pashë dorën e thyer, e cila varej për trupi, si të ishte e  amputuar. Por,  në të njëjtën, kohë qëndrimi stoikdhe ballëlartë i  tyre, na jepte  kurajë e vendosmëri neve  që ishim për rreth tyre.

Dikush nga zyrtarët e policisë na mbajti një ligjëratë policore që dihet se çfarë  përmbajtjeje do të ketë pasur, që nga njëri vesh na hynte e nga tjetri na dilte. I kishte mbetur atij sahanlëpirësi të na lavdëronte vëllazërim-bashkimin e sistemin vetëqeverisës socialist jugosllav, se ne nuk e dënim, e duhej  mbrojtur me çdo kusht atë sistem, që na  kishte qitur në rrugë prej të mirave.

Në mesin e studentëve, vërejta nga larg shokun tim të fakultetit, Zenel Husaj, me të  cilin me shenja u mora vesh se do të qëndroja  atë  natë te ai në konvikt, sepse ishte  pothuaj e pamundur të shkoja në shtëpi nga rrethimi i hekurt policor.

Pas fjalimit të zyrtarit të policisë dhe përfundimit të tij plot kërcënime për të gjithë ata që e “rrezikojnë  vëllazërim - bashkimin e vetëqeverisjen” dhe banalitete të tjera, ne sërish u kthyem në konvikte dhe ishte hera e parë dhe e fundit, që bëja një natë të  dhunshme, por të paharruar në konviktin nr .4 në Prishtinë.

Vonë në darkë, shkuam me shokun tim në mensënstudentore më tepër nga kureshtja për të përcjellë situatën e nderë, që mbretëronte se sa që ndjenim nevojë për ushqim, sepse  policia na kishte ushqyer mjaft me gazra toksike.

Atmosfera ishte tepër e zymtë e  me heshtje mbytëse. Policët dhe spiunët e shumtë  na  përcillnin në çdo hap. Rryma qe ndalur për një kohë. Ajo natë e errët konviktore  ishte  tepër e gjatë dhe me ankth sepse çdo moment prisnim të na vinin sërish policët apo  udbashët.

LËVIZJA ILEGALE NATËN KISHTE SHPËRNDARË TRAKTE

Të nesërmen mora vesh se kishte pasur arrestime dhe kishte pasur shpërndarje traktesh e parullash të shkruara brenda konvikteve. Sigurisht, i kishin shkruar militantët e Lëvizjes ilegale. Kësaj Lëvizjes do t’i bashkohesha më vonë edhe unë, më 4 dhjetor 1981, duke u betuar në flamurin kombëtar, pas një aksioni të parë sprovues me Teuta Bekteshin, në të cilin kishim shkruar parulla të ndryshme, ndër të cilat edhe, “Kosova Republikë", “Populli shqiptar nuk mposhtet kurrë” etj. në Fakultetin  Teknik, ekonomik, juridik dhe në  atë të kimisë.

  mëngjes u ktheva në familje me bindjen se zor të kishte më demonstrata për  një  kohë relativisht të gjatë pas asaj nate bartolemetiane. Por, kisha gabuar në parashikime, sepse shumë shpejt do të vinin 1, 2  e 3 prilli kur do të zhvilloheshin demonstratat shqiptare më të mëdha e më të fuqishme në  Kosovë. Tani    rinisë  studentore, e cila po përgjakej me policinë jugosllave, iu bashkuan, fillimisht punëtorët e KN, “Ramiz Sadiku”, pastaj punëtorët e Obiliqit, minatorët e Trepçës, Kishnicës e Goleshit, nxënësit e shkollave të  mesme dhe fillore. Kishte madje edhe pleq, gra e fëmijë që i bashkoheshin turmës së demonstruesve. Një popull i tërë ishtengriturnë këmbë në mbrojtjetëkërkesavetë  studentëve  e  kundër  robërisë    gjatë  serbo - sllave. Ky bashkim e solidaritet i popullit  me kërkesat politike të rinisë ishte një garancë e mirë për  efektin e demonstratave, qoftë në afat të shkurtë të mesëm apo edhe të gjatë.

Rrugët dhe sheshet e kryeqendrës sonë vërshonin nga vala  demonstruesve me  pankarta në duar e brohoritje të pandërprera të parullave: “Kosova Republikë”, që ishte parulla kryesore, pastaj “Vetëvendosje”, “Bashkim  Kombëtar”, “Republikë  Kushtetutë  ja  me  hatër ja  me  luftë” “Trepça  punon,  Beogradi  ndërton” “Rroftë  Adem  Demaçi” etj.

Prishtina dhe qytetet e tjera të Kosovës ishin shndërruar në arenë lufte e terrori, por  njëkohësisht edhe në arenë guximi e trimërie, sepse e drejta legjitime ishte në anën tonë, që kërkonim me ngulm t’i këpusnim vargonjtë e robërisë, për Republikë të pavarur nga Serbia, sepse Kushtetuta e vitit 1974 i linte hapësirë të mjaftueshme të ndërhynte në Kushtetutën e Kosovës kurdo që ta shihte të arsyeshme nga ana e saj.

DEMONSTRATAT ZGJEROHEN EDHE MË FUQISHËM ME 1 PRILL

Më 1 prill, në mbrëmje, rreth orës 18, para Komitetit Krahinor, masës së demonstruesve iu drejtua me një fjalim të zjarrtë për lirinë e munguar, shtypjen dhe shfrytëzimin dhjetëra vjeçar nga ana e sistemit jugosllav, e në veçanti atij serb, ndaj  popullit tonë, njëri prej  liderëve    Lëvizjes  ilegale,  Hydajet  Hyseni, i  cili  kishte kohë   jetonte    ilegalitet.

Numri i demonstruesve vazhdimisht rritej nga dita në ditë. Organizator ishte i  tërë  populli liridashës. Atë e kishte  bashkuar dhuna dhe padrejtësia sistematike, që ushtronte  regjimi titist në vazhdimësi, që  nga mbarimi i LDB’së e të mos flasim për kohën më të hershme. Ndaj, kishte mjaftuar vetëm një shkëndijë, të cilën sigurisht do ta ndiznin  militantët e Lëvizjes ilegale, të cilët edhe mundoheshin t’i kanalizoninveprimet dhe kërkesat e demonstruesve.

Gjatë ditëve të para të prillit, jeta në Kosovë, e sidomos në Prishtinë, ishte paralizuar  pothuajse tërësisht. Viti akademik kishte mbaruar dhunshëm e para kohe. Studentët  tanimë  nuk  ishin    fakultete,  por    rrugët  e  kryeqytetit  dhe  vala  e  tyre  s’kishte    ndalur. Demonstratat vazhdonin me  moton të gjithë për një e një për të gjithë. Në mbrëmje  para se të shpërndaheshim, takimin e  nesërm e linim në ora  8:00. Të  gjithë e aprovonim  sikur një orkestër. Unë zakonisht dilja me nipin tim të  dashur Fahriun dhe ishim të pandarë gjatë  tërë atyre ditëve të demonstratave.

NGA DYERT E SHTËPIVE, DEMONSTRUESVE U JEPESHIN USHQIME, BUKË, UJË,  DJATHË E QEPË.

Qepa përdorej për neutralizimin e gazrave lotsjellës. Edhe nga furrat e shitoret e  ndryshme  silleshin me të madhe  ushqime të ndryshme nga të gjitha anët e Kosovës. Të  plagosurit barteshin me vetura të Urgjencës, por edhe me vetura  private gjer në spital, ku ekipet mjekësore shqiptare ishin vënë në gatishmëri dhe prisnin jashtë dyerve të spitalit pa  i  organizuar kush nga pushteti i asaj kohe. Secili mundohej të bënte një shërbim sado të  vogël për demonstruesit. Edhe dyert e shtëpive liheshin të hapura gjatë ditës për mbrojtje e  strehim të demonstruesve nga ndjekja e policisë.

RËNIA E DËSHMORËVE TË PARË

Në këtë gjendje lufte dhe kaosi  tanket  e  ushtrisë dhe policisë jugosllave kishin  hyrë në  kryeqendrën  tonë. Ishte të thuash një gjendje e jashtëzakonshme ende e pa shpallur. Sekretari Federativ i Punëve të Brendshme, Stane Dollanc kishte lajmëruar opinionin  botëror për 9 të vrarë. Thuhej    atë  kohë  se  shifrat  e    vrarëve duhej  të ishin mbi  10  për të shpallur gjendje të jashtëzakonshme. Bëheshin spekulime të ndyta me jetët e  njerëzve  për hir të prestigjit të rrejshëm të shtetit jugosllav.

Por, përkundër sulmeve dhe  vrasjeve me armë të kalibrit të ndryshëm, e plumba  dum - dum  ga ana e policisë, numri i demonstruesve shënonte vetëm  rritje. Ata zbrisnin si  rrëketë e ujit rrëmbyes nga  periferia drejt qendrës së qytetit me jehonën e këngës për  Kosovën  Republikë  duke i bërë me dije okupatorit  serbo - sllav  se  bijtë  e  shqipes  nuk dorëzohen lehtë. Emblematike ishte këndimi i këngës, në atë situatë dramatike, nga  demonstruesit “O Kaçanik o shkëmb e gurë, vritesh e pritesh për flamur, për flamurin e  Skënderit, luftojnë bijtë e Idriz Seferit”.

Me këtë këngë në gojë ranë edhe dëshmorët e parë të lirisë para tankeve të policisë e ushtrisë jugosllave, që kishin pushtuar Prishtinën, Naser Hajrizi dhe Asllan Pireva, dy  shokë të pandarë të jetës dhe idealit, që u vranë më 2 prill 1981,  pas  Shtëpisë së  re    Mallrave.

Ishte kjo një përleshje e pabarabartë në mes të një populli të pa armatosur me rininë heroike në ballë, që armë të vetme kishte gurët kundër policisë e ushtrisë jugosllave, të  armatosur me tanke e helikopterë që kishin futur Kosovën, e në veçanti kryeqendrën e saj  Prishtinën, në një rrethim të hekurt e mizor, duke bërë blozë e hi gjithçka që u dilej  përpara.

SHPIRTI LIRIDASHËS I DEMONSTRUESVE NUK U MPOSHT

Qielli i Prishtinës ishte nxirë nga gazrat toksike, tymrat e tankeve e helikopterëve. Me 2 prill edhe zyrtarisht shpallet gjendja e jashtëzakonshme. Kishin filluar edhe arrestimet e izolimet në burgje jo vetëm të demonstruesve e liderëve të demonstratave por edhe të  veprimtarëve të mëhershëm  politikë, veteranëve të Lëvizjes Kombëtare, të të gjithë brezave dhe intelektualëve të shquar.

Për gjithë këtë dramë, që  zhvillohej në Kosovë e vise të tjera shqiptare në Jugosllavi para syve të botës, çdo ditë lajmëronin agjencitë e ndryshme telegrafike botërore, kush më shumë e kush më pak. Në ditët në vijim pati edhe demonstratapërkrahëse të bashkatdhetarëve tonë në diasporë si në Bruksel, Berlin, Cyrih etj. që ishte një ndihmë e madhe morale për demonstruesit dhe popullin e Kosovës.

Artikulli i parë televiziv nga Shqipëria në përkrahje të demonstratave studentore  erdhi më 8 prill 1981.

Demonstratat popullore të Kosovës u shtypen me gjak, por shpirti liridashës i  demonstruesve nuk u mposht. Rinia studentore e Kosovës nuk zmbrapsej dot. Ajo kishte  vendosur që kërkesat e saj politike t’i shpinte deri në përmbushjen e tyre të plotë apo të  paktën të shtronte rrugën e parë drejt pavarësimit të Kosovës nga kthetrat e Serbisë  hegjemoniste.

Pas ngjarjeve historike të  1, 2, e 3 prillit 1981, edhe unë si i ri, student, pjesëmarrës  i  drejtpërdrejtë dhe aktiv i atyre ngjarjeve madhore, isha bindur thellë se populli shqiptar i  Kosovës më kurrë nuk do të ndalte përpjekjet e tij për liri, pavarësi e dinjitet kombëtar deri  në fitoren përfundimtare sepse siç thoshte simboli i qëndresës shqiptare, Adem Demaçi: “Ecjen drejt lirisë së  një populli nuk mund ta ndalë askush, askush nuk e ka ndalur deri sot  askund në botë”.

Koha e vërtetoi këtë katërçipërisht në përfundim të shekullit XX.

Demonstratat e ’81’ës e fuqizuan dhe e masivizuan Lëvizjen Kombëtare të Qëndresës dhe kështu e bënë të pakthyeshme rrugën drejt lirisë dhe pavarësisë. Dhe kjo u dëshmua edhe me luftën e armatosur të popullit shqiptar nën emblemën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

© Pashtriku.org, 12. 04. 2011

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të parnverës 1981

 

 

PRANVERA KRYENGRITËSE SHQIPTARE

 

Shkruan: Prof. dr. Hysen Matoshi

 

    Pranvera shqiptare e vitit 1981 është vlerësuar me kute të ndryshme shkencore, politike, ideologjike, shoqërore e kombëtare. Pavarësisht nga këndi i trajtimit, nga motivet, gjithnjë ka mbizotëruar pikëpamja se këto zhvillime shënojnë një kthesë në historinë e Kosovës dhe rreth kësaj janë pajtuar si ata që i dënonin, duke i konsideruar si veprime armiqësore, ashtu edhe ata që më shpesh në heshtje dhe më rrallë zëshëm i mbronin ato. Pranverën e 81-shit shumica e kategorizonte si demonstratë studentore. Nëse e shohim me syrin distancës kohore dhe në kontekstin e definimit terminologjik të demonstratës do të bindemi se Pranvera shqiptare e 81-shit ka qenë shumë më shumë sesa një demonstratë e zakonshme. Fjalori shpjegues i gjuhës shqipe e definon demonstratën si manifestim i masave të gjera punonjëse nëpër rrugë e sheshe, që bëhet për të shprehur haptas një kërkesë politike, ekonomike a shoqërore, për të kundërshtuar një padrejtësi etj. Duke i njohur përmasat e kundërshtimit të robërisë nga vrulli rinor shqiptar i etur për liri, vendosmërinë për t’i dhënë njëherë e mirë fund robërisë, pastaj intensitetin e ndërhyrjes brutale ushtarake e policore të ish-RSFJ-së, mekanizmat e teknikës ushtarake që u përdorën për ta shtypur zërin kryengritës të shqiptarëve në Kosovë, gjakun e derdhur, dhunën e egër, më të vrazhdën të bërë në hapësirat e Evropës së asokohshme, del e qartë se pranvera shqiptare e 81-shit kishte elemente të shumta të kryengritjes popullore, ngase nuk protestohej thjesht për një të drejtë që mund të korrigjohej brenda veprimit institucional të sistemit të kohës, por, përkundrazi, goditja popullore ishte drejtuar për të rrëzuar sundimin dhe sistemin e huaj shtetëror, pikërisht sikundër edhe definohet qartazi kryengritja në fjalorin e gjuhës sonë, si luftë e armatosur e masave popullore për t'u çliruar nga zgjedha e huaj a për të përmbysur regjimet shtypëse në fuqi. Shpreh bindjen se në këtë rast gjithçka flet në favor të një kryengritjeje në embrion, e cila më vonë më 1989 do të rishfaqej me një intensitet edhe më të madh për t’u bërë në vitet e fundit të shekullit të kaluar, nëpërmjet luftës heroike të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, rruga e vetme e ecjes drejt realizimit të aspiratave kombëtare shqiptare.

 

*   *   *

     Në vijim do të përpiqem të zë ngoje disa nga argumentet kryesore që e dëshmojnë përmasën historike të Pranverës së vitit 1981 si kryengritje popullore kundër pushtuesit.

     Së pari, sikundër e dimë, parulla kryesore, sinteza e kërkesave programatike të shprehura gjithandej viseve shqiptare nën ish-Jugosllavi ishte “Republikë, kushtetutë, ja me hatër ja me luftë.” Lufta si koncept nuk përfshihet si element definues i demonstratës. Demonstrata, më parë se ndryshimin e gjendjes së përgjithshme shoqërore, ka për qëllim shprehjen e qëndrimit kundërshtues, protestues, pra pakënaqësinë me gjendjen. Demonstrata është vullneti për të kërkuar ndryshimin; lufta, nga ana tjetër, është vetë ndryshimi i gjendjes së caktuar shoqërore. Pra, fjala e fundit dhe më e besueshme e kësaj parulle ishte lufta si mjet për ta ndryshuar statusin nga një komb i robëruar në një komb të lirë e të përparuar, ishte besimi i atdhedashësve se po piqeshin kushtet, jo vetëm për ta kërkuar lirinë, por edhe për ta marrë atë, pavarësisht se çfarë mendojnë të tjerët dhe pavarësisht nga çmimi i saj.

 

     Së dyti, pjesëmarrësit e pranverës shqiptare nuk dolën në rrugë dhe në sheshe për t’ua kumtuar forcave okupatore sllave faktin se ishin të padëshirueshme në tokën tonë etnike, por dolën me bindjen se ato do t’i largonin që aty njëherë e përgjithmonë. Si mund të shpjegohet ndryshe fakti i përleshjes me këto forca, sulja e të rinjve shqiptarë mbi tanke dhe deri edhe përballja e armatosur me një armik shumëfish më të fortë në pajisje ushtarake. Dëshmi konkrete e vizionit të atdhetarëve shqiptarë për një kryengritje të armatosur kundër pushtuesit është edhe qëndresa heroike e organizuar para 30 vjetësh në Besi, duke pamundësuar për një kohë depërtimin e falangave vrastare jugosllave drejt Prishtinës. Pra, këta trima nuk po mbronin pragun e shtëpisë, sikurse paraqitet shpeshherë e shtrembëruar rezistenca e armatosur shqiptare, ngase ata kishin konceptin e qartë të mbrojtjes së atdheut, të mbrojtjes së kryeqytetit të Kosovës. Besia, në këtë mënyrë, u shndërrua në Termopilen e parë moderne të rezistencës shqiptare. Kjo ngjarje ishte dëshmi bindëse dhe larghedhëse në kohë, ngaqë e bindi opinionin se forcat ushtarake policore serbe-jugosllave jo që nuk do të mund t’i dilnin zot Kosovës dhe tokave të pushtuara shqiptare, por në këtë hapësirë s’do të arrinin ta mbronin as veten dhe armatimet e tyre. Dëshmi tjetër se kryengritja shqiptare po lëshonte rrënjë qysh në këtë fazë ishte edhe qëndresa e Tahir dhe Nebih Mehës e bërë në Prekaz më 13 maj të vitit 1981. Madje, edhe Jugosllavia e atëhershme po e kuptonte se Kosova nuk do të mund të mbahej për kohë të gjatë në një shtypje të heshtur, ndaj edhe i intensifikoi proceset e njëpasnjëshme të demonizimit të shqiptarëve në sy të botës, me qëllim që ta krijonte një alibi për ndërhyrje përfundimtare e vrastare mbi një popull të tërë.

     Së treti, RSFJ’ja kishte angazhuar potenciale ushtarake e policore, të cilat, kundruar nga aspekti numerik dhe nga arsenali teknik ushtarak, ishin të tilla që të mund të bënin një luftë përmasash të mëdha. Se nuk ishte fjala për demonstrata, por për një kryengritje popullore, dëshmon edhe fakti se përballë shqiptarëve kryengritës, krahas policisë, u vu ushtria jugosllave me të gjitha pajisjet luftarake, e cila, sikurse dihet, nuk ngurroi që t’i përdorte ato duke vrarë e plagosur shumë nga pjesëmarrësit në manifestimet kryengritëse.

     Së katërti, vlerësimet e nomenklaturës politike jugosllave lidhur me Pranverën shqiptare të 81-shit, të bëra atëbotë e pastaj në vijimësi, flasin për kundërrevolucion, për rrënim të rendit kushtetues etj. Ndërkaq, është krejt e qartë se ndryshimet e këtilla rrënjësore, përkatësisht kundërrevolucioni dhe rrënimi i rendit kushtetues, siç e quanin ata, nuk mund të arrihen me demonstrata, ngase për to kërkohen vendosmëria dhe sakrifica kryengritëse. Natyrisht, vlerësimet e tilla nuk kishin për qëllim njohjen e realitetit të krijuar kryengritës në Kosovë, por ekskluzivisht ishin vënë në funksion të arsyetimit të ndërmarrjes së masave drakoniane mbi popullsinë shqiptare. Është interesant se të njëjtat nomenklatura politike, në diskutimet me faktorët e brengosur ndërkombëtarë për të drejtat e njeriut, zhvillimet e pranverës së vitit 1981 i quanin vetëm si trazira, duke bërë përpjekje që ta relativizonin e ta minimizonin qëndresën heroike të një kombi që s’e duronte më robërinë. Vlerësimi i Pranverës shqiptare të 81-shit si trazirë, përveç minimizimit të përmasës e të efekteve të saj, kishte synim esencial edhe paraqitjen e kësaj kryengritjeje të mirorganizuar nga grupet atdhetare shqiptare dhe të qartë në synimet politike si një zhvillim të paorganizuar e kaotik që lidhej me pakënaqësinë sociale.

     Së pesti, kryengritja shqiptare e vitit 1981 krijoi efekte të papara për vetëdijësimin kombëtar të shqiptarëve nën ish-Jugosllavinë. Mashtrimet sllave për një barazi ndërmjet kombeve dhe kombësive në të ashtuquajturën bashkësi federative më nuk pinin ujë. Gjysmëliria nuk ishte e pranueshme në asnjë trajtë për rininë shqiptare, ndërsa nuk bënin punë as proceset e shumta gjyqësore-politike që zhvilloheshin gjithandej Kosovës dhe ish-Jugosllavisë. Në fakt e gjithë kjo dhunë nuk i prodhoi efektet e pritura; shqiptarët vetëm sa u bindën se nuk mund të ishin në asnjë mënyrë pjesë e një shteti që i shkelte, i shtypte dhe i cenonte në të gjitha sferat e jetës. Zgjidhja e vetme për shqiptarët ishte ngritja krye kundër këtij shteti robërues, pavarësisht sakrificave që duheshin bërë. Nëse, për arsye të njohura, në jetën tonë nuk kemi arritur të krijojmë breza intelektualësh, është krejt e padiskutueshme se gjatë historisë sonë të okupimit sllav kemi krijuar breza të atdhetarëve dhe modele të kryengritësve çlirimtarë. Megjithatë, 81-shi vetëdijesoi si kurrë më parë masat e gjera popullore për mashtrimet e pushtetit okupator dhe krijoi premisat e mirëfillta për lirinë si rrugë të vetme të ecjes përpara.

 

*   *   *

     Pranvera shqiptare e 81’shit duhet të vlerësohet drejt dhe në kontekst të gjerë të rrjedhojave të saj. Pa dyshim se ishte kryengritje në embrion, e cila i pati efektet e saj në disa plane:

     Së pari, vetëdijesoi masat e gjera shqiptare se jeta pa liri nuk kishte asnjë kuptim, ndaj duhej punuar edhe me më shumë përkushtim e sakrificë për të;

     Së dyti, vetëdijesoi faktorin ndërkombëtar për faktin se në zemër të Evropës po shtypej, me masa të tmerrshme të dhunës, një komb në trojet e veta etnike; dhe

     Së treti, shënoi nismën e procesin të vështirë e të gjatë të vetëdijesimit edhe të pushtuesve tanë, duke ua bërë përfundimisht të qartë se tanimë nuk kishin të bënin me një strukturë amorfe etnike, por me një komb të organizuar që e aspironte lirinë e vet.

     Përfundimisht, mbështetur në argumentet e mësipërme, që pa dyshim nuk janë shteruese në këtë plan, them se Pranvera shqiptare e 1981-shit nuk ishte kurrfarë trazire e as hallakame, as protestë dhe as demonstratë, përtej kësaj ishte zgjimi ynë që po lindte mendësinë kryengritëse në luftën vendimtare për çlirimin kombëtar.

 

Në historinë dhe në jetën e shqiptarëve pranvera është stina e kryengritjeve.

 

* ) Autori është drejtor i Institutit Albanologjik të Prishtinës.

Kontakti: (matoshi1@yahoo.com)

 

 

© Pashtriku.org, 12. 04. 2011

 

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të parnverës 1981

 

KUSH I ORGANIZOI DEMONSTRATAT

E PRANVERËS 1981?

 

 

Shkruan: Bejtullah Tahiri

 

 

     Kanë kaluar afër tri dekada që nga Pranvera e vitit 1981, nga ajo Pranverë që lëkundi themelet e Federatës Jugosllave, për t’u shkëputur pastaj prej saj të gjitha republikat, e më në fund edhe Republika e Kosovës. S’ka dyshim se për ngjarjet e vitit 81 kanë shkruar shumë dhe shumica e atyre shkrimeve ka qenë reale dhe kanë paraqitur porosinë e tyre. Por ka edhe të atillë që janë munduar ato t’i shtrembërojnë dhe t’u japin dimensione tërësisht të gabuara duke i kualifikuar ato si kundërrevolucionare, separatise, irredentiste, marksiste-leniniste, nacionaliste e lloj-lloj ngjyre politike. Pas atyre ngjarjeve madhështore dolën teza të ndryshme, se ato ishin të organizuara nga Serbia e Shqipëria. Udhëheqësit e Kosovës thonin se i organizoi plehi i Kosovës (Fadil Hoxha rininë revolucionare e quante, pleh i Kosovës). Ca thonin se nuk është dashur të orgnanizoheshin fare, sepse mirë ishim, ca të  tjerë se u prish bashkim-vëllazërimi, u cenua Jugosllavia etj, etj,. Unë nuk do t’i përshkruaj ato si ishin por  do të mundohem të përshkruaj, kush vërtet ishte organizator i tyre dhe cilët ishin faktorët që u shkaktuan ato demonstrata.

 

Adem Demaçi

 

     Në radhë të parë duhet thënë qartë se ato u organizuan nga grupet ilegale prej të cilave GRK (Grupi Revolucionar i Kosovës) gjegjësisht OMLK’ja ishte më e organuzuara dhe më jetëgjata në veprimtari ilegale. Në radhë të dytë përkrahja masive e rinisë, e popullit tonë dhe të gjitha shtresave e sidomos klasës punëtore ishte i pakrahasueshëm, sepse ata tanimë ishin përgatitur nga Adem Demaçi e shumë veprimtarë të tjerë që dergjeshin nëpër burgjet jugosllave, kurse shtypja e shfrytëzimi i shqiptarëve padyshim që ishte faktori kryesor që i detyroi shqiptarët të dalin në rrugë për të kërkuar të drejtat e tyre. GRK, ishte formuar në vitin 1970 dhe udhëhiqej nga Kadri Osmani, Mehmet Hajrizi, Xhafer Shatri e Binak Ulaj. Ndërsa ky grup kishte edhe Komitetin e Studentëve që udhëhiqej nga Rexhep Mala. Njëherit GRK’ja kishte edhe komitete të rretheve si ai i Dukagjinit i udhëhequr nga Xhafer Shatri e Jashar Alia. GRK'ja edhe pse kishte anëtarë pak, puna e palodhshme e anëtarëve të tij e bëri të njohur në të gjitha viset e banuara me shqiptarë. GRK’ja shpërndau trakte në vitin 1973 e 1974  nëpër tërë Kosovën. Njëherit GRK’ja ato vite kishte botuar Buletinin “Zëri i Kosovës”, të cilin buletin shumëkush kishte dëshirë ta lexonte sepse në të shpehej e vërteta për shqiptarët e robëruar nën Jugosllavi, që atëherë askush nuk mirrte guximin ta thoshte. Pas arrestimit të anëtarëve të GRK-së, prej të cilëve vetëm Mehmet Hajrizi mbetet jasht grilave, dhe denimit të tyre në fillim të vitit 1975, GRK-ja, avansohet apo emrohet si GMLK e pastaj në OMLK (Organizata Marksiste Leniniste e Kosovës). Mehmet Hajrizi zgjerohet me anëtarë të tjerë si Kadri Zeka, Gani Sylaj, Hydajet Hyseni etj.

 

Cyrih 1980: Kadri Zeka me Hydajet Hysenin.

 

     Anëtarët e GRK-OMLK’së, tani më janë të njohur për shumkënd sepse ata ju prinë demonstratave të vitit ’81 si brenda në Kosovë ashtu edhe jashtë saj, u vranë, u burgosën, qëndruan stoikisht nëpër burgjet jugosllave, ishin komandant qëndror e të rretheve të UÇK-së dhe sot janë nëpër vendet udhëheqëse të Republikës së Kosovës.

 

OMLKJ’ja tani ishte zgjeruar me anëtarë të tjerë dhe kishte Komitetin Drejtues që ishte i përbërë nga:

 

Mehmet Hajrizi

Hydajet Hyseni

Kadri Zeka

Jakup Krasniqi

Berat Luzha

Gani Sylaj

Nezir Myrtaj

Bejtullah Tahiri

Basri Musmurati

 

Njëherit OMLK’ja kishte edhe Komitetin Ekzekutiv i cili ishte i përbërë nga:

 

Hydajet Hyseni

Jakup Krasniqi

Saime Isufi

Ismail Sylaj

Jahir Hajrizi

Bejtullah Tahiri

 

Nga gjykimet e anëtarëve të OMLK'së

 

Natyrisht anëtarët tjerë të OMLK’së që ishin të organizuar nëpër rrethe ishin shtyllat e OMLK’së si:

 

Azem Sylaj,

Jashar Alia,

Xhevat Ajvazi,

Hasan Malaj,

Kadri Abdullahu,

Nazmi Hoxha,

Teuta Hadri,

Teuta Bekteshi,

Mustafë Ademi,

Shaip Ismajli,

Shemsedin Hoxha,

Naim Salihu,

Sabit Rexhepi,

Sadri Sherifi,

Sabri Sherifi,

Qamil Isufi,

Ismet Isufi,

Ahmet Isufi,

Nuhi Berisha,

Sami Hoxha,

Xhymshit Osmani,

Nijazi Idrizi, T

ahir Lubishtani,

Hysen Demelezi,

Nexhat Kamberi,

Kadri Luzha,

Refki Halili,

Xhevat Ademi,

Abdullah Tahiri,

Ibrahim Tahiri,

Muhamer Shabani, e shumë të tjerë.

 

    U deshtë kohë e gjatë të përgatitej populli për t’ju kundërvënë një politike aq të egër siç ishte ajo jugosllave. Një politike që kishte si qëllim kryesor rrënimin e ekonomisë kosovare, shtypjen e shfrytëzimin e popullit tonë si dhe zhdukjen e gjithçkaje shqiptare. Udhëheqja kosovare përpos karrigave të tyre asgjë tjetër nuk mbronte. Ajo  nuk guxonte të mbronte asnjëherë kërkesat e popullit. Ajo mbronte interesat titiste e jugosllave. Bijtë e bijat e udhëheqësve kosovarë ishin të interesuar dhe orientuar tërësisht nga Beogradi. Ata shoqëroheshin dhe jetonin me rininë jugosllave e jo me atë shqiptare, sepse kështu ishin edukuar nga prindërit e tyre. Më kujtohet si sot kur u ndal stafeta e famshme e Titos së qarkulluari,  duar më duar, sikur qimja e Car Llazarit, e bija e tradhtarit Selim Brosha, Rajmonda Brosha qante dhe thoshte çfarë do të bëjmë ne tani pa Titon e stafetën e tij. Të brengosur ishin edhe shumë bijë udhëheqësish kosovarë sepse ishin mësuar të shkonin në përgatitje të ndryshme rinore e sportive nëpër Serbi bash sikur Serbia të ishte atdheu i tyre. Atyre siç duket, asnjëherë prindërit e tyre, nuk u folën për shqiptarët, për Shqipërinë, për historinë tonë të lavdishme, për kulturën, për të parët tanë etj, apo nëse u folën u folën mbrapsht. Me siguri që nuk ju kanë folur sepse ajo dashuri e madhe ndaj pushtuesit kurrë nuk do të kish qenë në atë masë që të harrojnë vetvehten e popullin tonë.

     Duhet të thuhen këto fakte sepse atëherë nga të gjitha anët tentohej të degjenerohej rinia jonë. Tentohej me çdo kusht që ajo të ketë orientim jugosllav. Grupe e këngëtarë të ndryshëm nga të katër anët e Jugsllavisë vinin për këtë qëllim. Vinte Zdravko Qolliç, vinte e dëgjohej kudo Bjello Dugme. Degjoheshin me ëndje të tjerë këngëtarë dhe harrohej Dervish Shaqa, Fatime Solkoli, që aq shumë i kënduan Kosovës së dashur, ndërsa harroheshin shumë këngëtarë nga Kosova e Shqipëria. Tentohej tërësisht të harrohej historia e kultura e jonë. Para kësaj gjendje të tillë nuk ishte lehtë të dilje përpara dhe të triumfosh. Grupet, e veprimtarët ilegalë ishin të pakët që të bënin ndryshime të mëdha e për një kohë të shpejtë. Por përkushtimi i tyre me tërë qenien që të çrrënjoste këtë mentalitet jugosllav ishte i madh dhe dalngadalë dolën  triumfues. Më kujtohet kur si student shkova për të herë të parë në Prishtinë. Thoshin se një grup që këndonte këngë me orientim jugosllav, Rexhep Mala e ka shkatërruar, duke ua thyer të gjitha veglat etj,. Rexhep Mala, jo vetëm që theu ato vegla të huaja në vendin tonë, por theu edhe atë  mentalitet jugosllav dhe me qëndrimin e tij kaliti breza të tërë të shkonin rrugës së lirisë.

 

 

     Në anën tjetër rininë e Kosovës e ka shpëtuar dhe edukuar propaganda e madhe ilegale që kanë bërë grupet ilegale e sidomos OMLK’ja. E ka shpëtuar e ndihmuar TVSH’ja, e ka ndihmuar e orientuar drejt Radio Tirana. Radio Tirana ishte e vetmja që paraqiste realisht gjendjen e shqiptarëve në Jugosllavi. Radio Tirana ishte ajo që ndriçoi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit. Në Radio Tirana dëgjohej emisioni “Heroizmi i popullit tonë në shekuj”; nga Radio Tirana mësuan shumë shqiptarë se kush ishin rilindasit tanë, kush ishin prijësit e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe çfarë qëllimi kishte ajo lidhje si dhe Lidhja e Pejës. Në Radio Tirana populli ynë mësoi për prijësit luftarak  si Hasan Prishtina, Bajram Curri, Idriz Seferi, Isa Boletini,  e për shumë luftëtarë tjërë. Vetëm në Radio Tirana populli ynë mësoi të vërtetën dhe qëndresën heroike të Tahir Mehës. Pra Radio Tirana është njëri prej faktorëve kryesorë që e ngriti, brumosi, edukoi dhe mësoi rininë dhe popullin tonë për të vërtetën historike. Radio Tirana ishte ajo që u doli në përkrahje të plotë demonstratave të vitit 1981, duke iu bërë një analizë të qartë pse ndodhën ato.

     Sot, pas tri dekadave, literatrua ilegale dikuj mund t’i duket çudi dhe mund të  thotë çfarë ishte ajo literaturë?!. Është e vërtetë për ata që nuk e dinë edhe mund të jetë e tillë, por për ata që i kanë përjetuar gjërat është krejt ndryshe. Atëherë kur një libër si Shota e Azem Galica, Mic Sokoli, Hasan Prishtina, e të tjera lexoheshin me ëndje s’ka si të mos e thyente mentalitetin falls e jugosllav. Krejt ndryshe ishte të lexosh diçka të huaj e të imponuar, e krejt ndryshe të lexosh diçka nga historia e kultura e popullit tënd, që ruhej në arka, sirtarë, nën tokë e mbi tokë. Krejt ndryshe ishte kur shqiptarët e shikonin Epoka para Gjyqit në TVSH, se sa të shikonin çfarëdo drame në emisionet jugosllave; krejt ndryshe ishte kur fliste Pajazit Nushi për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe  ndryshe kur fliste Dushko Ristiqi; krejt ndryshe ishte kur gazeta “LIRIA” shprehte realitetin  e rinisë, ekonominë kosovare, e krejt ndyshe kur flisnin Fadil Hoxha, Mahmut Bakalli, Azem Vllasi. Them ndryshe sepse në gazetën “LIRIA” thuhej e vërteta, kurse udhëheqësit e lartpërmendur ishin shkëputur nga realiteti dhe e vërteta. Më kujtohet mua, apo shumkujt mund t’i kujtohet, çfarë pompoziteti i bënë udhëheqja kosovare vizitës së Titos në vitin 1978 në Kosovë. Dashurinë apo nostalgjinë e madhe që ishte krijuar për udhëhqësin shpirtëror jugosllav, e theu një trakt që e kishte shpërnda OMLKJ’ja.

     Vlen të thuhet se ky trakt u shpërnda me sukses dhe pati jehonë të madhe. Populli pasi e lexoi këtë trakt mësoi të vërtetën e vizitës së carit sllav në Kosovë. Pra ai nuk kishte ardhur për ta ndihmuar Kosovën, por për ta plaçkitur e shtypur edhe më tepër atë. Në Kosovë atëherë parullat “Rroftë shoku Tito”, ”Rroftë Bashkim Vëllazërimi”, “Rroftë Jugosllavia”, t’i nxirrnin sytë në të gjitha anët e banuara me shqiptarë. Këto parulla u fshinë për një kohë të shkurtër në vitin 1978/79  dhe në vend të tyre shkruhej “Rroftë Enver Hoxha”, “Rroftë Shqipëria” etj,. Traktet “MOS U SHKRUANI MYSLIMANE, POR SHQIPTARE”, “LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT” e shumë të tjera që bënë kthesë në mentalitetin e popullit tonë, gjithashtu i shkruajtën dhe i shpërndanë natën anëtarët e OMLK’së. Parapërgaditjen e kërkesës së Republikës së Kosovës e bëri Nr.1 i gazetës “LIRIA”, në të cilën thuhej se të gjitha viset e banuara me shqiptarë në Jugosllavi duhet të përfshihen në një njësi administrative që ndryshe populli e shkoqiti dhe e tha se kjo njësi administrative duhej të quhet,  Republika e Kosovës.

     Dihet mirëfilli se demonstatat e vitit 1981, filluan hapur nga studentët e Prishtinës. Grupi i studendtëve si: Bajram Kosumi, Ali Lajqi, Riza Demaj, Sylë Muja, Merxhan Avdyli, Gani Koci, Hamdi Hajdini, edhe pse nuk i takonin asnjë organizate ilegale përpos Hamdi Hajdinit që ishte anëtarë i GRK’së, apo shok celule me Jashar Alinë, tërthorazi ishin të ndikuar nga propaganda që kishin zhvilluar anëtarët e OMLK’së në mesin e studentëve. Me ta në forma të ndryshme ishte punuar gjatë. Ismail Sylaj ishte anëtar i Komiteti Ekzekutiv, Saime Isufi ishte gjithashtu anëtare e Komiteti Ekzekutiv. Abdullah Tahiri ishte simpatizant i flaktë i OMLK-së. Këta në forma të ndryshme propaganduan që gjendja e studentëve të ndryshoi.  Gani Koci ishte simpatizant i Jakup Krasniqit, Ismail Sylaj kontaktonte me Merxhan Avdylin, etj,. Abdullah Tahiri kontaktonte dhe e kishte shok të pandashëm Riza Demajn Sylë Mujën, Ibrahim Nikqin e Hamdi Hajdinin etj,. Njëherit Abdullahu e kishte angazhuar vëllaun e tij,  Ibrahim Tahirin,  që të merrej në mbikqyrje të Televizionit te Tiranës në Konviktin Nr.3., Televizion që ishte një shkollë e madhe drejt rrugës së lirisë.

     Grupi i studentëve që i kishin filluar protestat e studentëve, nuk doli rastësisht në ballë të protestave,  por dikush kishte punuar me ta. Edhe tavolina e parë që u përmbys nga Abdullah Tahiri, nuk u bë rastësisht dhe nuk u bë pse ai kishte dëshirë të përmbyste tavolina. Përmbysja e asaj tavoline donte të thoshte përmbysje e sistemit jugosllav. Kjo kishte këtë domethënie, sepse Abdullahu atë ditë nuk kishte shkuar në mensën e studentëve për të ngrënë, por për të ndryshuar çka mund të ndryshohej. Këtë e thotë edhe Riza Demaj, se per artikulimin  e kerkesave të studentëve nga ato ekonomike në politike, njëri prej nismëtarve ishte edhe Abdullah Tahiri. Pra protestat e studentëve të 11 marsit 1981 dhe ato të 26 marsit 1981, i organizuan këta studentë që tani për popullin tonë më nuk janë emra të panjohur sepse ata tani dikush prej tyre si Abdullah Tahiri është dëshmor i kombit, ndërsa të tjerët pasi kaluan nëpër burgjet jugosllave, janë të pozicionuar në instanca të larta politike e shtetërore. Ndërsa demonstratën e 1 prillit 1981, kryesisht e ka udhëhequr Komiteti Drejtues i OMLK-së  e hero i asaj dite ka qenë ilegali më i kërkuar i asaj kohe, që nga 12 prilli 1978, Hydajet Hyseni. Nuk duhet askush të harrojë se Hydajet Hyseni ka qenë i vetmi djal i bacës Ramiz. Ai ka lënë bacën Ramiz në pleqëri të thyer e fëmijët e vet të vegjël, në mëshirën e zotit. Ai ju kishte përkushtuar çështjes së Kosovës dhe kur më 1 prill 1981, hipi në bli pranë Komitetit Krahinor, për shumëkend ishte befasi e madhe. Për organet e sigurimit të brendshëm ishte befasi sepse ata kishin menduar se Hydajet Hyseni së bashku me Kadri Zekën kishin dalë në Perëndim. Për klasën punëtore ishte befasi që “një punëtor” të fliste aq bukur (sepse ilegali ishte veshur si punëtor). Për ata që e njihnin ishte befasi sepse kurrë nuk besonin që ai të kishte jetuar në Prishtinë e të mos takohej me ta. Pra befasi ishte për të gjithë, përpos shokëve që e dinin dhe  kishin pritur që të ndodhte kështu. Në qoftë se atëhërë ishte i panjohur ai që shpalli më 1 prill Kosovën Republikë, tashmë është i njohur dhe ai është Hydajet Hyseni.

     Demonstratat që nga 1 prilli 1981 e deri në përfundimin e tyre si në Prishtinë e qytete tjera të Kosovës, pra u profilizuan po thuaj në një kërkesë: atë të Republikës së Kosovës dhe u udhëhoqën nga anëtarët e OMLK’së. Ndërsa pothuaj të gjithë anëtarët ishin pjesëmarrës të atyre demonstratave në të katër anët e Kosovës. Në Prishtinë ishte i tërë Komiteti Drejtues e Ekzekutiv, ishin shokët e posadalur nga burgu si Jashar Alia. Në Drenas ishte Azem Syla më vonë Komandant i UÇK’së. Ndërsa demonstratat e organizuara jashtë Kosovës në perëndim dihet mirë se kryesisht u organizuan nga Kadri Zeka e vëllezërit Jusuf e Bardhosh Gërvalla. Pra këta ishin organizatorët, ndërsa punëtorët gurbetçarë ishin ata që i ndihmuan dhe nuk kursyen asgjë për t’ju përgjigjur thirrjes së Kadriut e të Jusufit. Roli i demonstrateve dhe i Kadri Zekës në diasporë, ndryshonte nga ato në Kosovë. Kadriu, Jusufi, Bardhoshi e të gjthë ata që i ndihmuan, përpos që paraqitën kërkesat e popullit tonë ata treguan edhe kulturën e lashtë të popullit tonë. Perëndimi, tek demonstruesit shqiptarë panë një popull të kulturuar dhe me dinjitet, që ishte i vendosur në kërkesat e tija dhe që asgjë nuk kërkonte tjetër përpos të barazohej me popujt tjerë në Jugosllavi. Këtë imazh e krijuan puna e madhe e Kadriut e Jusufit, ndryshe të huajt na kishin njohur si rebelë, si të pakulturë, etj, etj, epitete që na kishin mveshur serbosllavët. 

     Në demonstratat e vitit 81 ranë dëshmorë Naser Hajrizi, Asllan Pireva e Riza Matoshi, shokë të pandashëm të veprimtarisë ilegale. Edhe emri  i Naserit nëse atëherë ka qenë i panjohur tanimë është i njohur. Pra Naseri kishte dy xhaxhallarë të organizuar në instancat më të larta të OMLK’së, Mehmet Hajrizin dhe Jahir Hajrizin dhe njëherit ishte edhe vetë anëtarë i denjë i po të njëjtës organizatë. Pra Naseri Hajrizi, tani dëshmor i kombit, nuk ndodhej rastësisht në demonstrata. Ai kishte vepruar edhe më parë dhe ishte njëri prej të rinjve më të gjallë në çdo organizim antijugosllav të atyre viteve, deri më 2 prill, kur para policisë ishte i pamposhtur dhe shumë i vendosur në kërkesën që Kosova të bëhet Republikë. Sherif Frangu i cili ra dëshmor më 3 prill 1981 në Ferizaj, vinte nga fshati Sllatinë e Komunës së Vitisë. Edhe ai rastësisht nuk ishte ndodhur në demonstratë. Me të dhe një grup nga Komuna e Vitisë kishin punuar anëtarët e OMLK’së, si Xhymshit Osmani, Nijazi Idrizi e Hysen Demelezi. Edhe të tjerë dëshmorë të atyre që ranë në ato demonstrata sigurisht se rridhnin nga familje patriotike se përndryshe ata rastësisht nuk dolën. Në ato demonstrata askush nuk doli për të bërë numër, as për dekor por për të vdekur dhe këtu qëndron madhështia e tyre. Pra kush dëshiron të flasë për realitetin e asaj kohe dhe të atyre ngjarjeve që rrënjësisht i ndryshuan gjërat dhe i dhanë kahje tjetër orientimit të shqiptarëve, si dhe filluan të rrënojnë pushtetin jugosllav, këto janë shkaqet kryesore dhe këta janë protagonistët kryesorë që disa prej tyre janë dëshmorë si: Kadri Zeka, Jusuf Gërvalla, Bardhosh Gërvalla, Zijah Shemsiu, Rexhep Mala, Nuhi Berisha, Abdullah Tahiri, Ibrahim Nikqi etj, ndonjë tjetër është kryetar parlamenti si Jakup Krasniqi, të tjerët këshilltarë si: Mehmet Hajrizi e Basri Musmurati, dikush ishte Komandant u SHP të  UÇK’së si Azem Syla, dikush deputet parlamenti si: Hydajet Hyseni, Berat Luzha, Gani Koci, Ahmet Isufi,  Ramë Buja, Bajarm Kosumi; ndonjë tjetër si udhëheqës i Radio Kosovës gjatë luftës, si  Nezir Myrtaj e Berat Luzha etj,; një tjetër si i organizuar në instanca shtetërore si Ilmi Ramadani, Nijazi Idrizi, Gani Sylaj, Ismail Sylaj; ndonjëri punëtor si: Jahir Hajrizi; të tjerë në Diasporë si: Bejtullah Tahiri, Saime Isufi, Qamil Isufi, Jashar Alia, Sadri Sherifi, Sabri Sherifi, Hasan Malaj, Musli Kosumi, Kadri Luzha, Mustafë Ademi e shumë të tjerë. Pra këta janë ata që bënë çfarë mundën për Kosovën e sotme Republikë të pavarur. Dëshmorët të prehen të qetë për sakrificën që bënë për atdheun e tyre, sepse amaneti po realizohet. Të gjallët gjithashtu duhet të jenë krenarë për punën e tyre, sepse edhe kontributi i tyre hodhi themelet e formimit të shtetit të ri të Kosovës Republikë.

 

 

Të vërtetat e fillimit të demonstratave historike të vitit 1981

 

TENDENCAT PËR SHTREMBËRIM

TË NJË HISTORIE TË LAVDISHME

 

     “Ligji i parë i historisë është të mos thuash kurrë asgjë të rreme dhe të mos kesh frikë të pohosh tërë të vërtetën” (Ciceron)

 

     Demonstratat e marsit dhe prillit të vitit 1981, paraqesin një ndër ngjarjet më të rëndësishme në historinë e popullit shqiptarë të Kosovës, dhe të kombit shqiptar në përgjithësi. Sipas analizave që u janë bërë këtyre demonstratave, vlerësohet se ato lëkundën fuqishëm themelet e krijesës artificiale të quajtur Jugosllavi. Zhvillimet e mëtejme deri në çmontimin dhe shkatërrimin e plotë të kësaj krijese fantome, treguan për vizionin e qartë dhe rrugën e drejtë që kishte zgjedhur rinia dhe populli i Kosovës, për t’u çliruar një herë e përgjithmonë nga zgjedha shekullore serbo-sllave. Edhe pse kanë kaluar plot 30 vjet nga kjo epope e lavdishme, që është një distancë kohore e mjaftueshme për të rënë në vend gjërat, ende nuk janë ndriquar sa duhet shumë ngjarje që kanë të bëjnë me këto demonstrata. Gjatë kësaj periudhe kohore, ka pasur dhe ende po shfaqen tendenca për të minimizuar rolin e disa nga personalitet më meritore për organizimin dhe zhvillimin e atyre ngjarjeve, dhe për të përvetësuar meritat e tyre. Për më tepër, tentohet që të merren edhe meritat e dëshmorëve, të cilët kishin rolin prijës në këto demonstrata. Kështu ndodhi këto ditë. Me rastin e shënimit të 30 vjetorit të protestave të vitit 1981 nga Shoqata e ish të Burgosurve Politik të Kosovës, një zonjë me emrin Bahrije doli para mediave dhe tha “jam krenare që e para e theva pjatën në mensë më 11 mars”. Po të thoshte “isha njëra nga”, e jo “e para”, ky reagim i imi nuk do të bëhej. Po theksojmë se tani botërisht është e njohur se në natën e 11 marsit të vitit 1981, ishte  studenti Abdullah Tahiri nga Malisheva e Gjilanit, tani dëshmor i kombit, njeriu i cili me përmbysjen e tabakut të ushqimit në mensën e studentëve, inskenoi fillimin e këtyre demonstratave. Ka shumë dëshmitarë të gjallë të asaj kohe dhe dokumente që e faktojnë këtë akt. Skenari i këtij aksioni politik ishte përgatitur paraprakisht nga grupi i tij, ku bënin pjesë Muhamet Pepshi nga Juniku, Hamdi Hajdini nga Presheva, Bajram Kosumi nga Kamenica, Riza Demaj, Ali Lajçi, Ibrahim Nikqi dhe Sylë Mujaj nga Rugova, dhe shumë e shumë të tjerë. Pak ditë para 11 marsit, Abdullahu i tregon vëllait te tij Sabriut, për përgatitjet që janë duke i bërë ai me një grup shokësh, për organizimin e një proteste të fuqishme. Fillimisht, me pretekst të kushteve të vështira në qendrën e studentëve, e që më pas duhet të dilet edhe me kërkesa të qarta politike. “Është krijuar një situatë e tensionur në ambientet e konvikteve të studentëve,  situata është para shpërthimit, por problemi është siç thotë populli ‘kush me ia ngjitë këmbanën maqorrit’, pra kush me e ndezë fitilin i pari. Duhet shfrytëzuar këtë potencial studentor për ta shkundur këtë krijesë të sëmurë të Ballkanit. Mendoj se është momenti i duhur  për veprim. Unë provova me inskenue një protestë, gjoja për shkak të ushqimit të dobët në mensë, por këtë herë nuk më dhezi. Studentët po hezitojnë me i hy këtyre çështjeve sepse sigurimi serb është prezent në çdo anë dhe po përcillet çdo veprim yni”. Në të vërtet, Abdullahu ia kishte derdhur për fytyre pjatën me gjellë një kuzhiniereje serbe, që kishte shërbyer në mensën e studentëve, me ç’rast ishte krijuar një tollovi në mensë, mirëpo kishte mbaruar me kaq. “Do të provojmë të organizohemi më mirë dhe ta bëjmë rrëmujë, e le të del ku të del, se më keq s’ka çka bëhet.

 

 

Ia ndien krismën këto ditë”, i kishte thënë vëllait të tij pak pa u nisur për në Prishtinë. Me të arritur në Prishtinë, Abdullahu mëson se kuzhinjerja serbe e kishte denoncuar atë në polici, dhe se tanimë ishte i kërkuar nga sigurimi shtetëror. Me këtë rast, ai largohet nga konvikti numër 3, dhe shkon në mense duke e kërrcënuar kuzhinjeren se “në rast se dëshmon që unë bëra rrëmujë në mensë, do të kesh probleme me mua, se herëdo kurdo do të dal nga burgu”. Pas disa dite Abdullahu arrestohet nga disa inspektorë policie, dhe dërgohet në mensë. Në pyetjen e inspektorëve te policisë nëse është ky studenti që i ka derdhur pjatën për fytyre, kuzhinjerja u përgjigj: “dusha mi vala nisam sigurna, mislim da nije bio taj nego neki drugi” (shpirti më vlen, nuk jam e sigurt, mendoj se nuk ka qenë ky, por një tjetër). Kjo ndikoi që Abdullahu të lirohet dhe të vazhdojë përgatitjen për skenarin e ri që do të bëhej pas disa ditësh. Kështu ndodhi që më 11 mars, Abdullahu me shokët e tij e nisën demonstratën e “Pranverës së Madhe” të vitit 1981, duke përmbysur gjithçka në mensë. Në filmin dokumentar kushtuar dëshmorit Abdullah Tahiri, për ngjarjen e 11 marsit flet studenti i atëhershëm, dr.Ukshin Ismajli: “..në mbrëmje në darkë, me një orkestrim të mrekullueshëm sa që.. vetëm njerëzit e mëdhenjë dinë të orkestrojnë ato gjëra. Dhe, me të marrë tabakun Abdullah Tahiri, faktikisht merrë dy tabakë në dorë dhe i përplas, e aty është fillimi i demonstratavet 81-shit, përplasja e pjatave në mensën e studentëve..”. Se Abdullahu ishte nismëtar i 11 marsit ’81, dëshmohet edhe në faqen 338 të librit “Histori e një organizate politike dhe demonstratat e vitit 1981”(TOENA, Tiranë, 2008), të shkruar nga Mehmet Hajrizi, ku thuhet se: ”Abdullahu është njëri prej organizatorëve të demonstratave të vitit 1981. Mbrëmja e 11 marsit atë e gjeti në mensën e studentëve, ashtu siç e kishte planifikuar. Ai me përmbysjen e tavolinës filloi shprehjen e pakënaqësisë dhe revoltës të studentëve. Abdullahu është njëri prej të parëve që kërkoi nga studentët që kërkesave ekonomike t’u bashkëngjisin edhe ato politike”. Ndërkaq, Noel Malkolm, në veprën e tij “Histori e shkurt e Kosovës”( New York Review of Books, 16 korrik 1998), përmend rastin e 11 marsit 1981 “..kur në mensën e studentëve një djalosh u rrebelua dhe hudhi tabakun me ushqim për dysheme dhe kjo u bë pretekst për fillimin e demonstratave të vitit 1981, që ia lëkundën themelet e ish Jugosllavisë..”. Malkolm qëllimisht nuk përmend emër, në mënyrë që autori i kësaj ngjarje të mos ketë pasoja nga regjimi jugosllav. Siç dihet, Abdullahu nuk u ndal me kaq, por bashkë me shokët e tij vazhdoi t’i organizojë edhe demonstratat e radhës, ato të 26 marsit dhe 1 e 2 prillit. Për rolin që pati në këto demonstrata, Abdullahu ka qenë disa herë i burgosur, por fal organizimit të mirë dhe qëndrueshmërisë së tij, në mungesë provash është liruar pas një viti qëndrimi në burgun hetues të Gjilanit. Konsiderojmë se një ngjarje me aq peshë, siç është ajo e fillimit të demonstratave të marsit ’81, duhet të ndriçohet dhe argumentohet me fakte dhe dëshmi të pamohueshme, në mënyrë që meritat t’i takojnë autorit të vërtetë, i cili edhe i ka vuajtur pasojat, e jo dikujt anonim, që tani del dhe krekoset publikisht për diçka që nuk ka bërë. Nuk ka asnjë dilemë se natën e 11 marsit, pas aktit që bëri Abdullahu, shumë studentë iu bashkangjitën dhe ishin akterë të kësaj ngjarje. Po ta bënte si i vetëm, nuk do të kishte efekt. Mes studentëve e studenteve të tjera që përkrahën këtë akt, mund të jetë edhe zonja Bahrije, por çështja është se kush ishte i pari dhe kush e planifikoi dhe organizoi tërë këtë skenar, kush vazhdoi të qëndrojë në ballë të demonstratave deri në fund. E kjo është e ditur, por vetëm duhet dëshmuar realisht gjenerata e asaj kohe. Për më tepër, Abdullahu e ka dëshmuar veten si promoter dhe organizator i shumë ngjarjeve të mëvonshme, edhe në vitin 1989, e edhe në themelimin dhe organizimin e UÇK-së, si komandant i parë i Zonës Operative të Karadakut. Në mbledhjen për bashkimin e subjekteve politike të Gjilanit, më 17 qershor 1998, ai dha kushtrimin e njohur në Karadak, për t’i lënë partitë politike dhe për të bërë një bashkim të vërtet që quhet vetëm me një emër,”bashkimi i popullit të Kosovës rreth Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës”. Së fundi, mendoj se është kulmi i mjerimit, kur dikush mundohet të përvetësojë veprat e një dëshmori të kombit, një njeriu që i qëndroi besnik idealit për liri e bashkim kombëtar nëpër demonstrata, burgje e istikame, deri ne frymën e fundit.Vajza e tij sot mbanë emrin Republikë. Emër me të cilin Abdullahu e pagëzoi 20 vjet më parë, në kohën kur shumëkush nuk guxonte ta thoshte as vet me vete këtë fjalë.  /Adonis Tahiri, 10. 04. 2011 /

 

                                                                                                 © Pashtriku.org, 10. 04. 2011

 

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të pranverës 1981

 

 

QËNDRIMI I SHTYPIT GJERMAN

PËR DEMONSTRATAT E VITIT 1981

 

 

Shkruan: Naim Krasniqi ( * ) studius i lirë për Histori

 

 

     Demonstratat e marsit dhe prillit të vitit 1981, qё ndodhën nё Kosovё kishin njё jehonë tё madhe nё shtypin gjermanofon. Ky shtyp kёto demonstrata i trajtoj nё shumё kёndёvёshtrime, duke filluar prej atij politik (qё ishte aktual pёr kohёn kur ndodhёn kёto demonstrata), e deri nё gjenezёn e problemit tё Kosovёs dhe trevave tjera shqiptare qё kishin mbetur nёn Jugosllavi, që konstatoheshin padrejtësitë qё përjetonin shqiptarёt nё kohёn e Jugosllavisё sё Titos. Gazetat e pёrditshme si; “Suddeutsche Zeitung” e Mynihut, me komentet e Heiko Flottau, “Frankfurter Allgemeine Zeitung” e Frankfurtit, me komentet e komentatorit dhe të analistit për Federaten Jugosllave, shkrime e analiza dhe komente që janë mirë të njohura ndër ne, komentet e Carl Gustaw Ströhm në “Die Welt” të Essenit, në gazetën e përditshme “Handlesblat” të Dyseldorfit, (edhe pse ёshtё gazetë që mё tepёr merret me tema nga lёmi i ekonomisё), kjo gazetë trajtonte gjёndjen e rёndë ekonomike tё Kosovës duke konkluduar se kjo gjёndje e mjerueshme ekonomike si dhe sabotimet qё ndodhnin nё planifikim ekonomik të Kosovёs, duhet tё merren si njё nga shkaqet e demonstratave tё shqiptarve. Ishin këto komentet e Georg von Heubbenet që ishte korospodent i akridetuar në Beograd i të përditëshmes “Stuttgarter Zeitung” të Shtutgartit, ku redaksia e kësaj gazete kishte angazhar edhe korospodentin e saj nga Moska, që të komentonte opinionet e qarqëve të ndryshme nga Moska rreth rebelimit të shqiptarëve në Jugosllavi.

     Po ashtu edhe javorja “Die Zeit” e Hamburgut i kishte kushtuar rёndёsi kёtyre demonstratave ku fajtorin kryesor (sikur edhe shumё gazeta tjera gjermane) e gjente tek pabarazia nacionale e shqiptarёve karshi popujve tjerё qё jetonin nё federaten jugosllave. Komente dhe analizat e tё përjavёshmёs politike tё Hamburgut “Der spiegel”, janё trajtesa tё nivelit tё larte politik, diplomatik dhe strategjik pёr ish Jugosllavinё dhe rajonin e Evropёs jug’pёrendimore.Ky rajon shihej si njё konglomeratё etnik (“I familjës socialiste”) dhe shtetet e kёtij rajoni i kishin deklaruar si tё zgjedhur “çёshtjen nacionale” tё pakicave kombёtare qё jetonin nё ato shtete, por komentatorёt e tё kёsaj tё pёrjavёshme raportonin pёr divergjencatё qё komentoheshin nё shtete e Bllokut Lindorё pёr problemet nacionale tё shtetve tjera, që po ashtu i takonin “familjës socialiste” dhe kritikat qё i bёnin njёra tjetrёs pёr ketё çёshtje. Redaksi e kësaj reviste pёrveq komenёteve redaktoriale, zhvillonte biseda edhe me njohësit e problemeve politike, nacionale dhe te kushtetuteshmerisë tё ish federatёs jugosllave, por edhe te shteteve te tjera tё rajonit tё Ballkanit apo tё Evropes jug-lindore siç e quanin ata. Kjo revist botonte mendimet e njohёsit gjerman tё kёsaj çёshtjte Holm Sundhaussen, tё publicistit amerikan Sulzberger etj. Sikurse edhe gazetat tjera, nё “Der Spiegel” kemi trajtimin e hartёs gjeopolitike tё Ballaknit dhe jepnin sqarime se si duhej tё dukej kjo pjesё e Evropёs, nese ekskalonte problemi i shqiptarёve tё jugosllavisё nё njё konflikt tё hapure shqiptaro-jugosllave ku Shqiperia gjithesesi do te ishte pal ne konflikt. Vlen tё pёrmendёt mendimi i Sulzberger-it se “...nese eskaloni ky konflikt, qё siç duket (ne shikim te pare) si vetm konflikt i bllokut socialist, mos tё harrojmё se nё kёtё konflikt do tё angazhohet edhe njё shtet jashtё familjёs socialist, e kjo ёshtё Greçia.” “Der Spiege” por edhe “Die Welt”, parashihnin edhe ndërhyrjet e mundёshme tё ish-Bashkimit sovjetik, qё siç shkruanin ata (komentatorët gjerman), qё Bashkimi sovjetike ka pёr qёllim dalje nё brigjet e Adriatikut, duke nxiturё Bullgarinё pёr çёshtjen e Maqedonisё dhe qё “ta lante turpin e tij” me tërheqja nga këto brigje në vitet `60 dhe ti tregonte Shqipёrisё se ende ёshtё superfuqi.

     Kjo ishte aktuale, pasi qё Shqipёria zyrtare akuzoj agjenturatё ruse dhe bullgare qё kan gisht nё demonstratat e Kosovёs. Por, analiza tё ngjajёshme kemi edhe nё gazetatё tjera qё i pёrmenda me lartё, por qё te gjitha kishin nje pakjartёsi me qëndrimet e politikёs zyrtare tё Jugosllavisё. Ata erdhën nё përfundim se nё Jugosllavi kemi tri nivele tё vlersimeve tё kёtyre demonstratave: 1- nivelin federativ (qëndrimi i kuadёrave sllovene dhe kroate qё ishin ma të maturë në deklarimet e tyre që anoni nga qëndrimet e pёrendimorёve), qe dominote nё fillim mendimi se nё kёto demonstrata kan ndikim armiqёt e jashtёm, por kategorikisht përjashtohej Shqipëria se kishte dorë nё këto rebelime, të shqiptarëve që jetonin në ish-Jugosllavi. 2 - nivelin i dytë ishte qëndrimi i politikёs tё Republikёs se Serbisё, e cila me çdo kusht mundohej ta akuzoj perëndimin dhe Shqipёrin si shkaktare kryesore pёr siç e thonin ata “shkatërrimin e Jugosllavisё”,që konsideroheshin si “armiqë të jashtem”, si dhe shqiptarët që jetonin në kuadrin e Federatës si “armiqët e brendëshem” të cilet kordinoni veprimet e tyre për ta shkattruar bashkim-vëllazërimin e popujve te Jugosllavisë. Ndërsa nga ana tjetër nuk merrte as një përgjegjsi për atë qe ndodhte me shqiptarët dhe pёr gjёndjen e mjeruarё tё Kosovёs (që njhej si territor autonom). 3-Si dhe qëndrimin e tretë, apo niveli i tretë, ishte ai i politikës zyrtare të Kosovës, të cilët nuk u morrё asnjёherё me shkaqёt e shpërthimit tё këtij rebelim gjithё popullore, por shkonte nё akord me politikёn e Serbisё, duke kërkuar shkatarёt dhe fajtorёt jashtё Kosovёs dhe Jugosllavisё e sidomos tek emigracion shqiptarё qё vepronte nё perëndim dhe Shqipёrinё, qё siç thoshte njё politikan kosovar se: “ajo (eshte fjala per Shqiperin-N.K.)...po luan mё zjarr, por qё do tё digjet edhe vet...”.

     Politikanёt kosovar gjetёn edhe njё konstatim tjetёr se ata qё veprojnё nga kёto pozita janё “mbeturina te trathёtarve tё popullit shqiptare” nga pёriudha tё ndryshme historike. Akuzat qё ju bёhёshin demonstruesёve nga klasa politike kosovare, pёr komentatoret gjerman ishin tё pa baza dhe shumë denigruese për shqiptarët, sepse nёse politikanёt kosovar akuzonin se kёto “demonstrata kan karakter shoviniste, nacionalist e kontrarevolucionar”, ata u kujtonin kёtyre politikanёve se demonstruesitё ishin duarёthatё dhe paqësor dhe se kërkesat e tyre kishin karakter social e po aq edhe politik qё kërkoni barazi nё kuadёrin e Jugosllavisё, prandaj nese avancohej statusi i Kosovёs nga Krahinё Autonome nё Republikё, nuk do tё thot të shkatёrrohej federata Jugosllave, pasi kjo federtë proklamon barazi nacionale dhe sociale të te gjithë kobëve dhe kombësive qe jetojnë dhe shqiptarët me këtë rbrlim po tregojnë se nuk janë të barabartë në asnjë segment të shoqërisë jugosllave. Pёrveç gazetave gjermane pёr kёto demonstrata shkruanin edhe e përditshmja e Zyrihut “Neue Zurcher Zeitung” si dhe “Die Press” e Vjenёs e shumё gazeta tjera gjermanofone. Po thuaj se nё tё gjitha kёto gazeta arsyetoheshin demonstruesit ndёrsa kritikohej regjim i Beogradit pёr masat e ashpra qё kishte ndёrrmarrur kundёr demonstruesёve si dhe politika ndeshkuse e udhëheqësve kosovarë. Por ishte konstatim po thuaj se i pёrgjithёshem, se gjendja nё Kosovё nuk do te stabilizohej mё kёto masa tё rёnda represive me tankse e helikopter si dhe me qendёrimin të pa drejtё tё politikёs jugosllave ndaj shqiptarёve, qё konsideroheshin si popull i rangut tё dytё, por se vetёm do tё eskalonte situata, sepse shqiptaretё pёrseri do tё rebeloheshin dhe u ipnin te drejt në kërkesat e tyre.

 

Lufta mediale

 

     Po ashtu shtypi gjermanofon bëri një “lufte” të ashpër kundër dezinformimit që bente shtypi jugosllav për këto demonstrata. Siç konstatonin ata është e çuditëshme se më parë paralajmerohen aksionet politikë nëpër gazetat e Beogradit e pastaj këto mendime mirren si qëndrime zyrtare të politkës në Beograd. Në shumë raste shtypi gjermanofon i kritikonin shumë ashpër duke i quajturë si genjështarë gazetarët serbe. Një kritike të tillë nuk i shpetojë as gazeta e vetëme e përditëshme në gjuhen shqipe “Rilindja”, për konfuzitetin që e bënte në opinioni shqiptarë, me qendrimet e saj se “...Kosova dhe shqiptarët me vetë dëshirë janë deklaruar që të jetojë në kuadërin e Republikës së Sebisë dhe Federaten Jugosllave...”, duke e quajtur këtë gazet si “dorë e zgjaturë” të politikës zyrtare të Prishtines.Në këtë “luftë” mediale, shtypi gjermanofon merrte në mbrotje shtypin e Shqipërisë, duke e identifikuar si qëndrim të politikës zyrtare të Tiranës, e cila edhe pse zyrtarisht nuk reagonte ashpër, ajo përmes botimevë të artikujëve redaksional paraqite edhe qëndrimet e saja politike për gjëndjen në Kosovë dhe mbronte dhe përkrahte shqiptarët në kërkësat e tyre. Kur citohej “Zeri i Popullit”, gjithëmon (komentatorët gjerman) e potenconin si organ te Partisë së Punës, prandaj nga kjo vininë në përfundim se këto janë qëndrime të politikës zyrtare dhe shtetrore të Shqiperise.

     Nëpër shumë artikuj vërehej se këto demonstrata kishin ndikuar që të bisedohej edhe nëpër qarqe të ndryshme ndërkombëtare, sepse ishin si shënja të para për shkatërrimin e Jugosllavisë, e shkatërrimi i kësaj federate normalisht se do të ndikonte edhe në raportet ndërkombëtare, ashtu edhe siç ndodhi në vitet `90 të shekullit të kaluar. Në këtë kontekst mendoj se duhet të përmendim Marveshjën në mes të Minstrit të Punëve të Brëndëshme të Jugosllavisë me Ministrin e Brëndëshem të Gjermanisë përendimore Gerhard Baum, (mars 1981 që shkruante “Stuttgarter Zeitungu” me 24 mars te vitit 1981, duke u bazuar në Agjenësin e lajmeve “Reuter”), për luftimin (siç citohej të kriminalitetit), e njohur si “Ballkan Route”. Kjo Marrëveshje nuk u prit mirë nga shumë gazeta, pasi qe nuk diheshin detalet e saj, ajo u përmend në shume raste, por më rastin e vrasjëjes të vëllezërëve Gërvalla dhe të Kadri Zekës, shtypi gjerman akuzonte qeverinë për këtë marrëveshje. Akuzat e Serbise se Shqipëria ishte destabilizusja e Ballkanit dhe infiltrimi i faktorit të jashtëm në Demonstratatë e marsit , prillit por edhe të disa protestave që kishin ndodhurë ne Qendrën e Studentëve gjatë muajit Maj, bënë që edhe Sekertari i Kombëve të Bashkuara, Kurt Waldheim të bëjë një vizitë të paparalajmëruar në Moske si dhe të kthejë në Beograd, ku s´bashku me Kancelarin austriak ju garantoj udhëheqëjes të ngushtë jugosllave, (citoj “Suddeutshe Zeitung”, te dates 10 maj te vitit 1981), se “...superfuqitë janë të interesuara që ta tejkalojnë këtë krizë (tuajen) dhe vështërsit politike që ndodhet Jugosllavia...”. Po ashtu vizita e kancelarit Austriak që kishte qendëruar në Bullgari, e që ato ditë, agjenësia shtetrore e lajmeve të Bullgarisë dha intervistenë e tij për bisedimet që kishte kancelari me udhëheqëjen bullgare, ku “Suddeutshe Zeitung”, citonte se “...ky kishte biseduar me udhëheqëjen bullgare dhe u kishte garantuar atyre për përkrahjen nga ana e Austrisë për Bullgarin dhe vendet e rajonit...”.

     “Der Spiegel”, alarmonte për ankronimin e një flote sovjetike në brigjet e Adriatikut, e që autoritetët jugosllave deklaroheshin se: “... është çështje remonti”. Shkrimet në gazetat e Beogradit se NATO-ja po përegatiste sulme mbi Jugosllavin si dhe eksplodimi që ndodhi në ambasadën e Jugosllavisë në Tiranë, nuk kaluan pa polemika te shtypit gjerman.Për rastin e eksplodimit në Ambasadën Jugosllave në Tiranë, “Der Spiegel”, akuzat e zyrtarëve dhe shtypit jugosllavë, se”... këtë e kishte bërë një emigrant i vjetër politik dhe armik i Jugosllavisë, në bashkëpunim me autoritete zyrtare të Shqipërisë...”, shkruant se: ”Një bombë, e hedhur nga një emigrant shqiptar, ju erdhi si bumerang në Beograd. Sipas njohurive, emigranti i përmendur është rreth të 70’ave dhe a ka mundur të hedhë bombën? (ai njihet si një antikomunist), prandaj si udhëtoi për në Shqipëri. Por edhe dihet se ai ka vite që nuk është larguar nga Amerika”. Por edhe mendimi i Jusuf Gërvallës se “Mjete e informimit në gjithë boten bëjnë fjalë për situanten në Jugosllavin. (...) bëjnë gjithëfarë supozimesh, nga ajo se do të marshoj ushtria ruse si në Çekosllavaki, Afganistan e në vende të tjera, apo marrja e kalasë nga brenda, përmes oficerëve serbe të shitur te rusia”. Politka serbe arriti të neutralizoj rebelimin e shqiptarëve përmes propagandës se saj politike se i gjithë ky rebelim ishte ideologjik, çka ndikoj që ngjarjetë e më vonëshme të shiqohen pak më ndryshe edhe në shtypin gjerman.

 

 * ) Ky studim është prezentuar në Simpoziumin e mbajtur me 25 mars të këtij viti, me rastin e 30-vjetorit te Demonstratave të vitit 1981, organizar nga Instituti i Historisë së Kosovës dhe Departamenti pë Histori i FF të Univesitetit të Prishtinës.)

 

 

 

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të pranverës 1981

 

 

 

KUSH ISHIN FLAMURTARËT E PARË

TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS

 

 

 

     Protestat dhe demonstratat e Marsit dhe Prillit të vitit 1981, shënojnë fillimin e ndarjes definitive të forcave liridashëse shqiptare nga procesi i jugosllavizimit, i cili po manifestohej me politikën e ashtuquajtur të bashkim vëllazërimit të shqiptarëve me popujt sllavë. Për më tepër, qysh nga ajo kohë filloi edhe procesi i gjatë, historik, për krijimin e Republikës së Kosovës, fillimisht si republikë e barabartë në federatën jugosllave, me synim që në këtë republikë të përfaqësoheshin shqiptarët e të gjitha viseve tona etnike, të cilat i mbante nën okupim RSFJ. Tani, Kosova ka shpallur pavarësinë, e cila tashmë është pranuar dhe është njohur nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nga Britania e Madhe, Franca, Gjermania, Italia dhe shumë shtete të tjera. Serbia ashtu sikur në vitin 1981, që nuk pranoi barazimin e Kosovës me republikat e tjera të Federatës jugosllave, edhe sot po bën përpjekje që ta shantazhojë dhe ta pengojë procesin e pavarësisë, që ka filluar të jetësohet, fillimisht me një status të mbikëqyrur. Në përkujtim të ngjarjeve madhore të Pranverës së vitit 1981 do të shkoqisim një segment të kundërvënies së rinisë sonë atdhetare kundër formave brutale të regjimit titist jugosllav. Më 2 prill të vitit 1981, protestat e ligjshme të rinisë shqiptare, e cila nuk kërkonte asgjë më shumë se liri e barazi, kishin marrë përmasa të një revolte të përgjithshme popullore, jo vetëm në Prishtinë, ku ishte bërthama e qëndresës dhe e të gjitha zhvillimeve, por edhe në mbarë qytetet e Kosovës. Atë ditë janë shënuar edhe disa elemente të kryengritjes së përgjithshme popullore, sikur ishte rasti i rrëmbimit të armëve nga një grup i të rinjve shqiptarë, të cilët u barrikaduan në fshatin Besi, në hyrje të Prishtinës, duke mos lejuar forcat policore serbe të futeshin në Kosovë. Krahas grushteve të ngritur nga studentët në protesta, të cilët ishin përgjakur nga forcat pushtuese dhe ato mercenare, një grup i të rinjve militantë shkoi edhe më larg. Ata, duke parë se policia po përdorte armë kundër protestuesve duarthatë, rrëmbyen armët dhe vendosën një barrikadë të kundërvënies, në dalje të Prishtinë në fshatin Besi dhe në rrugën për në Besianë, (ish-Pudujevë). Grupi ishte i organizuar dhe kishte synim të përshkallëzonte revoltën në formë të kundërvënies, meqë atë ditë, forcat intervencioniste serbe kishin martirizuar dhjetëra protestues shqiptarë dhe kishin plagosur me armë zjarri qindra të tjerë. Në këtë grup bënin pjesë kryesisht nxënës, punëtorë dhe arsimtarë, të cilët gjatë tërë muajit mars kishin marrë pjesë në demonstrata. Në mesin e tyre kishte protestues të rritur, por edhe të mitur.

 

Grupin e parë të të rriturve që ishte barrikaduar në fshatin Besi të Prishtinës e përbënin:

 

Ruzhdi Hajdini, nga fshati Miroc,

Sami Leci nga fshati Barilevë,

Zijadin Hoxha nga Prishtina,

Vehbi Leci nga Barileva,

Osman Krasniqi nga Bërnica e Epërme,
Ibush Kelmendi nga fshati Prugoc,

Agim Selmani nga Barileva,

Agim Leci, po ashtu nga Barileva, dhe

Hajrullah Dragusha nga Prugoci.

 

Grupi i dytë i të rriturve:

 

Zymer Krasniqi nga fshati Besi,

Bajram Syla nga Rimanishta,

Qerim Arifi nga Rimanishta,

Nagip Bllaca, nga Besia,

Naim Statocvi, nga fshati Prugovc,

Sadik Dragusha, nga fshati Prugovc,

Shaban Dragusha, po ashtu nga Prugovci,

Ramadan Rexha nga Rimanishta,

Enver Koliqi nga fshati Lupç i Poshtëm,

Nexhmedin Pireva nga fshati Lupç,

Sadri Berisha nga fshati Drenovc.

 

Në grupin e të miturve bënin pjesë:

 

Afrim Bllacaku,

Agim Selim Leci,

Naser Rexha,

Shemsi M. Leci,

Fadil Shala,

Ekrem Dragusha,

Avni Llumnica,

Veton Osmani,

Xhemshir Leci,

Pajazit Ndreca,

Nexhat Dragusha,

Osman H. Abdullahu,

Sami Abdullahu,

Osman S. Abdullahu,

Ismajl Koliqi,

Zenel Krasniqi,

Lutfi Leci, dhe

Xhafer Fetahu, të gjithë nën moshën 18 vjeçare.

 

 

Dy anëtarë të grupit të të miturve Afrim Bllacaku

dhe Shemsi Leci kanë vujatur dënimin - në Kampin famëkeq të Goli Otokut!

 

 

Në Kampin e Goli Otokut - Korrik 1984:

    Nga e djathta në këmbë: Muhamet Krasniqi, Ilaz Selmani, Fatmir Zekolli, Shemsi Leci, Naser Selimi, Fatmir Ahmetaj, Ibrahim Kryeziu dhe Skënder Hyseni. Nga e djathta ulur: Nazmi Shaqiri, Remzi Lushi, Afrim Bllacaku, ? Qafleshi, Ismail Kryeziu, Nexhmedin Kelmendi, Et’hem Çeku, dhe Xhavit Mustafa. Të shtrirë: Bedri Tupella dhe Sheradin Berisha.

 


        Në aktakuzën e ngritur nga Gjykata e Qarkut e Prishtinës kundër grupit të parë të të rriturve K. 147/ 81, më 13. 8. 1981, ndër të tjera thuhet: “Më 2 prill 1981, në rrugën e asfaltuar Prishtinë - Podujevë, prej rrugës “Jabllanica” të Prishtinës e deri në fshatin Besi, KK Prishtinë, në kushte veçanërisht të rënda: Ruzhdi Hajdini, Sami Leci, Zijadin Hoxha, Vehbi Leci, Osman Krasniqi, Ibush Kelmendi, Agim Selmani dhe Agim Leci kryen vepra penale të drejtuara në: rrëzimin e pushtetit të klasës punëtore, minimin e rregullimit shoqëror ekonomik, minimin e sistemit shoqëror politik, thyerjen e bashkim vëllazërimit, prishjen e barazisë së kombeve e kombësive dhe ndryshimin antikushtetues të Jugosllavisë. Ky grup demonstruesish me forcë ia morën pushkën me 5 fishekë rojtarit të OPB-së “Bisernica”, pastaj këtë pushkë ia drejtuan vozitësit Ilija Xhelatoviq, të cilit ia morën veturën dhe u drejtuan në OPB “Higjeno-Teknika”, ku po ashtu rojtarit me forcë ia marrin pushkën e gjuetisë me 3 fishekë.... Pastaj në rrugë për në Besi, me gurë dhe mjete të tjera i dëmtuan automjetet e punëtorëve të sigurimit... iu kundërvunë me forcë punëtorëve të sigurimit dhe forcave të tjera, që vepronin në shpërndarjen e demonstratave. Ata e vendosin flamurin kombëtar (shqiptar) në një shtyllë elektrike, këpusin lidhjet telefonike dhe brohorasin:

 

“Republikë kushtetutë, ja me hatër ja me luftë”!

“Lironi shokët nga burgu”

“Trepça punon për të tjerët”.

 

     Gjithnjë duke përdorur forcën, ky grup ndaloi kamionin FAP me targë: Pr. 262 – 83 dhe me të shkojnë në fshatin Lebane. Aty i japin zjarrin automjetit të markës mercedes, pronë e një ndërmarrje të Nishit me targë: NI 111 382. Këtij kamioni të ngarkuar me mall ia dhanë zjarrin. Po atë ditë ata kryen edhe shumë vepra të tilla penale në fshatin Besi.... Më 3 prill 1981, të armatosur me dy pushkë automatike dhe një pushkë të gjuetisë u tubuan në vendin e quajtur “Te Qukat” te Mulliri i Pashës, ku më vonë u shpërndanë në drejtime të ndryshme. Këtij grupi militant ndërkohë i bashkohen edhe Hajrullah Dragusha e të tjerë...” Aktakuza përshkruan veprat e këtyre militantëve të parë të Republikës së Kosovës. Ata veprojnë në mënyrë të organizuar, demonstrojnë kërkesën tashmë plebishitare për Republikën e Kosovës, shkrepin plumba mbi veturat e policisë, por nuk vrasin njerëz, madje as policë as bashkëpunëtorë të tyre. Pastaj në aktakuzë përshkruhen edhe veprime të tjera, “të inkriminuara”, sikur ishte rasti i marrjes së bukës nga një kamion, me qëllim për t’ua shpërndarë qindra protestuesve, të cilët nuk largoheshin nga barrikada. Ata zënë rrugën, ndalojnë automjetet dhe legjitimojnë udhëtarët. Të ardhurve të paftuar nga Serbia ua marrin automjetet, të cilat i vendosin në barrikada. Të ndaluarit as i rrahin, as i maltretojnë, por ju bëjnë me dije se herën tjetër duhet të marrin me vete “pasaportat” e Republikës së Kosovës... Këto janë shkurtimisht veprat “penale” që kishte kryer ky grup militant më 2 dhe 3 prill të vitit 1981, në kohën kur zemërimi popullor kishte shpërthyer fuqishëm dhe tërë mllef kundër padrejtësisë, në ditët kur shpirti kryengritës i rinisë shqiptare kishte marrë hapin historik për krijimin “me hatër ose me luftë” të Republikës së Kosovës. Pjesëtarët e këtij grupi nuk i kanë mohuar veprimet e tilla, të cilat i kanë ushtruar në shenjë revolte kundër forcave policore dhe ushtarake të RSFJ-së, që kishin vrarë demonstruesit paqësorë mu në qendër të Prishtinës. Ata kishin synuar të krijonin bërthamën e parë të armatosur çlirimtare, por gjatë një afati të shkurtër kohor ishin arrestuar nga policia. Për këto ngjarje të cilësuara si vepra të rënda penale, të drejtuara kundër RSFJ-së, në shqyrtimin kryesor verbal, publik, në prani të prokurorit Publik të Qarkut të Prishtinës, Pjetër Kola, në prani të akuzuarve dhe mbrojtëseve të tyre, më 31 gusht 1981, Gjykata mori këtë aktgjykim dhe dënoi me burg:

 

Ruzhdi Hajdini, nga fshati Miroc, 25 vjeçar, i cili u dënua me 15 vjet burg.
Sami Leci nga fshati Barilevë, 20 vjeçar, u dënua 14 vjet burg.
Zijadin Hoxha nga Prishtina, 20 vjeçar, u dënua 15 vjet burg.
Vehbi Leci nga Barileva, 18 vjeçar u dënua 12 vjet burg.
Osman Krasniqi nga Bërnica e Epërme, 10 vjet burg.
Ibush Kelmendi nga fshati Prugoc, u dënua 10 vjet burg.
Agim Selmani nga Barileva, 13 vjet burg.
Agim Leci, po ashtu nga Barileva, u dënua 12 vjet burg.
Hajrullah Dragushanga Prugoci dënohet dy vjet burg, pasi paraprakisht ishte modifikuar aktakuza kundër tij.

 

 

 

     Në arsyetim të shqiptimit të dënimeve të tilla drakonike, Gjykata e Qarkut në Prishtinë në kolegjin e përbërë nga: Ismet Emra, kryetar, Slobodan Zhivkoviq, anëtar, Azem Emini porot, Lubisha Miçiq dhe Qazim Goxhufi anëtarë... shkruan se nga të dhënat rezulton se të pandehurit kanë kryer veprat penale për të cilat akuzohen, të cilat janë të përshkruara në dy petitume të kësaj aktakuze, veprime këto që janë të inkriminuara dhe ekzekutorët janë penalisht përgjegjës, andaj në veprimet e tyre plotësohen të gjitha tiparet e figurave të veprave penale nga neni 114 të LPJ-së dhe që përkrah ashpërsisë së manifestuar gjatë veprimit armiqësor duhet të ndëshkohen sipas nenit 139 të Ligjit Penal të Jugosllavisë.... Me këtë rast ishte dënuar 12 vjet burg, i riu Agim Leci, i cili sapo kishte mbushur 18 vjet. Vetëm për disa ditë kishte kaluar kufirin ligjor dhe ishte dënuar si i rritur dhe jo si i mitur, sikur ishin dënuar edhe disa nxënës, që ua kishin rrëmbyer pushkët disa rezervistëve serbë. Ky ishte grupi që asokohe u dënua me shkallën maksimale të dënimit, që parashihnin ligjet e RSFJ-së në atë kohë. Ndërsa të dënuarit ishin keqtrajtuar mizorisht, si gjatë periudhës së hetimeve, ashtu edhe gjatë kohës së mbajtjes në burg. Dhuna e ushtruar kundër këtyre militantëve të Republikës, i kaliti edhe më tej ata. Inspektori kryesor i SPB-së në lëndën e këtij grupi ka qenë Gjergj Berisha.

 

Aktgjykimi i grupit të dytë të të rriturve, i datës 2 gusht të vitit 1981. P. Nr. 110/81

 

     Gjykata e Qarkut në Prishtinë në Kolegjin e përbërë nga Mentor Çoku kryetar dhe anëtarët gjyqtarë të kësaj gjykate: Veroslava Dimiq, si dhe gjyqtarëve porotë: Azem Emini, Dojçin Maksimoviq, dhe Ilaz Aliu, me pjesëmarrjen e punëtorës së kësaj Gjykate, Melihate Zeqiri, në çështjen penale kundër: Zymer Krasniqit nga fshati Besi, Bajram Sylës nga fshati Rimanishtë, Qerim Arfit nga fshati Rimanishë, Nagip Bllacës nga fshati Besi, Naim Statovcit nga fshati Prugovc, Enver Koliqit nga fshati Lupç i Poshtëm Nexhmedin Pireva nga fshati Vranidoll, Shaban Dragusha nga fshati Prugovc, Ramadan Rexha nga fshati Rimanishtë, Sadri Berisha nga fshati Prugovc, të gjithë sipas aktakuzës së Prokurorisë Publike të Qarkut të Prishtinës, PP.nr. 84/81 të datës 15 korrik 1981, të cilën e përfaqësoi Mustafa Shala, Gjykata shpalli fajtor dhe dënoi:

 

Zymer Krasniqi nga fshati Breznicë u dënua 13 vjet burg,

Bajram Syla nga Rimanishta, 12 vjet burg,

Qerim Arifi u dënua 8 vjet burg,

Nagip Bllaca, u dënua 12 vjet burg,

Naim Statocvi u dënua 10 vjet burg,

Sadik Dragusha, nga fshati Prugovc, 10 vjet burg,

Shaban Dragusha, po ashtu nga Prugovci u dënua 7 vjet burg,

Ramadan Rexha nga Rimanishta u dënua 7 vjet burg,

Enver Koliqi nga fshati Lupç i Poshtëm u dënua 8 vjet burg,

Nexhmedin Pireva dhe Sadri Berisha u dënuan me kusht.


        Sipas aktgjykimit, këta protestues u shpallën fajtor, sepse “ më 2 prill 1981 në rrugën magjistrale Prishtinë-Podujevë, në fshatin Besi, para shkollës fillore, kanë kryer vepra penale të drejtuara në rrëzimin e pushtetit të klasës punëtore, minimin e rregullit shoqëror dhe ekomomik, të përcaktuar me kushtetutë, minimin e bazës ekonomike të vendit, thyerjen e bashkim vëllazërimit dhe barazisë së kombeve e të kombësive, si dhe ndryshimin antikushtetues të rregullimit federativ të shtetit. Kështu që më 2 prill pre orës 11.00 deri në orën 16.00 kanë marrë pjesë aktive në grupin armiqësor të udhëhequr nga Zymer Krasniqi dhe Bajram Syla. Ky grup ka gjuajtur automobilat me gurë dhe ka brohoritur parullat me përmbajtje armiqësore:

 

“Kosova Republikë”

“Republikë kushtetutë, ja me hatër ja me luftë”,

“Duam Kushte”,

“Unitet”,
“Na i lironi shokët”.

 

     Të akuzuarit Zymer Krasniqi dhe Bajram Syla me stupca në dotë e me disa të mitur kanë ndaluar automjetin bartës të tipit “RABA” me targë PE-148-07, me të cilin e kanë nxënë rrugën horizontalisht. Më vonë ka ardhur kolona e automobilave të policisë nga Beogradi. Ndërkohë këta i kanë dhënë zjarrin kamionit ku ishin të ngarkuar 20 shatora dhe shumë pajisje të tjera. Ndërkohë nga automjeti “TAM” M-900-251, kanë marrë armë automatike dhe municion. Pastaj në aktakuzë përshkryet veç e veç veprimi i secilit të akuzuar, mënyra si janë marrë armët, sasia dhe tipi i armës, shanzherët, plumbat etj. Të gjitha amët e rrëmbyera nga demonstruesit kanë qenë pushkë automatike të kalibrit 7.62. Po kështu, në këtë aktakuzë janë përshkruar edhe rrethanat e tjera, që kishin të bënin me veprimet konkrete që kanë ndërmarrë demonstruesit, të cilët gjatë asaj dite kishin nbyllur njërën prej artereive kryesore nga ku vinin në Kosovë policët serbë, të ngarkuar me municion dhe pajisje të tjera me qëllim për ta shtypur kryengritjen shqiptare të asaj kohe.

 

Dëshmitarë të përfaqësuar gjatë gjykimit kanë qenë policët nga Beogradi:

Vidoje Simiq,

Dragomir Jelisavqiq,

Branislav Dimiq,

Lubomir Nejiq,

Radule Skokoviq, si dhe vozitësi i kamionit,

Gojko Stanishiq nga Vitomirica e Pejës.

 

     Me pushkët e rrëmbyera në ditët e prillit të vitit 1981, Sami Leci, Nexhmi Llumnica (tani dëshmor) dhe disa të tjerë 17 vjet më vonë do të inkuadrohen në radhët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ku do të luftojnë ballë për ballë kundër forcave pushtuese serbe. Në radhët e UÇK-së që në ditët e para ishin angazhuar edhe Ibush Kelmendi, në Zonën Operative të Llapit, Zijadin Hoxha ishte i organizuar edhe në ilegalen e kohës, e më vënë edhe në radhët e UÇK-së. Ndërkohë, pas ushtrimit të ankesave të avokatëve lidhur me shkallën e lartë të dënimit, Gjykata Supreme e Kosovës, në përbërje: kryetari i Gjykatës, Riza Fazliu, dhe gjyqtarëve: mr. Halil Kelmendi, Branislav Kijaqiq, Qazim Tolaj e Durmish Koçinaj, me vendimin Ap-nr.453/81, të datës me 4 janar 1982, iu uli dënimin disa të dënuarve.

 

Grupi i të miturve

 

     Në aktgjykimin e Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, kundër grupit të të miturve (Pm-nr.37/81) pas seancave të mbyllura të mbajtura më 20, 21, 22 korrik të vitit 1981, Kolegji i gjykatësve, i përbërë nga gjyqtarja Verosllava Dimiq kryetare e kolegjit dhe gjyqtarëve: gjyqtarë porotë: Skënder Lamaxhema dhe Hasan Prebreza anëtarë të kolegjit në çështjen penale kundër të miturve:

 

Afrim Bllacaku, nga Besia,
Agim Selim Leci, nga fshati Barilevë,
Naser Rexha, nga fshati Rimanishtë,
Shemsi M. Leci, nga Barileva,
Fadil Shala, nga Prugovci,
Ekrem Dragusha, nga Prugovci,
Avni Llumnica, nga Barileva,
Veton Osmani, nga fshati Besi,
Xhemshir Leci, nga Barileva,
Pajazit Ndreca, nga Barileva,
Nexhat Dragusha, nga Prugovci,
Osman H. Abdullahu, nga Vranidolli,
Sami Abdullahu, nga Vranidolli,
Osman S. Abdullahu nga Sharbani,
Ismajl Koliqi, nga fshati Lupç i ulët,
Zenel Krasniqi, nga fshati Lupç i Ulët,
Lutfi Leci, nga Barileva, dhe
Xhafer Fetahu, në gjithë nën moshën 18 vjeçare

 

     Gjykata, pasi i shpalli fajtor, mori vendim dhe dënoi me burg për të mitur, prej 1 deri në 5 vjet: Afrim Bllacakun, Agim M. Lecin, Naser Rexhën, Shemsi Lecin, Fadil Shalën, Ekrem Dragushën, Avni Llumnicën dhe Veton Osmanin. “U shpallën fajtor meqë më datë 2.4.1981, në rrugën magjistrale Prishtinë Podujevë, në fshatin Besi, para shkollës fillore, prej orës 13, 00 deri në orën 16.00, kanë kryer veprën e drejtuar në minimin e rregullimit shoqëror ekonomik, sistemin shoqëror politik, sistemin e vetëqeverisjes, minimin e bazës ekonomike të vendit, shkatërrimit të bashkimit dhe të vëllazërimit, shkatërrimit të barazisë së kombeve dhe kombësive dhe ndryshimit kundër kushtetues të rregullimit federativ të shtetit. Këta nxënës të Qendrës shkollore në Besi dhe qytetarët, në një grup prej rreth 500 vetash, kanë brohoritur parulla me përmbajtje kundërrevolucionare:

 

“Duam kushtet”,

“Lëshoni shokët”,

“Unitet”,

Kosova Republikë” dhe

“Republikë kushtetutë, ja me hatër ja me luftë”.

 

     Ata kanë lëvizur prej fshati Besi deri në Lebane dhe anasjelltas. Gjatë rrugës kanë gjuajtur me gurë automjetet, të cilat kanë kaluar rrugës, me qëllim që të pengojnë kalimin e tyre në drejtim të Prishtinës, ku janë mbajtur demonstratat armiqësore. Të miturit: Afrim Bllacaku, Agim Leci dhe të tjerët me hunj në duar kanë ndaluar automjetin bartës të markës “Raba” me targa PE. 148-07, të ng arkuar me rërë, të cilin e ka drejtuar: Gojko Stanishiqi nga Vitomirica, dhe e kanë detyruar që automjetin ta kthejë terthorazi në rrugë. Kur ka ardhur kolona e automjeteve të milicisë të SPB-së nga Beogradi, të cilat kanë lëvizur kah Prishtina, një pjesë e automjeteve nga kolona kanë bërë përpjekje që të kalojnë përskaj automjetit “Raba” të qitur në rrugë, kurse pjesa tjetër e kolonës është ndaluar para këtij kamioni.Grupi ka sulmuar kolonën e automobilave të ndaluar të milicisë, duke i gjuajtur me gurë. Kanë ndezur automjetin “Tam” me targë M. 900 242, i cili ka pasur të ngarkuar 20 tenda dhe i cili është djegur tërësisht. Kurse nga kamioni “Tam” M. 900 251 në të cilin ka pasur pushkë automatike, gjysmë automatike dhe municion të kalibrit 7.62 mm. ata kanë marrë armë dhe municion. Më tej në këtë aktgjykim, përshkruhen në detaje rrethana sesi janë marrë pushkët, duke precizuar personin që ka marrë pushkën, numrin e pushkës, tipin dhe sasinë e municionit. Për marrje të pushkëve dhe municionit janë akuzuar: Afrim Bllacaku, Agim M. Leci, Naser Rexha, Shemsi Leci, Fadil Shala, Ekrem Dragusha, Avni Llumnica, Veton Osmani e të tjerë.

     Për shkak të këtyre veprave penale, gjykata mori vendim dhe dënoi me burg për të mitur: Agim Bllacakun dhe Agim M. Lecin nga pesë vjet burg, Naser Rexhën dhe Shemsi Lecin me nga katër vjet burg, Fadil Shalën dhe Ekrem Dragushën me nga tre vjet burg, Avni Llumnicën me dy vjet burg, Veton Osmanin një vit burg. Të miturve të tjerë: Xhemshit Lecit, Pajazit Ndrecit, Nexhat Dragushës, Osman Hamdi Abdullahut, Sami Avdullahut, Osman Sahit Avdullahut, Smajl Koliqit dhe Zenel Krasniqit iu shqiptua masa “edukative” e dërgimit në shtëpinë Edukuese Korrektuese në Lipjan, në bazë të nenit 19 të Ligjit penal të Kosovës. Në këtë Shtëpi Ndëshkuese Korrektuese të miturit do të qëndrojnë më së paku një vit e më së shumti pesë vjet. Lidhur me këtë gjykata do të vendos më vonë. Kundër Lutfi Lecit shqiptohet masa e përforcuar e mbikëqyrjes, ndërsa Xhefer Fetahu lirohet nga aktakuza.

     Dënimet janë shqiptuar me kërkesë të Prokurorisë së Qarkut në Prishtinë PPM. Nr. 42/81 të datës 2.7.1981. Prokuror Nanda Vllahoviq”. Për të dëshmuar veprat penale që iu ngarkoheshin, gjykata u mbështet në të dhënat e dëshmitarëve. Si palë e dëmtuar konsiderohen punëtorët e Sekretariatit të Punëve të Brendshme të Beogradit, si: Radullo Uskokoviq nga Beogradi, pastaj Vidoje Simiq, Dragomir Jelisaviq dhe Branisllav Dimiq, të gjithë nga Beogradi. Në cilësi të dëshmitarëve u morën edhe: Rrustem Morina profesor nga Prishtina, Ismajl Qosaj, po ashtu profesor nga Prishtina, Gjergj Nikëprelaj, udhëheqës i paraleles së ndarë të QSHAM në Besi, Rrahman Reçica nga Besija, Lubomir Neiq nga Beogradi, Rexhep Rexhepi drejtor i shkollës fillore “Nexhmedin Mustafa” në fshatin Besi, Gojko Stanishiq nga Vitomirica, Salih Pllana nga Prugovci, Xhafer Osmani nga Besia, Bajram Syla nga Rimanishta, Zymer Krasniqi nga Besia si dhe përfaqësuesit ligjor të të miturve, kryesisht prindërit e tyre, disa prej të cilëve ishin mbajtur në paraburgim së bashku me bijtë e tyre të mitur. Ky gjykim është mbajtur nën masa të rrepta të sigurisë dhe ka qenë i mbyllur për opinionin.

     Gjatë bisedimeve me këta flamurtarë të parë të Republikës së Kosovës, fitohet përshtypja se të gjithë kanë synuar organizimin e rezistencës së armatosur. Sami Leci dhe Zijadin Hoxha, Agim Leci, Ibush Kelmendi, Vehbi Leci dhe të tjerët rrëfejnë në imtësi të gjitha zhvillimet e atyre ditëve heroike, kur ata si të rinj ishin përleshur me milicinë serbe, e cila nga Beogradi po vinte në Kosovë për të shtypur demonstruesit. Atmosfera e krijuar me 2 dhe 3 prill të vitit 1981, kur pothuajse tërë Kosova ishte ngritur në këmbë dhe po protestonte, kishte marrë përmasa të një kryengritjeje të përgjithshme popullore. Pikërisht për shkak të përmasave që kishte marrë revolta, Komiteti Krahinor me urdhër të Beogradit, më 3 prill përmes zëdhënësit besnik, Xhavit Nimani kishte marrë vendim për shpalljen e gjendjes së Jashtëzakonshme dhe vënien e Kosovës nën administrim ushtarak, prej 3 deri më 18 prill të vitit 1981.

     Këta flamurtarë të parë të Republikës së Kosovës, shkuan më larg se protestuesit paqësorë në Prishtinë dhe në qytete të tjera të vendit. Këtyre iu takon merita që kishin ndërmarrë një hap historik, hapin e parë në atë kohë, meqë kishin rrëmbyer armët me qëllim për të krijuar grupe të armatosura dhe për të ngritur barrikada të kundërvënies. Barrikadat i kishin ngritur. Ata kishin ndërprerë qarkullimin në rrugën Prishtinë-Besianë, kishin çarmatosur disa rezervistë serbë, që vinin nga Serbia dhe ua kishin rrëmbyer armët, por nuk i kishin vrarë, meqë ishin përcaktuar për t’ u vetëmbrojtur nga kriminelët. Ata kishin filluar patrullimin e rrugëve dhe kishin ndaluar çdo njeri te i cili dyshonin. Merita e tyre është e jashtëzakonshme pikërisht me faktin se arritën të përshkallëzojnë protestat dhe me veprat e tyre të drejtpërdrejta kundër milicisë serbe dhe kundër tërë aparaturës shtypëse, ata hapën një kapitull të ri në historinë tonë të re. Kjo, dhe revolta të tjera të ngjashme bënë që kryengritja të shpallet si kundërrevolucion, me çka edhe fillon rruga përfundimtare e shkëputjes së Kosovës nga kthetrat e robërisë serbe. Këta prijatarë të Republikës së Kosovës me heroizmin e tyre të treguar më 2 dhe 3 prill të vitit 1981 shënuan një faqe të ndritur të historisë sonë të rezistencës aktive, e cila, falë përkushtimit të gjeneratës revolucionare të vitit 1981, nuk e ndaloi veprimtarinë atdhetare dhe mori pjesë në tërë procesin e çlirimit nga robëria okupatore serbe. Këta flamurtarë të lirisë nuk i përkisnin asnjë grupi ideologjik. Ata, mbështeten fuqishëm aspiratat për liri, drejtësi dhe barazi, duke bërë një hap më tej.

     Edhe gjatë kohës së mbajtjes në burg, kundër këtyre flakadanëve të parë të Republikës së Kosovës, regjimi serb ushtroi dhunë sistematike. Të gjithë, madje edhe disa nga të miturit u dërguan në vuajtje të dënimit nëpër kazamatet jugosllave si në Novi Sad, Zrenjanin, Suboticë e deri në Goli Otokun famëkeq në Kroaci. Asnjëri prej këtyre të rinjve nuk arriti të shkollohet pas daljes nga burgu, qoftë për shkak të kohëzgjatjes së burgut deri në 10 vjet, qoftë sepse ishin të etiketuar si armiq të Jugosllavisë, sepse shoqëria e ideologjizuar e bashkim vëllazërimit të shqiptarëve me sllavë, që e përfaqësonin fuqishëm Azem Vllasi, Ali Shukriu, Rrahman Morina dhe tërë politika pro serbe, ua mbylli të gjitha rrugët për dije përparim, por edhe për ekzistencë. Ata mbeten luftëtarë të përhershëm dhe të përjetshëm të Republikës së Kosovës, mbetën nën mëshirën e kohës edhe pas luftës fitimtare dhe çlirimtare të UÇK-së e deri në ditët tona, deri në 27-vjetorin e fillimit të veprimtarisë së tyre çlirimtare.

 

Disa nga këta flamurtarë të parë të lirisë, u dënuan për të njëjtat

vepra penale gjatë kohës sa ishin duke vuajtur dënimin.

 

     Duhet veçuar me këtë rast një ndëshkim tjetër djallëzor, i cili iu shqiptua prijësit të këtij grupi, Zymer Krasniqit, i cili së bashku me dy të dënuar të tjerë, Abedin Bala nga Korratica e Drenicës dhe Bajrush Murati nga Prekazi, të cilët ndodheshin në vuajtje të dënimit në Novo Mesto të Sllovenisë, u ridënuan për shkak se nuk i kishin ndërruar bindjet dhe kishin vazhduar ta afishonin kërkesën “Kosova Republikë”, nëpër lokalet e burgut. Gjykata themelore në Novo Mesto, Njësia në Trebinje, Nr. K 55/85-34, në bazë të nenit 45/II pika 3 e Ligjit Penal të vendit dhe në bazë të nenit 22 të LKP u ngrit aktakuza kundër Zymer Krasniqit nga fshati Besi, Bajrush Muratit nga fshati Prekaz dhe Abedin Balës nga fshati Karraticë e Epërme. Në këtë aktakuzë shkruan se Zymer Krasniqi, Bajrush Murati dhe Abedin Bala me anë vizatimesh kanë ftuar dhe nxitur për ndryshimin kundërkushtetues të sistemit shoqëror socialist, gjatë kohës sa ishin duke vuajtur dënimin në KPD (Shtëpia Ndëshkuese Korrektuese) pranë Mirnës në Novo Mesto të Sllovenisë, Zymer Krasniqi dhe Bajrush Murati kanë shkruar në një fletë të bardhë tekstin “Kosova Reëpublikë” dhe e kanë varur në murin e korridorit, përpara dhomave të të burgosurve. Abedin Bala ka vizatuar në një fletë letre stemën, e cila përfaqëson stemën e Republikës së Kosovës, kurse në letër ka shkruar “Kosova Republikë” dhe të dy letrat i ka varur në korridor, përpara domave të të burgosurve. Prokurori publik themelor, slloveni, Niko Bricelj, si rrethanë rënduese kishte marrë faktin se këto afishime ishin bërë më 29 nëntor 1983, pikërisht në Ditën e Republikës së Jugosllavisë, andaj këto veprime i kishte trajtuar si provokim të llojit të vet. Si rrethanë tjetër rënduese për Abedin Balën kishte marrë edhe faktin se vazhdonte edhe më tej ta përkrahte qëndrimin për shpalljen e Republikës së Kosovës. Më 30.1.1986, Gjykata Themelore e Trebinjes, me kryetar të trupit gjykues: Anton Zhitka dhe gjyqtarët: Andreja Hrovat e Anton Remsa, shpallin fajtor dhe dënojnë tre të akuzuarit: Zymer Krasniqin, Bajrush Muratin dhe Abedin Balën. Në gjithëve iu kishte ngritur shkalla e dënimit edhe për një vit, ndërkohë që Abedin Bala mbytet mizorisht në tortura në Burgun Qendror të Beogradit.

 

Ku janë tani dhe si jetojnë në Kosovën e pavarur: hetuesit, gjykatësit,

prokurorët, porotët dhe të dënuarit?

 

     Opinion ynë e di se të gjithë prokurorët, porotët, gjyqtarët dhe disa nga inspektorët, përveç atyre që ndërkohë kanë vdekur ose janë pensionuar, të tjerët janë në punë, dhe kryejnë detyra po ashtu zyrtare, sikur të mos kishte ndodhur asgjë. Ata punojnë aktivisht pa asnjë brejtje të ndërgjegjes, madje pa iu kërkuar falje publike të dënuarve dhe familjeve të tyre, as tani pas 27 vitesh, as tani pas shpalljes së Republikës së Kosovës dhe fillimit të njohjes ndërkombëtare të saj. Përderisa nuk do të “denoncojmë” sesi jetojnë në mirëqenie e pasuri gjyqtarët, hetuesit, prokurorët, inspektorët, hafijet, bashkëpunëtorët, dëshmitarët, policët e milicët të cilët dënuan dhe sakatuan rininë shqiptare, sidomos duke filluar prej pranverës së vitit 1981, ne do t’ i bëjmë të ditur opinionin tonë se ku gjenden tani dhe si jetojnë militantët e parë, ata më të hershmit të Republikës së Kosovës, ata më meritorët, që të parët kishin rrëmbyer armët për ta bërë republikën dhe më vonë, kur u krijuan kushte, po me ato armë luftuan në radhët e UÇK’së.

 

Ku ndodhen dhe si jetojnë flamurtarët e parë të republikës së Kosovës

 

     Ruzhdi Hajdini aktualisht është i papunë. Ka mbajtur vite të tëra burg. Ka krijuar familje dhe jeton duke pritur, që tani në kohën kur u realizua aspirata e pavarësisë të kujtohet dikush edhe për të.

     Sami Leci, militanti i 1981-shit, ka mbajtur shumë vjet burg, luftëtari i dalluar i UÇK’së, ka një gjysmë pune dhe një gjysmë rroge, nga ato më të ulëtat. Ka krijuar familje dhe rron i lumtur sepse më në fund Kosova u shpall e pavarur.

     Zijadin Hoxha, ka mbajtur shumë vjet burg. Edhe pas burgut ka vazhduar aktivitetin ilegal patriotik. Ka marrë pjesë aktive në luftën e UÇK’së. Aktualisht punon, por me paratë që merr nga puna mezi ia del. Po ashtu ka edhe probleme shëndetësore nga pasojat e viteve të kaluara nëpër burgje dhe në luftën e UÇK’së.

     Agim Leci, të cilit drejtësia jugosllave i kishte “dhuruar” 12 vjet burg mu në lulen e rinisë, aktualisht është i papunë. Agimi pret se ndoshta “paskëtaj do të vinë ditë më të mira” dhe pas 27 vitesh, më në fund do të gjejë ndonjë punë, në Kosovën e pavarur dhe demokratike.

     Vehbi Leci, ka mbajtur shumë vite burg. Aktualisht punon dhe ia del disi me pagën mujore që merr, aq sa për ta mbajtur familjen, por ka brengë për shokët e burgut, të cilët ende janë pa punë dhe pa kushte elementare për ekzistencë.

     Agim Selmani, Osman Krasniqi, Hajrullah Dragusha jetojnë në botën e jashtme, së bashku me familjet e tyre.

     Ibush Kelmendi punon përgjegjës i Tregut, në Bardhosh, te Tregu i Automjeteve.

     Afrim Bllacaku, nga Besia, ka migruar qysh moti, jeton në Austri.

     Agim Selim Leci, jeton në Barilevë, i papunë.

     Naser Rexha, nga fshati Rimanishtë, i papunë.
     Shemsi M. Leci, nga Barileva, punon vozitës.
     Fadil Shala, nga Prugovci, punon në KEK.
     Ekrem Dragusha, nga Prugovci, i pa punë.
     Avni Llumnica, nga Barileva, punon në PTK.
     Veton Osmani, nga fshati Besi, jeton në mërgim.
     Xhemshir Leci, nga Barileva është ende i papunë.
     Pajazit Ndreca, nga Barileva, i papunë.
     Nexhat Dragusha, nga Prugovci, i papunë.
     Osman H. Abdullahu, nga Vranidolli, i papunë.
     Sami Abdullahu, nga Vranidolli, i papunë.
     Osman S. Abdullahu nga Sharbani,
     Ismajl Koliqi, nga fshati Lupç i ulët,
     Zenel Krasniqi, nga fshati Lupç i Ulët,
     Lutfi Leci, nga Barileva,
     Xhafer Fetahu, i papunë.
     Zymer Krasniqi nga fshati Breznicë, i papunë.
     Bajram Syla nga Rimanishta, jeton në mërgim,
     Qerim Arifi jeton në Prishtinë,
     Nagip Bllaca, punon automekanik,
     Naim Statocvi punon në PTK,
     Sadik Dragusha, nga fshati Prugovc, jeton dhe punon në Angli,
     Shaban Dragusha, po ashtu nga Prugovci.
     Ramadan Rexha nga Rimanishta,
     Enver Koliqi nga fshati Lupç i Poshtëm.
     Nexhmedin Pireva, dhe

     Sadri Berisha

     Asnjëri prej këtyre militantëve dhe meritorëve të lirisë nuk ka plaçkitur, nuk ka abuzuar, nuk ka ngritur pallate as ka themeluar firma dobiprurëse. Asnjëri prej tyre nuk ka pranuar as pranon lëmoshë. Megjithatë, ata sot janë më të lumtur se kurrë, meqë aspirata e lirisë, dalëngadalë po realizohet. Ata janë krenarë, që kanë pritur ditën kur Kosova do të shpallet Republikë dhe do të pranohet nga Amerika dhe shumë shtete të botës.

 

Cili është obligimi i shtetit të ri Kosovës për këta e qindra

meritorë të tjerë të lirisë si këta?

 

    A ka fare obligim kjo shoqëri dhe këto institucione të interesohen për këtë shtresë të më meritorëve, përderisa ka kthyer në punë dhe përkujdeset për ish dhe tani prokurorët, ish dhe tani inspektorët, ish dhe tani gjyqtarët, ish dhe tani porotët, milicët e dikurshëm dhe tërë soj-sorollopin e ish regjimeve? Natyrisht se ka obligim, madje ka obligim mbi të gjitha obligimet, që rastet e tilla të meritorëve të lirisë, atyre që kanë lënë shëndetin në zandanët dhe kazamatet serbe për çlirimin e vendit, të paktën t’ u ofrojë punë dhe mos të lejojë që rastet e tilla të trajtohen si raste sociale. Nëse vazhdon praktika e tetë viteve të mëparshme, atëherë edhe kjo shoqëri, dhe kjo qeveri me institucionet e saj do të vulosen me damkën e turpit. Sepse të bredh rrugëve duke kërkuar punë liridashësi i vendit, që ka mbajtur 12 vjet burg, ku ka lënë edhe shëndetin, liridashësi që ka luftuar në radhët e para të luftës sonë çlirimtare, dhe të merret në punë e të favorizohet ai tjetri, që jo vetëm nuk ia ka bërë as një argat punë çlirimit të vendit, por edhe ka bashkëpunuar me regjimin, kjo nuk është vetëm një padrejtësi, por është një mallkim i rëndë për Kosovën e pavarur dhe ardhmërinë e saj.

     Të shpresojmë dhe të besojmë se qeveritarët e sotëm të Kosovës, në mesin e tyre edhe personalitete të njohura të luftës e të rezistencës, do të interesohen për fatin e meritorëve të lirisë e të pavarësisë sa më parë që të jetë e mundur, meqë tani nuk jemi duke pritur shpalljen e pavarësisë, por kemi filluar ta realizojmë këtë pavarësi edhe pse tash për tash të cunguar.

 

Përse kjo revoltë me përmasa të fillimit të kryengritjes gjithë

popullore të vitit 1981 u la në heshtje?

 

     E kemi thënë edhe më parë, madje publikisht se 2 prilli i vitit 1981 shënon fillet e kryengritjes së përgjithshme shqiptare në Kosovë kundër okupimit jugosllav. Lëvizja pacifiste në Kosovë, e afishuar me rastin e fillimit të shpërbërjes së Jugosllavisë, në vitin 1989, ngjarjet e vitit 1981 nuk i trajtoi meritorisht. Ato zhvillime u paraqiten si demonstrata paqësore të studentëve me kërkesa për kushte dhe barazi shoqërore e sociale, duke prezantuar dhe duke përforcuar idenë se protestat nuk kishin për qëllim rrënimin e Jugosllavisë, por vetëm avancimin e pozitës kushtetuese të Kosovës. Mjerisht, kjo qasje u përkrah edhe nga tërë klasa e historianëve të vendit tonë dhe disa nga momentet kyçe të kësaj kryengritjeje u heshtën dhe kurrë nuk u morën në shqyrtim, edhe pse për ta rikthyer këtë datë me rëndësi në kalendarin tonë historik ende nuk është vonë dhe kurrë nuk do të bëhet vonë.

     Më 2 dhe 3 prill të vitit 1981, këto grupe të rinjsh, kryesisht nxënës dhe studentë, të cilët kishin protestuar në rrugët në dalje të Prishtinës në drejtim të Besianës, ish Podujevë, të rinj nga fshatrat: Barilevë, Miroc, Besi, Prugoc, Rimanishtë, Lupç, Vranidoll e fshatra të tjera, kanë shkruar faqen ndër më të ndriturat të historisë sonë të rezistencës aktive, meqë ata jo vetëm protestuan por edhe ua rrëmbyen armët milicëve serbë, me qëllim për t’ u mbrojtur nga ushtria dhe policia, e cila po vriste të rinj shqiptarë nëpër rrugët e Prishtinës. Më së lehti do të ishte që këtë “anashkalim” të deritanishëm t ia lëmë indolencës sonë, e cila nuk ka munguar dhe mjerisht nuk na mungon as sot. Për këta trimat e parë të Republikës së Kosovës, opinioni ynë di fare pak dhe shkaqet janë të shumta. Shkaku kryesor është se në mesin e tyre nuk ka “veprimtarë” që rrahin gjoks dhe që shtyhen me bërryla. Këta që kanë përjetuar tmerrin e ditëve të para të prillit të vitit 1981, të cilët kanë pasur guximin të marrin armët policëve serbe e shqiptarë, veprat e tyre nuk i kanë bërë për t’ i kthyer pastaj në kapital politik dhe ekonomik, sikur ndodhi me disa “patriotë” që nga Shqipëria dhe mërgimi erdhën fitimtarë pas luftës së UÇK-së dhe i zunë vendet nëpër institucionet e Kosovës, duke krijuar pasuri përrallore, nganjëherë edhe brenda një nate. Për veprat e këtyre prijatarëve të Republikës së Kosovës, deri tani ka folur vetëm “Kosova e lirë”, ka shkruar ndonjë shkrim, ndonjë gazetar.

     Flamurtarët e gjallë të Pranverës së përgjakshme shqiptare të vitit 1981, shumica dërrmuese e tyre nuk flasin për vetveten, nuk imponohen në debate të TV’ve, madje nuk kanë qenë kurrë të ftuar për të folur për kryengritjen e vitit 1981, nuk japin intervista, meqë as edhe iu ka ofruar ndokush për t’i intervistuar. Megjithatë këta dhe shumë e shumë të tillë si këta kanë qenë dhe mbeten atje ku e kërkon atdheu, gjithnjë sogjetarë të lirisë dhe pavarësisë. Shumica dërrmuese e tyre janë të papunë dhe jetojnë në gjendje të rëndësuar ekonomike. Disa prej tyre bëjnë punë fizike. Disa janë sëmurë nga pasojat e viteve nëpër burgje. Disa jetojnë në mërgim. Dhe, nuk janë vetëm këta në një gjendje të tillë. Të tillë ka kudo të Kosovë.

     Çuditërisht, inspektorët, porotët, gjykatësit hetues, milicët e policët, dëshmitarët dhe ata që iu kanë shërbyer të gjitha regjimeve, të gjithë janë në punë, nëpër prokurori, nëpër gjykata, në SHPK, nëpër ministri dhe në të gjitha institucione të tjera të vendit. A thua a nuk dinë gjë për këtë histori, dhe për shumë histori të këtilla, kryetari Sejdiu, kryeministri, Thaçi dhe kryesuesit e institucioneve të Kosovës, apo ndoshta ata kanë punë të tjera shumë më të rëndësishme. Të paktën ndonjë këshilltar i tyre duhet të ketë dijeni për veprat e këtyre flamurtarëve të parë të Republikës së Kosovës, ndonjë prej atyre këshilltarëve, që nuk ka derdhur helm e vrerë kundër këtyre dinjitarëve gjatë shumë viteve të kaluara. A thua a nuk do të mallkojë historia, Kosova, Atdheu, nëse edhe pas 27 viteve sërish vazhdon të mungojë mbështetja institucionale për më meritorët e lirisë.

 

* ) Autori është Drejtor i Radios Kosova e Lirë.

 

    Burimet

-Aktgjykimi në gjuhën shqipe i Gjykatës së Qarkut në Prishtinë K. 147/ 81, më 13. 8. 1981.

 -Aktgjykimi i Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, kundër grupit të të miturve, Pm-nr. 37/81, pas seancave të mbyllura, të mbajtura më 20, 21, 22 korrik të vitit 1981.

-Aktgjykimi i Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, PP nr. 84/81, K 110/81.

-Aktgjykimi i Gjykatës Supreme të Kosovës më 14 janar 1982, Ap-nr.453/81.

-Aktgjykimi i Gjykatës Themelore në Novo Mesto të Sllovenisë, në gjuhën sllovene, më 30.1.1986, K 55/85-70.

-Zijadin Hoxha, Sami Leci, Ibush Kelmendi, Agim Leci, intervista dhënë Radios-Kosova e lirë, mars 2005 dhe shkurt 2008.

..

                                                                                                                 © Pashtriku.org, Prill 2011

 

 

DEMONSTRATAT E V.1981, SHËNUAN KTHESËN VENDIMTARE

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të pranverës 1981

 

 

Në përkujtim të 30 vjetorit të demonstratave në Gjakovë me 2 prill 1981

 

- STUDENTËT E GJAKOVËS -

FRYMËZIM I PRANVERËS 1981

 

Shkruan: Mexhid YVEJSI

 

Viti 1981 është vit i kthesës historike

 

     Qëndresa e vazhdueshme e shqiptarëve kundër pushtuesit serb nuk ishte ndalur asnjëherë që nga viti 1912, viti kur Shqipëria kishte shpallur Pavarësinë e saj me 28 Nëntor 1912, por kishin mbetur jashtë Kosova e Çamëria… gjysma e trojeve shqiptare, të cilat u pushtuan nga Sërbia, Mali i Zi dhe Greqia… Viti 1981 është vit i kthesës historike. Protestat studentore të 11 dhe 26 Marsit 1981 në Prishtinë dhe pastaj demonstratat gjithëpopullore të 1 dhe 2 Prillit të vitit 1981 në mbarë Kosovën, ishin fillimi i fundit të Jugosllavisë. Paknaqësia e studentëve me gjendjen e rëndë ekonomike e shoqërore, të pasuar edhe nga shtresat tjera kulmoi pastaj me kërkesa politike, ndër të cilat më kryesorja ishte Kosova Republikë! Protestat dhe demonstratat e Marsit dhe Prillit të vitit 1981, shënojnë fillimin e ndarjes përfundimtare të forcave liridashëse shqiptare nga procesi i jugosllavizimit, i cili po manifestohej me politikën e ashtuquajtur të bashkim-vëllazërimit të shqiptarëve me popujt sllavë. Për më tepër, qysh nga ajo kohë filloi edhe procesi i gjatë, historik, për krijimin e Republikës së Kosovës, fillimisht si republikë e barabartë në Federatën jugosllave, me synim që në këtë republikë të përfaqësoheshin shqiptarët e të gjitha viseve tona etnike, të cilat i mbante nën okupim RSFJ. Më 1 prill e në veçanti me 2 prill të vitit 1981, demonstratat e rinisë shqiptare, e cila nuk kërkonte asgjë më shumë se liri e barazi, kishin marrë përmasa të një revolte të përgjithshme popullore, jo vetëm në Prishtinë, ku ishte bërthama e qëndresës dhe e të gjitha zhvillimeve, por edhe në të gjitha qytetet e Kosovës… Gjakova, është një nga qytetet e Kosovës, ku me 2 Prill 1981 shpërthyen demonstratat… Gjakova, e cila ndër shekuj, edhe pse e pushtuar, nuk iu nënshtrue pushtuesve të huaj, në veçanti pushtuesve serbo-malazez që nga tetori i vitit 1912… Por, edhe para vitit 1912, burrat e Gjakovës, si burra të mendjes, pendës e pushkës, shquheshin jo vetëm në Kosovë apo në trojet shqiptare, por edhe ndër perandoritë e kohës… Ngjarjet në kohën e “Lidhjes së Prizrenit” (1878-1881), si vrasja e Mehmet Ali Pashës në Gjakovë, u bënë burim frymëzimi për kryengritjet ndër brezat që do të vinin… Emrat e burrave të asaj kohe, si Kadiu i Gjakovës, Ahmet efendi Korenica, luftëtari Sulejman Agë Vokshi, myftiu i Gjakovës, Ismail efendi Yvejsi, dijetari Hasan efendi Shllaku, etj., përmendeshin me admirim kudo në trojet shqiptare… Rrugën e tyre e vazhduen qindra e mijëra të tjerë atdhetarë, dijetarë,... në periudha të ndryshme, por këtu jemi ndalur në Demonstratat e vitit 1981… Në përkujtim të ngjarjeve madhore të së kaluarës, në 30-vjetorin e Pranverës Studentore të vitit 1981 do të përkujtojmë, shpalosim e nderojmë demonstratat e 2 Prillit 1981 në Gjakovë, ku shumica e pjesëmarrësve ishin nxënës të shkollave të mesme e studentë të Shkollës së Lartë Pedagogjike “Bajram Curri” Demonstratat e Gjakovës filluan në qendër të qytetit, ku kërkesa kryesore ishte: Kosova Republikë…! Policia menjëherë u vërsul me dhunë ndaj demonstruesve, të cilët duke u shpërnda tentonin të vazhdonin në pjesët tjera të qytetit, por ishte e pamundur, sepse policia vërsulej vazhdimisht me egërsi me të gjitha mjetet…

 

Kush janë të dënuarit

për „ vepra penale për cënim kundërrevolucionar“?

 

Si u kualifikuan demonstratat nga zyrtarët e regjimit të kohës?

 

     Të dënuarit për pjesëmarrje, nxitje, organizim në demonstratat e Gjakovës janë me dhjetëra, por në aktakuzën nga Prokuroria Publike e Qarkut PP-nr.116/82 janë të shënuar emrat e 16 të rinjëve që më pastaj janë gjykuar dhe dënuar për vepër penale të cënimit kundërrevolucionar të rregullimit shoqëror sipas Nenit 114 të Ligjit Penal të Jugoslavisë.     

     Këta janë:

 

1. Bajram Shehu, i lindur më 31 mars 1960, në Greme, Ferizaj, student, grupi biologji-kimi, pranë Shkollës së Lartë Pedagogjike në Gjakovë, i dënuar me 36 muaj burg;

2. Ali Thaçi, i lindur më 7 Mars 1958 në Nashec, Prizren, apsolvent i degës histori-gjeografi pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 36 muaj burg;

3. Salih Lukaj, i lindur më 7 Shkurt 1959 në Pejë, student, grupi i gjuhës shqipe, pranë SHLP në Gjakovë i denuar me 36 muaj burg;

4. Sylejman Jakupi, i lindur më 9 Qershor 1960 në fshatin Ribari i Madh, Lipjan, student, grupi biologji-kimi, SHLP në Gjakovë, i dënuar me 18 muaj burg;

5. Zenel Rexhaj, i lindur më 16 Dhjetor 1959 në Cercë të Istogut. (Burimit), student, dega biologji-kimi, pranë SHLP në Gjakovë , i dënuar me 12 muaj burg;

6. Hamëz Ibrahimi, i lindur më 3 Korrik 1958 në Jabllanicë, Gjakovë, student, dega gjuhë dhe letërsi shqipe, pranë SHLP në Gjakovë , i dënuar me 12muaj burg;

7. Bahri Ukajt, i lindur më 12 Shtator 1957 në Livoç të Ulët, Gjilan, student, grupi histori-gjeografi, pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 18 muaj burg;

8. Xhavit Beqiri, i lindur më 4 Shtator 1957 në Doshec, Skenderaj, student, dega gjuhë dhe letërsi shqipe pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 12muaj burg;

9. Muhamer Topalli, i lindur më 29 Gusht 1959 në Zllatar, Ferizaj, student, grupi kimi-biologji, pranë pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 18 muaj burg;

10. Milaim Elezi, i lindur më 27 Shkurt 1961 në Livoç të Ulët, Gilan, student, grupi histori-gjeografi, pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 12muaj burg;

11. Shaban Troshupaj, i lindur më 31 Maj 1959 në Ribari i Madh, Lipjan, student, grupi histori-gjeografi, pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 12 muaj burg;

12. Nezir Fejza, i lindur më 3 Maj 1957 në Radavc, Pejë, student, grupi histori-gjeografi, pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 36 muaj burg;

13. Salih Rexhepi, i lindur më 7 Shkurt 1957 në Muçibabë, Gjilan, student, grupi histori-gjeografi, pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 20 muaj burg;

14. Besim Ejupi, i lindur më 1 Janar 1956 në Gadimë, Lipjan, student, grupi biologji-kimi, pranë SHLP në Gjakovë,i denuar më 12 muaj burg;

15. Fejzi Idrizi, i lindur më 15 tetor 1958 në Shurdhan, Gjilan, student, grupi biologji-kimi, pranë SHLP në Gjakovë, i dënuar me 20 muaj burg;

16. Ruzhdi Sefa, i lindur më 1 Nëntor 1952 në Gjakovë, magjistër i shkencave elektroteknike, ligjërues në Fakultetit Teknik në Prishtinë i dënuar me 24 muaj burg;

 

Aktakuza PP-nr.116/82 dt. 2 korrik 1982, e ngritur

nga Prokuroria Publike e Qarkut në Pejë.

 

Faqja 32 e Aktgjykimit P.Nr.73/82, dt. 3 gusht 1982,

Kryetar i Gjykates - Kolegjit, Riza Loci, d.v

 

 

     Të njëjtit duke marrë pjesë në takimet e fshefta të mbajtura në dhomat dhe banjot e konviktit të studentëve e nxënsëve “Sadik Stavileci“ në Gjakovë, qëllimi kryesor i të cilëve është organizimi , përgatitja dhe mbajtja e demostratave në Gjakovë, në vazhdën e atyre në vendet tjera të Kosovës, cilido nga këta studentë solidarizohen për mbajtjen e demostratave me 1.4.1981 në ora 21. Mirëpo duke kontaktuar me të ardhurin nga Prishtina, Mr.Ruzhdi I.Sefa, i cili u ka dhënë këshilla, udhëzime instrukcione e njohuri të tjera drejte përgatitjes të demostratave me 2.4.1981 në orën 14 udhëzime e instruksione këto të cilat njeri nga të pandehurit e përcjellë në mesin e studentëve e nxënësëve të këtij konvikti dhe kështu studentët dhe nxënësit që banojnë këtu organizohen në grupe-grupe të cilët dalin në qendrën e qytetit të Gjakovë bashkë me të tjerët që të fillojnë me demostratat. Në këtë drejtim, po atë ditë, me 2. 04. 1981 rreth orës 19.00 kanë vazhduar me demonstratat në shetitoren e qytetit e sidomos para panos të reklamave të kinemas “Hysni Zajmi“ në Gjakovë, kur janë dëgjuar e brohoritur parrullat “Rroftë Kosova Republikë“, “Unitet”, “Trepça punon e Beogradi ndërtohet” etj e pastaj masa e njerëzve qytetarë të Gjakovës, në ballë të demonstratave kanë qëndruar studentët dhe nxënsit duke defiluar në të dy anët e qendrës të qytetit të Gjakovës e që pas një kohe të shkurtë janë shpërnda në drejtime të ndyshme duke shkuar në afërsi të Shkollës së Lartë Pedagogjike në Gjakovë. Njëri nga të dënuarit për demonstratat në Gjakovë ishte Prof.Ruzhdi I.Sefa, doktor i shkencave elektroteknike, në atë kohë ligjërues në Fakultetin Teknik në Prishtinë, i cili tregon se: “Një pjesë e mirë e popullit në Gjakovë shikonte me admirim demonstartat e rinisë dhe kjo vërehej sidomos kur kishte përplasje me policinë. Populli hapte dyert dhe i strehonte pjesëmarrësit sikur të ishin anëtarë të familjeve të tyre”. Sipas Aktakuzës në fjalë Dr.Ruzhdi I.Sefa, ishte një nga promotorët e demonstratave në Gjakovë, i cili erdhi nga Prishtina në Gjakovë dhe i tha rinisë se, në kohën kur në Prishtinë policia po vret e po shkel me tanke rininë tonë, studentët në Gjakovë nuk duhet heshtur ... Këto fjalë të prof. Ruzhdiut ndezën mllefin, zgjuan vetëdijën, frymëzuan të rinjtë të cilët me të shpejt shtuan rradhët e demostruesve... Demonstratat e Gjakovës, si edhe protestat e demonstratat nëpër qytetet e ndryshme të Kosovës dëshmuan hapur para opinionit të brendshëm dhe të jashtëm pozitën e rëndë shoqërore, politike, kulturore, ekonomike të Kosovës në ish Jugosllavi dhe sidomos dëshmuan mbi padrejtësitë e mëdha historike që u ishin bërë shqiptarëve nga fuqitë e mëdha, duke i ndarë e coptuar trojet shqiptare sipas orekseve të shteteve fqinje. Vlera dhe rëndësia kryesore e këtyre ngjarjeve është se u bë një kthesë e madhe dhe një këndellje politike e kombëtare të shqiptarëve në hapsirat e ish Jusosllavisë, ndërkohë që politika e mashtrimit që thirrej në emër të “bashkim vëllazërimit” dhe “barazisë nacionale“, përpiqej me çdo kusht të zhbënte çështjen kombëtare shqiptare…

 

© Pashtriku.org, Mars 2011

 

..

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të pranverës 1981

 

 

JEHONA E DEMONSTRATAVE

TË VITIT 1981 NË MEDIAT GJERMANE

 

Shkruan: Naim Krasniqi

 

“…Shqiptaret popull i rangut të dytë në federatën e sllavëve…”, “…Kosova shtëpia e varëfër me probleme (mjegullnaja) politike…”, “…shumë viktima nga radhët e demonstruesëve…”, “…në holin e Hotel “Grand”, shihen forca të sigurimit që nga koha e Rankoviçit…”, “Me frigorifer kundër Skënderbeut”,  “…Kosova është regjioni i vetëm i izoluar nga bota, që kontrollohet vetëm nga helikopterët dhe tankset e ushtrisë jugosllave, në rrugët e Prishtinës por edhe të qendrave tjera shifen vetëm njerëz me uniforma ushtarake dhe ato policore, por jo qytetarë, nuk dihet se çka sjell e nesërmja…” këto dhe shumë konstatime të tjera në shtypin gjerman, pasqyronin gjëndjen makabër të Kosovës dhe të shqiptarëve në ato kohë në ish’Jugosllavi. (mars - prill 1981) Pranvera e vitit 1981, Kosovën dhe shqiptarët që jetonin nën ish Jugosllavi, përveq dhëmbjeve dhe krenarisë që kujtohen edhe sot e kësaj dite, ata ishin edhe temë e shumë shqyrtimeve në shumë media të huaja. Vendë të veçantë patën në shtypin gjermanofon, e sidomos në këto gazeta: ”Suddetsche Zeitung”, “Frankfurter Allgemeine Zeitung”, “Stuttgarter Zeitung”, “Die Zeit”, “Die Welt”, e “Handlesblat” si gazeta të përditëshme por edhe komentet dhe analizat e të së për javëshmes “Der Spiegel”, që botoheshin në Gjermanin perëndimore të asaj kohe, si dhe gazeta “Neue Zurcher Zeitung” e Zyrihut si dhe “Die Press” e “Der Satndard” e Austrisë, mendoj  se ju dhanë publicitetin e duhur dhe objektiv të asaj se çka po ndodhte në Kosovë dhe në përgjithësi me shqiptarët që jetonin në federatën sllave, apo siç citohej shumë shpesh nga shumë komentatorë si “…i vetmi popull jo sllav në këtë federatë të sllavëve të jugut…”

 

Demonstratat e 11 dhe 26 marsit të vitit 1981

 

     Informacionet  e para për demonstrimin e shqiptarëve nëpër rrugët e Prishtinës  gjejmë qysh me datën 14 mars në të përditshmen “Die Welt”, e cila transmentonte lajmin nga Agjensia shtetërore e lajmeve e Gjermanisë Përendimore  (ddp-deutsche depeschendienst), ku si shkaktarë të këtyre demonstrimeve, aty përmenden kushtet e rënda ekonomike si dhe privelegjet e udhëheqësve karhinor. “Die Welt” shkruante: “… In Pristina, der Hauptstadt der an Albanien grenizenden Provinz Kosovo, demonstrierten (…) 2000 Studenten gegen die hohen Lebenshaltungskosten und die privilegie, die ihrer Ansicht nach Angestellte der Regierung (…)” Kjo gazetë, me 16 mars të vitit 1981, boton një koment të (dpa- Detusche Press Agentur), të shkruar nga korespodenti i kësja agjenësie, që ishte i akredituar në Beograd E.D. Pietsch, me titull “Im Vielvolkerstaat sind Albanier Aussenseiter”, (Në shtetin shumëkombësh shqiptaretë janë të përjashtuar), edhe fillojnë, si të them kritikat ndaj qëndrimeve të regjimit të Beogradit për masat e marrura ndaj demonstratës së 11 Marsit. Komentohet dhe kritikohet agjenësia shtetrore e lajmeve “Tanjug”, e cila filloi të kërkonte “elemente armiqësore”, në pakënaqësitë e studentëve për shkak të kushteve të vështira ekonomike. Në këtë artikull edhe fillojnë analizat e shkaqeve që sollën deri të pakënaqësitë e shqiptarëve të Kosovës, ku jepeshin arsyet e plota për këtë rebelim i cili nuk do të ndalej me kaq. Po ashtu kah gjysma e marsit filluan po thuaj se të gjitha të përditëshmet, jo vëtëm që lajmëronin për atë që kishte ndodhur por edhe të analizonin atë që kishte ndodhur. Ngjajshem më këtë shkruante edhe e përditëshmja e Frankfurtit “Frankfurter Allgemeine Zeitung”, më datën 14 marsi të vitit 1981, me mbititull “Ausschreitungen im Jugoslawischen Kosovo” (Trazira në Kosovën e Jugosllavisë), e më titull “”Feindilche elemente” / Unzufriedenhei unter Albanern” (“Elementetë armiqësore”, pakënaqësi në mesin e shqiptarëve), për të vazhduar kjo gazet me shkrimet e shumta të Viktor Meierit, (që sa do pak janë të njohura për opinionin ton komentet e Meier’it.) Po ashtu, këta komentator duke analizuar këto demonstrata vjen Demonstrata e 26 marsit, ku më të madhe shtypi gjerman erdhi në konkludime se  atje nuk kemi të bëjmë vetëm me pakënaqësit sociale, por edhe më pakënaqësit e shqiptarëve për poziten e tyre në federatën jugosllave. Politikanët e rangut krahinaor filluan më të madhe që të akuzonin demonstruesitë si armiqë të vëllazërim-bashkimit dhe vetëqeverisjës socialiste dhe se kërkësat e domonstruesëve kishin karakter „shovenist dhe nacioanlist“. Ishte ky refreni i politikajëve të atyre kohërave. Komentatorët gjerman filluan ti analizonin kërkësat e demomonstruesëve, ku arsytonin ato dhe nuk shihnin diçka si armiqësore.  Ndërsa, “Suddeutsche Zeitungu”, në një  artikull të gjatë shkruan; “ …se kjo është hera e dytë gjatë këtij muaji që shqiptaret demonstrojne.” Korospodenti i kësaj gazete nga Beogradi shkruan për ato që kishte deklaruar  “Tanjug”’u, por ndalet edhe tek numëri i të plagosurëve në mesin e demonstruesëve dhe të policëve, ku “Tanjug”- kishte deklaruar se: “…më 26 mars janë 23 demonstrues dhe 12 polic të lënduar…”, por komentatori shtorn pyetjën se “… si është e mundur që megjithë ato masa represive të organevë të rendit të mos jetë as një i lënduarë rëndë…” Po ashtu në këtë artikull përmendën edhe demonstrata e studentëve shqiptarë që studionin në Zagreb, që kishin protestuar në mënyrë të qetë në shenjë përkrahje të bashkë atëdhetarëve të tyre në Kosovë, që në një mënyrë të bëhet e ditur se çka po ndodhët në Kosovë. Demonstruesitë në Zagreb kishin demonstruar me flamur kombëtarë, por pa yll, qe simbolizonte komunizmin, si dhe se kësaj proteste ju kishin bashkangjiturë edhe shumë qytetarë kroate. Ishin këto sinjale, që sipas këtij komentatori jepnin shenja se situata në Kosovë, por edhe në federat po shkonte drejtë përkeqësimit. Kjo shihej nga qëndrimet e kreut shtetëror të Jugosllavisë dhe posaqërishtë të Serbisë dhe të Kosovës zyrtare ku me çdo kushtë kërkonin armiqët që qëndronin prapa këtyre demonstratave. Asllan Fazlija, nga Prishtina kërkonte “…innere und  aussere Feinde” und deren versucht fur die Unruhen verantwortlich, die gegenwartigen sociale und wirtschaftlichen Widerschpruche in Jugoslawien auf breiter Front im ganzen Land und auch in Prishtina zur Geltung zu bringen”. (“armiqët e brëndëshem dhe të jashtëm” dhe i bënte përgjegjës për traziratë që kishin ndodhur në Prishtinë.) Shkrime të ngjajëshme kemi edhe në gazetat tjera që masat e marrura nga pushteti i shihni si të pa arsyeshëme, por duke i tarjtuar si demonstrata të arsyeshëme për shkaqe ekonomike, por kërkësat e demonstratave të 26 marsit për korospodentetë gjerman  nuk ishin vetëm të karakterit ekonomik, por në ato kërkësa ka kërkësa me motive politike dhe nacionale, për çka la për të kuptuar se shqiptarët nuk ishin të kënaqurë me statusin e tyre politike. Andaj kërkësa e demonstruesëve se ; “nuk jemi sllav, por jemi shqiptarë”, bëri jehon të madhe, sa që komentatorët filluan të prezentonin problemin e shqiptarëve të Jugosllavisë që nga gjeneza, duke përshkruar pushtimin 500- vjeçarë të Perandorisë Osmane, deri me pavarsinë e Shqipërisë si dhe luftëratë ballkanike, që ndoshta për hërë të parë konstatohej se këto luftëra coptuan territorët shqiptare ku të njëtin fat pati edhe Kosova, që u aneksua nga Serbia. Po ashtu jehon pati edhe parulla që u ndëgjua në Demonstratën e 26 marsit “Trepca arbeit - Belgrad baut” (Trepça punonë-Beogradi ndërtohet), jepte karakterin e shfrytëzimit të pasurive të Kosovës nga Republika e Serbisë, por edhe nga republikatë tjera, ku Kosova konsiderohej vetëm si një provincë e kolonizuar, për shkak të planifikimit jo të drejtë ekonomik nga federata, por edhe të vet udhëheqëjes kosovare. Përundimi i kësaj demonstrate  pati si pasojë plagosjen e 23 demonstruesëve dhe të 12 policëve, si dhe 21 të arrestuar. Po ashtu pati demonstrata në shenjë përkrahje në Prizren dhe Zagreb.

 

Dhuna policore serbe

 

Demostrata e 1 dhe 2 prillit të vitit 1981

 

     Derisa regjimi i Beogradit i përforconte  organetë e rendit dhe se Mnistria e Mbrotëjes e Jugosllavisë kishte rritur gjëndjenë e gatishmërisë, që siç thuhej për shkak të ndonjë sulmi të mundëshem  nga ndonjë vend i huaj, por i tërë potenciali ushtarak dhe policor u zbarkua në Kosovë. Udhëheqja kosovare filloi t`i dënoj politikishtë demonstratatë e 11dhe 26 marsit, por ende pa nxjerrë ndonjë konkludim apo qëndrim të duhur politik, por vetëm me akuzatë se: “janë nacionaliste , shoveniste si dhe kanë për qëllim shkatërimin e bashkim-vëllazërimit të popujve jugosllavë…”, e fjalime tjera që nuk kishin as gjë që jepnin më kuptuar se këta udhëheqës do të mirreshinë seriozishtë me këto demonstrata. Por, gjendja që ishte krijuar  si dhe represioni i policiës ndaj studentëve  ju dha mundësi grupeve ilegale që të merrnin situaten në dorë. Kështu, kthehet Hydajet Hyseni nga perëndimi dhe doli në ballë të demonstruesëve më datën 1 prill të vitit 1981, që ishte edhe demonstrata edhe më e fuqishme, por edhe masat e policisë ishin shumë më të ashpra se sa ato të 11 e 26 marsit. Terrori i policisë dhe ushtrisë jugosllave që ndodhi më 1 prill, ju dha forcë studentëve dhe shtresave tjera të shqiptarëve që të demonstronin edhe më 2 prill, ku nga dhuna e madhe kemi edhe viktimat e para. Korospodentët gjermanë ankoheshin se nuk kannë informacione se çka po ndodhte me Kosovën dhe shqiptarët në përgjithësi, që jetonin në ish'Jugosllavi. Ata ishin të detyruar që si thonin edhe ata duhet siguruar informata edhe nga burime tjera edhe pse munden të mos jenë të verifikuar, por fajsonin zyrtarët dhe median jugosllave se nuk informonin për atë se çka po ndodhte në Kosovë. Kosova ishte e izoluar nga e tërë bota. Terri informativë  krijonte përshtypjen se diçka e rëndë po ndodhte në Kosovë dhe me shqiptaretë e pambrojtur. Këtë munges, apo “terrin”  informativë e theu Stane Dollanci më 6 prill të vitit 1981, ku doli para gazatarëve të huaj, (pas shumë persionëve që ju kishin bërë autoriteteve jugosllave). Në këtë konferenc Dollanci tentoj të relativizoj atë që kishte ndodhur  në Kosovë, ku deklaroj  se; “… rezultat i asaj se çka ka ndodhur në Kosovë, është se kemi 11 të vrarë dhe 52 të lënduarë e 22 të arrestuar…”.  Por Dollanici ishte para një opinioni të gazetarëve të huaj, ku atyre më tepër i interesonte se çka pas këtij rebelimi të shqiptarëve, si dhe si do të rrjedhin ngjarjetë e më vonshëme dhe se a ishin këto trazira si paralajmërim i shkatërrimit të Jugosllavisë, apo se a do të plotësoheshin ndonjë nga kërkësat e demonstruesëve. Dollanci i përballuar nga shumë pyetje të gazetarëve u mundua të jetë mjaftë gjakëftohetë, por që edhe i rrodhenë deklarata, që më vonë nga shtypi i Beogradit u akuzua. Ai hoqi dilemen se Shqipëria “…ka gishtë në këto demonstrata…”, po ashtu u përgjegjë edhe në pyetjën se a mundet që Kosova të ketë statusin e Republikës, ku në këtë Dollanci elaboroj çështjen e shqiptarëve në Ballkan dhe posaçërishtë në Jugsllavi duke konkluduar se Statusi i Republikës për Kosovën, përseri nuk e zgjedhë çështjen shqiptare në Jugosllavi, por më tepër do të acaronte raportet në mes nacionalistëve serbë dhe atyre kroat dhe se shqiptaretë përseri do të mbetëshin të shpërndar edhe në republikatë tjera si në Maqedoni, Mal të Zi dhe Serbi, prandaj kjo do të thotë shkatërrim të federates. Dollanci si shkaktarë të këtyre traziravë i emërtoj disa grupe të emigrantëve shqiptarë që vepronin nga pozitatë “e nacionalizmit shqiptarë”  nëpër qytete të ndryshme të Evropës dhe në SHBA. Kjo konferencë e Dollancit ishte burimi i parë i informacionit  zyrtarë, për atë se çka kishte ndodhur në  Kosovë. Komentatorët gjerman filluan që t’i analizonin ato që tha Dollanci, apo edhe ato që nuk i tha por që për ta (komentatorët),  kishte dy kuptimësi si përgjegjëja e Dollancit rreth pyetjës se një korrospondenti gjerman se :“a dëshironi Ju  ekzistimin e dy (shtetëve) Koreve, a dëshironi ekzistimin e dy Vietnamëve si dhe a dëshironi Ju ekzistimin e dy Gjermanive…”, pyetje kjo që për Dollancin ishte e kuptushme, se ky korrospondent lënte më kuptuar se “…lejoni (pranoni), Ju ekzistimin e dy shteteve shqiptare; njëra Shqipëria dhe njëra Republika e Kosovës në kuadër të Federatës jugosllave…”, por Dollanci nuk kishte përgjegjëje konkrete, andaj komentatorët e komentuan (në bazë të asaj çka tha Dollanici), se shqiptarët kan të drejtë në kërkësat e tyre, por një gjë e till do të shkatrronte Jugosllavinë, e që më vonë në nje intervist, (pasi që ishte larguar nga funksionët shtetërore dhe politike), kishte deklaruar, se një gjë të till nuk do ta lëjonte Serbia dhe se më këto kuadra serbe në nivel federativ ( e kishte fjalën për Nikolla Lubiqiçin ( Ministër i Mbrotëjes së Federatës Jugosllave), dhe të Franjo Herleviqit (Ministër i brendëshem në Federatën Jugosllave), që të dytë këta ishin të ngarkuar me nacionalizëm serbë dhe se këtë gjë e dinte edhe Titoja sa ishte gjallë. Këto dhe shumë komentime tjera të gazetavë gjermane vazhduan gjatë tërë muajt prill dhe maj. Ndërsa në shtypin e Beogradit dhe të Prishtinës botoheshinë vetëm deklarata te politikajëve vendor duke dënuarë  “sulmin brutal” ndaj rendit kushtetues dhe nga ana tjetër duke arsytuar masatë që kishin ndërmarrur kundër demonstruesëve. Element më rendësi në shtypin gjerman ishte edhe deklarimet e Azem Vllasit rreth numërit të te vrarëve, ku sipas tij: “… se nuk kemi shumë viktima. Kemi 9 të vrarë policë dhe demonstrues, si dhe 261 të lënduarë, prej tyre të lenduar janë 131 polcë dhe 130 demonstrues…”. Ky deklarim  i Vllasit, por  edhe deklarimi i Mahmut Bakallit që kishte deklaruar se: “… se kemi 10 të vrarë e 75 të lënduarë…”, e më vonë  deklarimi i Enver Rexhepit, (zëvendës kryeminister i qeverisë së Kosovës), kishte deklaruar se: “…sipas të dhënavë të organevë tona të rendit në demonstratat e muajt të kaluar kemi 8 të vrarë, 3 të plagosur rëndë dhe 127 të plagosur lehët” Sipas komentatorit këto deklarime janë tentime të politikës zyrtare serbe që të ruhet autoritet i Jugosllavisë në arenenë ndërkombëtare, që pas këtyre traziravë ishte dëmtuarë mjaftë shumë. Elemet tjetër mjaftë polemizuesë në shtypin gjerman ishin edhe artikujtë e gazetës “Zëri i Popullit”,(që botohej në Tiranë), e cila gazet merrte në mbrojtje demostruesit dhe kritikonte autoritetet e Beogradit për masatë e ashprta që kishin ndërrmarurë autoritetet jugosllave, si dhe u bënte thirrje këtyre autoriteteve që me gjakëfotëhtësi të zgjedhënin problemin më shqiptaretë dhe se Kosova ka të drejtë në statusin e republikës në kuadërin e federatës jugosllave. Këto deklarime të Tiranës u panë si “…sulmë mbi parimet e ndërtimit të Federtës dhe se janë kundër interesavë shqiptare…” që “…gëzonin të gjitha të drejta sikurse të gjithë popujtë tjerë të Jugosllavisë…”, deklaronin politikanët kosovarë. Komentatorët gjerman e kundërshtonin këtë konstatim dhe shkrimet që shkruhëshin në shtypin jugosllav. Kështu që mundë të themi se kemi një “luftë mediale “në mes shtypit gjerman dhe atij jugosllavë. Nga analizatë e këtyre komentatorëve shifet mjaftë qartë se këto demonstrata kishin reflektuar edhe në raportet ndërkombëtare dhe kishin ndikuarë që të shqyrtohen çështjet nacionale në Federaten Jugosllave. Ata publikonin edhe qëndrimet e zyrtarëve bullgarë për çështjen maqedone si dhe të atyre hungarez për hungarezët e Vojvojdinës. Më këto çështje arsytonin kërkësatë e shqiptarëve që kishin kërkuarë barazi dhe drejtësi në kuadërin e Federatës Jugosllave, por që ishin përgjakurë rrugetë e Kosovës për shkak të këtyre kërkësave.

 

© Pashtriku.org, Mars 2011

 

 

 

NAIM KRASNIQI:

VRASJE ME MOTIVE POLITIKE

 

 

 

Në 30 vjetorin e demonstratave të pranverës 1981

 

 

PRANVERA SHQIPTARE ‘81

NJË LËVIZJE QË LËVIZI KOSOVËN DHE GJITHË KOMBIN

 

 

Shkruan: Hydajet Hyseni

 

Lëvizja që lëvizi proceset

 

     Në historinë tonë të re, 11 marsi 1981 dhe gjithë pranvera  81, shënojnë një kthesë të rëndësishme historike. Një lëvizje që lëvizi Kosovën dhe gjithë kombin. Një lëvizje që lëvizi proceset në Kosovë dhe më gjerësisht, në viset e robëruara shqiptare. Pranvera ‘81 jo vetëm që e afirmoi dhe e ndërkombëtarizoi çështjen e pazgjidhur të Kosovës, por edhe e shkundi, e pajtoi, e bashkoi, e përgatiti dhe e kaliti shpirtërisht dhe politikisht Kosovën për sfidat e ardhshme që po vinin. 30 vjet frymëzim do të thonë ndryshe 30 vjet mbajtje e ruajtje me mund e gjak e sakrifica të shumta flakën e pashuar të lirisë. 30 vjet frymëzim, por edhe fryte e të arritura të dukshme e të prekshme që gëzojmë sot gjithandej. Tre dhjetëvjeçarët e frymëzimit pranveror që po kujtojmë e nderojmë sot mund të shpjegohen dhe të kuptohen vetëm tok me dhjetëvjeçarët e frymëzimit të mëparshëm që i paraprinë Pranverës Shqiptare ‘81. Pranvera 81 ishte vazhdimësi e përpjekjeve të mëparshme kombëtare e demokratike dhe njëkohësisht pararendëse e epopeve të ardhshme që kulmuan me Ushtritë tona Çlirimtare dhe luftën fitimtare që pos tjerash i siguroi Kosovës edhe mbështetjen e fuqishme të botës demokratike, liridashëse e paqedashëse dhe Aleancës Veriatlantike. Në përvojën tonë historia është shfaqur pikërisht ashtu siç e ka definuar i urti, si një dramë e përjetshme të cilën e luajnë përherë aktorë të rinj.

 

Zgjidhjet gjysmake që nuk ishin zgjidhje

 

     Pa shkuar me larg. Fundi i viteve gjashtëdhjetë dhe fillimi i viteve shtatëdhjetë sollën një kthesë të rëndësishme dhe të shumëpritur. Rënia e Rankoviqit, amandamentet kushtetuese, Universiteti, Flamuri kombëtar...etj, përjetoheshin si fillim i lirisë e madje diku - diku, edhe si liria vetë. Nga goja e udhëheqjes së atëhershme politike bashkë me demagogjinë shitej me bollëk edhe eufori boshe... Madje edhe midis atdhetarëve të dëshmuar hasej ngazëllimi: “e fituam!” Të tjerët, zakonisht brezat rinorë që po gufonin mendonin ndryshe: - “Jo, është një ndryshim, një e arritur por nuk e kemi fituar ende, do kohë, punë e përpjekje të reja liria e vërtetë.”

     Shovinizmi dhe shërbëtorë e tij nuk jepeshin lehtë. Adem Demaçi e Mehmet Gega me shokë, ata që i kishin shtruar e kishin luftuar për këto të drejta e liri, vazhdonin të vuanin burgun shovinist. Shpërtheu natyrshëm Nëntori pranveror i gjashtëdhjetetetës: Në rrugë e sheshe me demonstratë, por edhe nëpër auditorë, media e debate intelektuale e akademike, kërkohej Liri e Barazi. Barazia atëherë e kishte emrin Vetëvendosje, Republikë, Kushtetutë... Kërkesës për lirimin e atdhetarëve të burgosur iu dha përgjigjja me burgosje e dënime të reja. Edhe ndonjë ndryshim pozitiv, por edhe shumë premtime e demagogji. Doli edhe një farë propozimi për Republikë. Aty këtu edhe ndonjë porosi nga lart: ”kërkoni Republikë! Priten ndryshime kushtetuese...”

 

 

     U desh të pritej tetë vjet deri sa u miratua Kushtetuta e Re RSFJ’së. Kosova lëvizi pak.

     Njëfarë autonomie, Kushtetutë...

     Të drejta të reja....

     Por jo republikë, Jo barazi.

     Po, njëfarë elementi konstituiv i Federates, por sërish në përbërje të Serbisë...

     Nga lartë tani vinin porosi: “mirë është. Harrojeni republikën. Harrojini të tjerat...

     Është autonomia. 

     Është substanca.

     Janë kompetencat...

     Faktikisht jemi Republikë. Shpejt do të jemi edhe formalisht...

     Vetëm ta kultivojmë dhe forcojmë patriotizmin socialist jugosllav...”

     Në një anë, sërish entuziazëm e eufori me demagogji e naivitet bashkë. Në anën tjetër, sërish kryesisht midis të rinjve zhgënjim e zemërim i ri... Kurse Adem Demaçi me dhjetëra shokë ende pa u liruar mirë burgoset e dënohet përsëri pa asnjë fakt, në një nga proceset e shumta të kurdisura politike. Një oligarki politike e dehur nga postet, favoret e privilegjet. Një kastë politike, burokratike e pseudo intelektuale që po bëhej copë për pasuri e luks, në kohën kur kriza ngulfatëse ekonomike, politike e sociale mbi Kosovën dhe popullin e saj po rëndonte shumëfish. Varfëria shtohej. Pabarazia me të tjerët thellohej...

     Ndërkaq, në qendrat strategjike serbomëdha, në faqet e të ashtuquajturit Libër i Kaltër, po përvijohej strategjia e zezë antishqiptare e rrëmbimit edhe të asaj gjysmë autonomie që i ishte njohur Kosovës. Në periudhën postitoiste që po pritej, zgjidhja gjysmake, as-as, nuk mund të mbahej. Kush nuk vete para, vete pas - thotë, fjala. Derisa kreu politik i Kosovës vazhdonte gjumin dimëror i dehur nga rakia e vetëkënaqësia, nga privilegjet, favoret, luksi e pasuria përrallore, sërish ishte rinia, ishte vegjëlia ajo që lëvizi dhe e lëvizi Kosovën. Lëvizja Çlirimtare e Kosovës, e cila edhe përkundër goditjeve të rënda e të njëpasnjëshme, edhe përkundër rënieve të njëpasnjëshme, po ringjallej dhe po gufonte sërish. Grupe e organizata të ndryshme, të organizuara, gjysmë të organizuara ose edhe spontane e të vetorganizuara, me emra të ndryshëm e me forma të ndryshme organizimi, por me synim kryesisht të njejtë e të përafërt, po e ngrinin përsëri flamurin e luftës për liri e barazi. Shqipëria nuk përzihej në punët e brendshme të të tjerëve, por bënte punën e saj... Mërgata shqiptare po çlirohej nga klubet jugosllave dhe po bëhej transimision i rendësishëm dhe shumëdimensional me botën perëndimore.

 

Shpërthimi i pranverës

 

     Dhe shpërtheu. Shpërtheu siç shpërthen pranvera. Me lule të mbjella dhe me lule që mbijnë vetë, gjithkund ku gjejnë pak kushte e hapësire. Edhe në arë të lëruara edhe në toka të harruara. Edhe atje ku ishte hedhur farë edhe atje ku kjo farë ishte hedhur shumë kohë më parë. Puhia e ngrohtë e Zefirit dhe Dielli i ngrohtë i Jugut e lehtësonin dhe e përshpejtonin këtë gufim pranveror. E ndihmonte edhe egërsia e dimrit shovionist. Kur mbushet kupa edhe derdhet. Edhe përmbyset... Me përmbysje gotash e pjatash kanë filluar sa e sa kryengritje e revolucione.

     Vrulloi në mars për të kulmuar në prill.

     Sërish Barazia e kishte emrin Republikë. Republikë ishin të tjerët përreth. Jo zgjidhja më e mirë e më e drejtë, por zgjidhje kompromis. Republikë e vetëvendosje pa ia lidhur duart së ardhmes. Dhe me mundësi për zgjidhje edhe më të avancuar.

    Motoja:

·       “jemi shqiptarë nuk jemi jugosllavë”,

·       ”Jemi shqiptarë dhe asgjë tjetër!”

paralajmëronte fundin e filozofisë dhe strategjisë së patriotizmit jugosllav dhe ingjinjeri -  ngut pan(jugo)sllavist dhe strategjisë se krijimit të një identiteti të ri nacional këndej a andej kufirit shqiptaro - shqiptar. Sllogani “Vetëvendosje e Kushtetutë ja me hatër ja me luftë”, paralajmëronte edhe strategjinë e ardhshme, gjithnjë në frymën e porosisë së Sami Frashërit ta kërkojmë më të mirën por edhe pushkën ta kemi plot.  Qendresa në Besi, krismat e pushkëve në Prekazin  heroik dhe  krismat  ne familjen e Rafi Halilit, ishin dëshmi se këto nuk ishin vetëm slogane.

     Sërish kërkesë për lirimin e të burgosurve të shumtë politikë dhe sërish përgjigja me dhunë e represion, plumba, bomba gaz lotsjellës, tanke e autoblinda, burgosje, tortura shtazarake, dënime drakoniane. Sërish diferencimi, bojkotimi, lufta speciale… UDB’ja e Kumrovcit në veprim. Një makineri e rëndë politike, represive e propagandistike. Shovinistë, spiun e skllevër të kënaqur bashkë. Një agresivitet i paparë kolaboracionist me egërsi të skajshme ndaj atdhetarëve e çlirimtarëve që e lë në hije edhe vetë Kuislingun, me synimin për të dëshmuar lojalitetin ndaj qendrës në Beograd, aty këtu edhe me iluzionin se në këtë mënyrë do të fitohej farë kapitali politik a farë kothereje mëshiruese për Kosovën e përdhunuar. Një harangë totale që vetëm popuj me shpirt të pamposhtur patriotik e liridashës dhe vetëm lëvizje të mirëfillta çlirimtare e demokratike mund ta përballonin.

 

Armatën e Nishit         O, djemtë e Kosovës

E kishit në shpinë        Nënat, qysh u qanë?

Përballë UDB’në         Kur u mori plumbi,

Në zëmër lirinë            Kush u ndodhej pranë?

 

     Kështu shprehej, qysh atëherë, kënga polifonike poshtë në Toskëri. Pranvera 81 i kushtoi shtrenjtë Kosovës dhe popullit të saj, por kjo  dridhje tektonike paralajmëronte kthesën e madhe  dhe fillonte procesin e ndryshimeve të thella në këtë pjesë të Evropës.

 

 

Nga retrospektiva  tridhjetëvjeçare

 

     30 vjet më vonë, falë sakrificave dhe privacioneve të shumta e të dhembshme dhe falë mbështetjes së botës  liridashëse, paqedashëse  dhe demokracidashëse, Kosova dhe kauza e saj është  30 shkallë më lartë dhe po aq më afër cakut të synuar... Ka tre përvjetorë me radhë që  Kosova i pret si republikë, në pjesën e saj dërrmuese e lirë, e pavarur, sovrane, në rrugë të zgjerimit dhe kompletimit të njohjes ndërkombëtare, në rrugë të krijimit të parakushteve për një integrim edhe me te shpejtë të Kosovës në familjen e evroatlantike. Aktualisht zgjidhja e ka emrin shtet i pavarur dhe sovran, si të tjerët përreth. Dhe sërish është zgjidhje kompromisi. Dihet cila do të ishte zgjidhja më e mirë për një popull të ndarë e të copëtuar pa asnjë të drejtë. E lëvizja e vitit 1981 ishte e përbashkët siç ishte i përbashkët edhe progranmi i saj. Ka lëvizur përpara, por jo sa e si duhet edhe Shkupi, Tetova, Struga e Kumanova, ka lëvizur edhe çështja e shqiptarçve në Mal të Zi, ka lëvizur diç, edhe çështja e Preshevës, Bujanocit e Medvegjës, por mbetet ende plagë e hapur që do shërim. Gjithandej gjakim për liri e barazi. Zgjidhjet gjysmake nuk jane zgjidhje maksimaliste, por kompromis i dhembshëm. Ata që  me synime prapakthyese pamun -  dësojnë  funksionalizimin e zgjidhjeve të kompromisit, marrin përgjegjësinë për pasojat e  zgjidhjeve më të avancuar që do të imponohen si e vetmja zgjidhje. Gjakim për integrim ndërshqiptar dhe për integrim evroatlantik, janë aspirata të natyrshme dhe të pashmangshme. Në kontekstin e globalizimit dhe  proceseve integruese në Evropë, barazia  mund të marrë edhe emra tjerë më globalë dhe më integrues. Si të tjerët përrreth. Si Evropa moderne.

     Arritjet janë të mëdha dhe janë evidente. Por të mëdha dhe evidente janë edhe problemet dhe sfidat. Dhe sërish në një anë dehja, eufori e vetëkënaqësi, përzier me prirjen e babëzitur për të zhvatur, grabitur e kollofitur ende në embrion shtetësinë e brishtë të Kosovës së re, në anën tjetër sërish zhgënjim, mllef e zemërim të njerëzve që kanë sakrifikuar e humbur shumë që kanë pritur shumë më shumë edhe për Kosovën dhe çështjen e saj por edhe për vete dhe familjet e tyre. Parulla Kosova Republike tani, në Kosovë, tingëllon e vjetëruar dhe e tejkaluar, por jo gjithkund edhe përceptohet kështu.

     Sloganet:

·       ”kushte për punëtorët!”,

·       ”kushte për studentët!”,

·       ”çmimeve stop!”,

·       ”Trepça është jona!”,

·       ”Kosova është jona!”,

·       “Kosova kosovarëve!” 

·       “Liri për Preshevën!”...

·       ”Jemi shqiptarë dhe jo jugosllavë!”,

·       “Jetën e japim, flamurin jo!...”,etj.,etj,

tingëllojnë aktuale edhe sot, në Kosovën e pavarur...

    Pranvera e vitit 81, ashtu si edhe epopetë çlirimtare para e pas saj kishin edhe një slogan: “Bashkim! Madje edhe kush s’bashkoheteshte është tradhetar” Sot si edhe 30 vjet me parë, Kosovës sii çështje shqiptare gjithandej i duhet sërish mbi të gjitha e para së gjithash bashkimi shpirtëror e veprues i ideve, energjive dhe përpjekjeve, qofshin ato edhe të ndryshme, sa i përket artikulimit, rrugëve ose mjeteve të realizimit. Vetëm në këtë mënyrë mund të bëjmë që përvjetorët e ardhshëm të Pranverës 81 të mos na gjejnë më zgjidhje gjysmake, me zhgënjime politike e me cfilitje sociale, por të na vijnë gjithmone pranverat me festë dhe të jenë gjithnjë e më shumë festë.

Historia nuk u përsëritet vetëm atyre që nxjerrin mësime nga ajo.

 

Qoftë i përjetshëm frymëzimi i pranverës shqiptare ’81!

 

© Pashtriku.org - Mars 2011

 

Shtojcë e pashtriku.org

KUSH E DENOI GRUPIN E HYDAJET HYSENIT- JAKUP KRASNIQIT - MEHMET HAJRIZIT…, MË 10 KORRIK 1982?!

 

 

     Në bazë të aktakuzës së ngritur nga prokurori NJAZI BURGIDEVA, 10 korrik 1982Gjykatën e Qarkut në Prishtinë, Trupi Gjykues i kryesuar nga gjykatësi ISAK NISHEVCI…, sipas „nenit 136 par.1 lidhur me nenin 114 të LP të RSFJ-së“…, „në emër të popullit“ i dënoi këta veprimtarë të Lëvizjes sonë Kombëtare:

1. HYDAJET HYSENI, me 15 vjet burg,
2. JAKUP KRASNIQI, me 15 vjet burg;
3. MEHMET HAJRIZI, me 12 vjet burg;
4. GANI SYLA, me 15 vjet burg;
5. NEZIR MYRTAJ, me 12 vjet burg;
6. BERTA LUZHA, me 12 vjet burg;
7. SHERAFEDIN BERISHA, me 5 vjet burg;
8. ISMAIL SYLA, me 12 vjert burg;
9. JAHIR HAJRIZI, me 11 vjet burg;
10. SHEQIR ZENELI, me 4 vjet burg;
11. FEHMI PLAKIQI, me 5 vjet burg;
12. AZEM SYLA, me 5 vjet burg;
13. XHEVDET SYLA, me 4 vjet burg;
14. FATMIR KRASNIQI, me 4 vjet burg;
15. FERID ÇOLLAKU, me 8 vjet burg;
16. HYSNI HOTI, me 6 vjet burg;
17. KADRI LUZHA, me 5 vjet burg;
18. MUSTAFË ADEMI, me 6 vjet burg;
19. JASHAR ALIJAJ, me 6 vjet burg;

Ndërkaq më 25 nëntor 1983 aktgjykimi i shkallës së parë u shqyrtua - në Gjykatën Supreme të Kosovës nga kolegji i përbërë:

1. AQIF TUHINA - kryetar i trupit gjykues,
2.TADEJ RODIQI - anëtër i trupit gjykues,
3. SHEFQET BYTYQI - anëtar i trupit gjykues,
4. MIODRAG BËRKLAQ - anëtar i trupit gjykues,
5. HALIL HALILAJ - anëtarë i trupit gjykues.

     Ky trup gjykues dhe shumë gjyqtarë të tjerë, që kanë punuar në gjykatën supreme të Kosovës, por edhe në gjykatat e qarkut nëpër komuna, gjatë viteve të 80’ta kanë denuar mijëra intelektualë shqiptarë, vetëm pse janë angazhuar për realizimin e kërkesës “Kosova Republikë”, dhe për çudi të tillët edhe sot punojnë nëpër të gjitha nivelet e gjykatave të Republikës së Kosovës !!!

Procese gjyqësore kundër intelegjencës sonë atdhetare!

 

( Përgatiti: Moderatori i pashtriku.org, Sheradin Berisha )

 

….

 

 

Një rrëfim në vetën e parë

 

B U R G O S J A  I M E

 

 

Shkruan: Elife LUZHA

 

     Edhe sot u zgjova si çdo ditë në orën e zakontë të mëngjesit, përkundër asaj se natën e kalova pothuaj pa vërë gjumë në sy. Në pasqyrë vërejta fytyrën e zbehur dhe sytë të ënjtur. Kurse në kokë ende më buçisnin fjalët e zëdhënësit të shkollës:

„Elife luzha, përjashtohet nga shkolla, dhe humb cilësinë e nxënësit''.

     Mëngjesi me diell, natyra e bukur pranverore, cicërimat e zogjve në kopshtin e shtëpisë, nuk më bënë përshtypje si ditëve tjera. Nëna po merrej me punët e shtëpisë. Vëllezërit kishin vajtur nëpër punët e tyre. Kurse unë po përgatitesha për në shkollë. Askujt nuk i tregova për vendimin e Pleqësisë së shkollës të publikuar dje. Unë dhe vëllai Kadriu ishim në listën e të përjashtuarve nga shkolla, për shkak të veprimtarisë  armiqësore, siç thuhej në atë vendim. Vëllai ishte në përfundim të vitit të fundit të gjimnazit, kurse unë sa po përfundoja vitin e parë.

     Mbrëmë nuk kisha mundur të hapi gojën me askënd.

     Nuk dija si t’i tregoja nënës se jam e përjashtuar nga shkolla kur ajo po e bënte gjithë atë sakrificën për shkollimin tonë. Po si ti them për vëllain, kur i dija ëndrrat e saja për një të ardhme tonë të lumtur? Kadriu me një karakter tepër të veçantë qysh herët ishte dalluar me horizont të gjerë dijeje prej eruditi. Ishte nxënës i shkëlqyer i gjimnazit Matematikor të Prishtinës. Por kushtet e vështira ekonomike në familje, nuk i mundësuan që të vazhdonte mësimet atje, andaj dhe ishte regjistruar në Komunën e Kaçanikut, për shkak të udhëtimit më të afërt nga shtëpia, dhe uljes së shpenzimeve familjare.

 

 

     Me sjelljen dhe zgjuarsinë e tij, krijonte respekt të veçantë kudo që shkonte.  Përshtypje të mirë kishte krijuar sidomos në mesin e profesorëve të tij. Sa here që më thoshin se si motër e Kadriut do të duhej ti kem ngjarë atij, lumturohesha, por nga ana tjetër, në mua shtresohej një obligim se me të vërtetë duhet ti ngjaja! Aq shumë doja ta emitoja sa që nuk linja vend pa e  përgjuar, për të mësuar të veçantat e tij. E veçanta ishte, leximi i librave dhe loja me futboll.

     E përgatitur u përshëndeta me nënën dhe u nisa për te shoqja e lagjes Mërgimja, me të cilën udhëtoja për në shkollë. Se jam e përjashtuar nga shkolla e dinte Mërgimja, por e kisha lutur të mos i tregonte askujt, pasi që në shenj proteste për përjashtimin e numrit të madh të nxënësve nga shkolla, për shkak të pjesëmarrjes në demonstratat e 05. 05. '81 në Kaçanik, bashkë me disa shoqe dhe shokë organizuam bojkotimin e mësimit. Në mesin tonë ishte edhe Mërgimja, por ajo disi më dukej si shumë e luhatur dhe nuk ja kisha fort besimin. Kjo dhe u vërtetua. Posa u grumbulluam në oborrin e shkollës që të manifestojmë bojkotimin ashtu siç kishim vendosur, Mërgimja iku, duke mos ju  bashkangjitur grupit.

     Paraqitja ime në oborrin e shkollës, edhe pasi më ishte ndaluar, nuk u pa me sy të mirë nga udhëheqja e shkollës dhe disa bashkëpunëtorë të tyre. Erdhi një nga ata dhe më tha ta lëshoja oborrin e shkollës ose do t’i ftonin policinë. Unë prita derisa sa u grumbulluam të gjithë dhe pak para se të fillonte hyrja e nxënëseve brenda në shkollë, u larguam nga oborri duke defiluar nëpër rrugët e Kaçanikut me parullën:

 

“Ktheni shokët tonë”,

“Republikë kushtetutë ja me hatër ja me luftë”, si dhe këngën patriotike siç ishte:

“Kaçanik o shkëmb e gurë, vritesh e pritesh për flamur...”

 

     Por tani më po ndiqeshim nga policia.

     Filluam të shpërndahemi. Unë me një grup shokësh ikëm luadheve për tu fshehur nëpër male. Kisha vrapuar shpesh, dhe isha pjesëmarrëse e garave atletike për komunën. Isha e bindur se nuk do t’më zinin policët. Vrapoja me tërë fuqinë duke qëndruar pas grupit. Por e humba garën. Nga bari i gjatë i luadheve të pa kositura të majit, mu pështjellën këmbët dhe u rrëzova. Një polic me zuri për krahu. Kur më panë shokët dhe shoqet u ndalën. Donin të më shpëtonin nga duart e tij, duke bërtitur lëshojeni! Unë i ftova të ikin që të mos vëreheshin se kush janë. Polici shqiptar më luste shumë që ti ndalja shokët vetëm sa për të biseduar dhe  do  t‘ju lirojmë thoshte ai. Nuk ju binda urdhrit të tij. Ai filloi vet të bërtiste se do të më lëshonte mua nëse ata do të ndaleshin. Dhe ashtu u bë. Polici nuk më lëshoi nga krahu deri sa e mori fjalën nga ne se nuk do të dukeshim më në shkollë e as rrugëve të Kaçanikut. Pasi na lëshuan, vendosëm të shpërndahemi, për të vazhduar ditëve tjera më mirë të organizuar.

     E vetme u nisa për në shtëpi.

     Në kokë më silleshin lloj-lloj mendimesh dhe gati nuk vëreja asgjë rreth vetes. Vendosa që posa të mbërrijë në shtëpi ti tregoj nënës për përjashtimin tim nga shkolla. Pa pritur para meje u ndal një makinë policie. Nuk më pyetën shumë dhe më futën në makinën e tyre.  Po më dërgonin në stacion të policisë. Na tradhtuan thash me vete. U tmerrova sepse mendova se do të jenë kapur edhe shokët tjerë. Tërë ditën më morën në pyetje herë njëri e herë tjetri. Asnjërit nuk ja dija emrin. Kërkonin të tregoja emrat e atyre me të cilët isha bashkë. Nuk thash asnjë.  Përgjigjesha  shkurt. Jam nga fshati nuk e njoh askënd. 

     Nuk e dija nëse i kishin kapur edhe të tjerët. Por në orët e vona të mbrëmjes më dërguan në gjykatore te bashkëfshatari im gjykatës Muj Luzha. Pas ‘’përshëndetjes’’ me  fyerjet më të rënda që kisha dëgjuar ndonjëherë, ma shqyrtoi dënimin me 15 ditë burg. Në ora 11 të mbrëmjes me makinën e policisë më nisën për ta vuajtur dënimin në burgun e Mitrovicës. Rrugës po mendoja për nënën që do të merakoset për mua!

Çfarë do ti bënin vëllait që edhe ai ishte i përjashtuar?

Po shokët, kush nga ata do t’ jetë kapur, çfarë dënimi do të kenë marr?

     Tërë ditën nuk kisha ngrënë e as nuk kisha pirë. Ndjehesha shumë e lodhur. Pas mesnate mbërritëm në burgun e Mitrovicës. Më vonë mësova se vetëm unë isha e burgosur atë ditë. Ky ishte një ndër lajmet më të mira që dëgjova pas daljes time nga burgu. Përkundër të gjitha vuajtjeve dhe torturave asnjëherë nuk më shkoi mendja t’ju besoj atyre që më quanin armike. Isha shumë e bindur se po bënim vepër të mirë për Kosovën. Isha shumë e bindur se nuk duhej ndalur e as frikësuar nga kërcënimet e askujt.

Isha shume e bindur për fitoren tonë.

 

© Pashtriku.org - Mars 2011 

 

 

 

 

DEMONSTRATA E VITIT ’81 - NJËRA

NDËR FAQET MË TË NDRITURA

TËHISTORISË SONË TË RE

 

 

Shkruan: Kadri Rexha

 

Hyrje

 

     Në kontinuitetin e përpjekjeve, luftërave dhe qëndresës shekullore të popullit shqiptar për liri, pavarësi dhe bashkim kombëtar, demonstratat e pranverës së vitit 1981 shënojnë njërën ndër faqet më të ndritura dhe më të rëndësishme të historisë sonë të re. Si ngjarje kthesash të mëdha historike dhe shoqërore, ato shprehin sintezën e vetëdijes dhe virtyteve më të larta morale e patriotike të rinisë shqiptare dhe aspiratat shekullore të popullit tonë të lashtë. Duke ndikuar fuqishëm në faktorin e brendshëm, në ngritjen e ndërgjegjes kombëtare në shkallën më të lartë, si dhe në faktorin e jashtëm, pra, në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare në përgjithësi dhe të çështjes së Kosovës në veçanti, ato në horizontin mbarëshqiptar e hapën një shpresë të madhe dhe një perspektivë të re.

     Demonstratat e vitit 1981 shpërthyen si protesta mbarëpopullore të shqiptarëve kundër një gjendjeje të padurueshme shtatëdhjetëvjeçare që mbretëronte në Kosovën e ndarë me dhunë nga trungu i atdheut, në Kosovën e pushtuar, në Kosovën e robëruar dhe të terrorizuar nga okupatori serb. Demonstratat ishin rebelim dhe kryengritje e një populli kundër shtypjes kombëtare, kundër diskriminimit social dhe shoqërorë, kundër eksploatimit të egër të pasurive natyrore dhe të trajtimit të Kosovës si burim lëndësh të para, apo thjeshtë, si zonë koloniale serbe... kundër varfërisë dhe mjerimit të skajshëm të popullit, kundër padrejtësive thelbësore politike dhe ekonomike, kundër zbatimit të gjenocidit dhe të papërspektivës kombëtare të popullit shqiptar.

     Që të ngrihej në demonstratat e vitit 1981 popullit shqiptar iu dasht të kalojë një rrugë të mundimshme shtatëdhjetëvjeçare, e cila kaloi përmes ferrit dhe golgotës politike dhe ushtarake serbe, përmes masakrave individuale dhe atyre kolektive, përmes varrezave individuale dhe varrezave masive, përmes djegëjeve të katundeve dhe shkretërimit të krahinave të tëra, përmes të ndërrimit të fesë me dhunë dhe të çkombëtarizimit masiv, përmes dëbimit nga vatrat shekullore dhe gjenocidit mbi qindra fshatra të Sanxhakut të Nishit, përmes masakrave të pashembullta në Drenicë e në Gjilan, në Llap e në Ferizaj, në Tetovë e në Burim, në Pejë e në Gjakovë, në Mitrovicë e në Prizren, në Tivar e në Srem, përmes vrasjes me uri në emër të tepricave, përmes kolektivizimit, përmes aksioneve për mbledhjen e armëve, përmes shpërnguljeve me dhunë, përmes ndalimit të flamurit dhe simboleve kombëtare, përmes ndalimit të gjuhës dhe ndalimit të shkollimit në gjuhën amtare... 

 

 

 

     Në këtë rrugë të gjatë dhe të rëndë të qëndresës së paepur, popullin shqiptar e mbajti të papërkulur vetëdija e lartë kombëtare e përkatësisë shqiptare, vetëdija e lartë e një populli të lashtë autokton, vetëdija e një populli që në trojet e veta nuk ishte as ardhës dhe as pushtues, por zot i tyre që nga stërgjyshet Ilirë e këndej, zot legjitim i tyre me bekimin tokësor të Hyjit ilyrian dhe me bekimin hyjnor të Zotit fuqiplotë. Në këtë rrugë vuajtjesh të shumta dhe krajatash të padurueshme popullin shqiptar e mbajti gjallë në jetë ideja e pashuar e lirisë, e pavarësisë dhe e bashkimit kombëtar. Pra, popullin shqiptar e mbajti gjallë e të papërkulur puna dhe veprimi i pandërprerë, shpresa dhe besimi i patundur në fitore të sigurt dhe në një ardhmëri të ndritur. Kështu, deri në muajt e parë të vitit 1981, atëherë kur thika serbe kishte depërtuar deri në ashtin e një populli, atëherë kur durimit të padurueshëm i kishte ardhë fundi, atëherë kur një popull kishte ardhë në përfundimin sublim se liria dhe pavarësia i tejkalon të gjitha vlerat e kësaj bote, se liria dhe pavarësia janë më të shtrenjta se vetë jeta. Por, vërtetë, çka ndodhi në muajt e parë të vitit 1981 dhe si shpërtheu deti i vuajtjeve të një populli? Si filluan dhe si u zhvilluan demonstratat? Pasojat dhe perspektivat qe ato hapen?

Të fillojmë me radhë.

Shovinizmi serbomadh në ofensivë

     Se gjatë muajve të fundit të vitit 1980 dhe muajve të fillimit të vitit 1981 diçka e madhe po lëvizte, se diçka e madhe po bëhej gati të shpërthente në Jugosllavi, shihej qartë nga të gjithë. Mbledhjet e bashkësive lokale, të organizatave të punës së bashkuar, të organizatave shoqërore-politike zgjateshin deri vonë pas mesnate. Flitej gjatë për rezistencën që po i bëhej nga patriotët afganistanas agresorit sovjetík, të cilën gjë kjo e fundit nuk e kishte pritur, ndaj akoma bënte përpjekje të justifikohej se gjoja është e ftuar për ndihmë vëllazërore atij populli. Flitej gjerë e gjatë se viteve të fundit Jugosllavia ka zënë të goditej rëndë nga inflacioni, nga ngritja e çmimeve, nga mungesa e artikujve më të domosdoshëm, nga papunësia, nga armiku i brendshëm klasor, nga antikomunistët e të gjitha ngjyrave, nga presioni i vendeve të zhvilluara për t'ua kthyer kreditë, etj. etj. Bisedat dalëngadalë ktheheshin në gjendjen dhe në situatën e rëndë politike dhe ekonomike të KSA të Kosovës. Në rrugë, në vende të punës dhe kudo përsëritej botërisht se aktualisht gjatë vjeshtës së vitit të kaluar dhe gjatë atij dimri në hetuesitë e Kosovës merreshin në pyetje mbi 2.000 persona të burgosur shqiptarë për aktivitete politike.

     Si rezultat i situatës së keqësuar politike, në Kosovë kishin vërshuar gazetarët e agjencive të huaja si dhe përfaqësuesit e Amnistisë Internacionale, të cilët interesoheshin të mësonin të vërtetën lidhur me shkaqet dhe numrin e saktë të personave të arrestuar gjatë burgosjeve masive muajve të fundit si dhe lidhur me kushtet e rënda në të cilat mbante burgun e tretë Adem Demaçi. Me gjithë interesimin e tyre të madh e vërteta mbulohej me trillime dhe minimizime të pabesueshme për askënd. Në këtë drejtim, në një situatë të rëndë u gjend edhe kryetari i KK të LKK, Mahmut Bakalli, i cili para gazetarëve u detyrua ta mohojë kumtesën interne të KK të Kosovës, në të cilën theksohej se në burgje ndodheshin mbi 50 persona, të dhëna të cilat disa ditë më parë i kishte kumtuar edhe gazeta qendrore jugosllave "Politika".

     Gjithashtu temë dite u bë edhe biseda lidhur me të ardhmen e Jugosllavisë pas vdekjes së kryetarit të saj J.B.Tito. Tito prej disa muajsh lëngonte dhe dergjej në shtratin e vdekjes, ndërsa konsiliumi i mjekëve lidhur me gjendjen e tij shëndetësore njoftonte opinionin për çdo orë nëpërmjet radios dhe televizionit. Thuhej se pas vdekjes së Titos Jugosllavia do të shkatërrohej duke u ndarë në dysh, në vijën ajrore Sisak-Dubrovnik, sipas një marrëveshje të fshehtë mes SHBA-ve dhe BRSS-së. Po ashtu përsëritej se serbët nuk do ta pranojnë këtë variant, meqë ata gjithë strategjinë e vetë e kishin orientuar në vendosjen e sundimit të tyre mbi tërë Jugosllavinë, duke i shtypur dhe duke i dëbuar me shpërngulje të dhunshme popujt e saj si në kohën e Mbretërisë së Karagjorgjeviçëve. Një variant tjetër thoshte se republikat e Jugosllavisë do të shkëputen dhe do të bëhen shtete të pavarura, e në këtë rast edhe Kosova dhe viset e saj do të bashkohen me truallin nënë, RPS të Shqipërisë. Flitej e çfarë nuk flitej asokohe. Prognozat ndërroheshin brenda ditës disa herë. Vetëm një gjë shihej konkretisht. Sërish filluan të vihen kujdestaritë dhe rojat në të gjitha objektet e rëndësishme shoqërore, duke filluar nga objektet e forumeve të larta shtetërore, në ndërmarrjet industriale e deri te objektet edukative-arsimore. Sidomos mungesa e artikujve më të domosdoshëm për jetesë në mënyrë më të theksuar ndihej në Kosovë. Mungonte mielli, vaji, sheqeri, qumështi, ilaçet, detergjentet, kafeja, etj. Popullatës serbe dhe malazeze këta artikuj i ndaheshin në mënyrë të organizuar, shtëpi për shtëpi. Një favor i këtillë aplikohej edhe për shtresën e lartë dhe kuadrat politike-shoqërore të kombit shqiptar. Me mungesën e artikujve më të domosdoshëm ushqimorë dhe atyre të amvisërisë, me krijimin e rreshtave të gjatë para shitoreve, u futën në përdorim edhe triskat dhe padrejtësitë e tjera. Pakënaqësia e popullit shtohej gradualisht. Pleqve nuk u mbyllej goja. Ata habiteshin pa masë dhe të çuditur pyesnin: pse artikujt e sipërpërmendur nuk kishin humbur as gjatë kohës së luftës, ndërsa një gjë e këtillë ndodhte tashti pas kaq vjetësh propagande të shfrenuar për liri dhe bollëk të pakufishëm?

 

Objekt kryesor i sulmit u bë populli shqiptar

 

     Secila heshtje dhe secili veprim në këtë kohë linte përshtypjen e thellë të pasigurisë së pushtetit, të halleve të mëdha të qeverisë...Shkurt, pëshpëritjet, reagimet e zëshme, pakënaqësia e përgjithshme, burgosjet masive, elektrizimi politik i stërngarkuar i popullit, presioni i padurueshëm mbi popull etj., ishin sinjale të sigurta që premtonin shpërthim të afërt të furtunës rrënimtare. Fuçisë së barotit i mjaftonte vetëm një shkëndijë e vogël. Opozita jugosllave, e djathta borgjeze, kisha dhe shovinizmi serbomadh, në aleancë me Bashkimin Sovjetik, kishin vlerësuar se koha po punonte për ta. Andaj, qarqet intelektuale serbe e sidomos Akademia e Shkencave dhe e Arteve Serbe këtë kohë e shfrytëzuan me një revan të shfrenuar. Duke lëshuar tezën e njohur të tyre se "Serbia i humbi në paqe të gjitha ato që i fitoi në luftë" si dhe tezën tjetër gjoja të frikës për asimilimin e serbëve që gjendeshin jashtë territorit të ngushtë të Serbisë, intelektualët serbë filluan një propagandë të sëmurë gjoja në mbrojtje të elementit serb, por që drejtohej kryekëput në rrënimin e Jugosllavisë federale. Në librat dhe në revistat që ishin botuar deri atëherë dhe që po botoheshin me një nxitim të madh, në ligjëratat që mbaheshin në Universitetin e Beogradit si dhe në tubimet e organizuara nëpër klube të ndryshme dhe në shtëpitë private po i fryhej zjarrit pansllav, hegjemonisë serbe në Ballkan. Lëvizja e re serbomadhe, duke e vazhduar politikën e Rrethit Kulturor Serb dhe platformën e Lëvizjes çetnike, e cila organizimin e Jugosllavisë së re e shihte të lidhur ngushtë me krijimin e "Serbisë së Madhe, etnikisht të pastër në kufijtë e Serbisë-Malit të Zi-Bosnjëhercegovinës-Sremit-Banatit dhe Baçkës", duke e bërë në të njëjtën kohë "spastrimin e territorit shtetëror nga të gjitha pakicat kombëtare dhe nga elementët joserbë", mbështetej edhe në idenë e Stevan Moleviqit, i cili theksonte se serbët duhet ta frymëzojnë dhe t'ia japin vulën e vet mbarë Jugosllavisë. Parimi i Moleviqit se "serbët duhet të kenë hegjemoni në Ballkan, e për të pasur hegjemoninë në Ballkan patjetër së pari duhet të kenë hegjemoninë në Jugosllavi", u përqaf pa asnjë vërejtje nga frymëzuesit e Lëvizjes së re serbomadhe e që aktualisht në Evropë paraqiste një lëvizje të re fashiste. Natyrisht që objekti kryesor i sulmit të kësaj lëvizjeje u bë populli shqiptar, si popull josllav dhe që paraqiste pengesën kryesore të realizimit të kësaj ëndrre të sëmurë të ideologëve shovinistë serbë.

Kosova në dimrin e ashpër politik, ekonomik dhe shoqëror

     Vjeshta e thatë dhe e lodhshme e Kosovës kish kohë që kishte ikur. Pos frutave të stinëve të shkuara, në planin politik, ekonomik dhe në atë shoqëror, vjeshta kishte sjellë edhe dhunë e padrejtësi të reja. Kështu, Kosova po hynte në dimrin e saj më të ashpër politik. Shovinizmi serbomadh po ziente në kuzhinën e Beogradit dhe priste çastin më të përshtatshëm të gulfimit. Re të zeza qëndronin pezull sipër Kosovës, duar të përgjakura po zgjateshin drejt saj. Edhe pse para opinionit të brendshëm dhe atij të jashtëm akoma vazhdohej të flitej me mburrje për barazinë e popujve në Jugosllavi, kryetari i Kryesisë të Komitetit Krahinor të LK të Kosovës, Mahmut Bakalli, i detyruar nga situata politike shoqërore, në mbledhjen e XV-të të KQ të LKJ-së, të mbajtur në dhjetor të vitit 1980 në Beograd, pohonte: "Nuk u arritën synimet për zvogëlimin e diferencave në shkallën e zhvillimit të Kosovës në krahasim me mesataren e vendit. Përkundrazi, u bë një thellim i mëtejshëm i diferencave...Kësisoj, në vend që dinamika e zhvillimit të Krahinës të jetë 60 për qind mbi dinamikën e zhvillimit të vendit, siç ka qenë planifikuar, dinamika e zhvillimit të Kosovës ishte 46,9 për qind nën mesataren e vendit. Kjo tendencë e rritjes së këtyre diferencave vazhdon që nga viti 1947 e deri tani. Ky proces i thellimit të diferencave, shprehej ai, ka arritur kufijtë kritikë..."

     Sipas të dhënave statistikore që i publikonte shtypi jugosllav, të ardhurat kombëtare për banorë në Kosovë ishin 6 herë më të ulëta se ato në RS të Sllovenisë dhe 5 herë më të ulëta se ato në RS të Serbisë. Gjatë viteve të fundit ritmi i rritjes së prodhimit industrial në Kosovë kishte qenë 4-5 herë më i vogël se ai i Serbisë. Shkalla e papunësisë ishte 20 herë më e madhe se në Slloveni dhe 2,5 herë më e madhe se në Serbi. Numri i punëtorëve që kish emigruar për punë jashtë Kosovës e Jugosllavisë i kalonte 110.000 vetat, duke mos llogaritur këtu edhe mbi 70.000 të tjerë që pritnin nëpër entet për inkuadrim të Kosovës, kryesisht punëtorë të kualifikuar. Dhe, sikur të mos mjaftonin të gjitha këto, nënkryetari i RSFJ-së, Fadil Hoxha, gjatë një turneu nëpër Kosovë, në vend që të ofronte ndonjë program lidhur me zbutjen e këtyre plagëve shoqërore, çirrej dhe përjargej në fjalimin e tij të mbajtur më 2 mars 1981 në Viti, fjalim të cilin në mbrëmje për masën e gjerë e transmetoi edhe TV Prishtina në emisionin special. Në mes të tjerash, Fadil Hoxha kërcënonte me këto fjalë: "Pse po i thirrni të kthehen punëtorët kosovarë të inkuadruar në botën e jashtme. Çka po u duhen ata këtu... Ne, siç po e shihni edhe vetë, nuk po kemi çka me u ba atyne me shkollë që na kanë mbetë pa punë e po sillen teposhtë e përpjetë... Ku me pasë atë nafakë me i shti në pune atje edhe dy hise... edhe pesë hise... e këndej ju i thirrni të kthehen edhe ata që janë atje... Masandej, këta që kanë mbetë te papunë, çka i kanë hapë sytë vetëm në Kosovë. Jugosllavia është e madhe... prej Gjevgjelisë e deri në Trigllav...le të dalin të rijtë e të lypin punë. Kosova nuk i nxen të tanë...". Kësisoj, Fadil Hoxha u thyente shpresat kurbetçinjve ekonomikë që të mos kthehen në vatrat e veta, në gjirin familjar; kështu ai ua priste shpresat të rinjve, të cilët me vuajtje dhe sakrifica të mëdha kishin mbaruar shkollat dhe pritnin t'i shërbenin popullit dhe Kosovës së shumëvuajtur. Këto fjalë shqiptoheshin jo nga një politikanxhi katundi, por nga nënkryetari i shtetit.

     Të gjitha këto thuheshin në kohën kur populli po e kuptonte se Kosova kish mbetur në mëshirën e fatit, në kohën kur rreziku po ndihej më afër se asnjëherë tjetër. Dhe asnjë fjalë nuk thuhej për shfrytëzimin e burimeve të pafundme minerare të Kosovës, për shfrytëzimin e fushave pjellore të saj, për shfrytëzimin e njerëzve të saj trima e punëdashës. Asnjë fjalë nuk thuhej për milionat e tonelatave të qymyrit që nxirrej nga barku i Kosovës. Asnjë fjalë nuk thuhej për miliardat e kilovatëve të energjisë elektrike që prodhohej, për plumbin e Trepçës që po rridhte lumë, për kromin, për hekurin, për nikelin, për magnezitin, për argjendin, për arin... që ngriheshin si male të larta. Asnjë fjalë nuk thuhej për grurin, për bagëtinë e shijshme të Kosovës që mbushnin eshalone të tëra vagonësh dhe shkonin në të gjitha tregjet e Evropës.

     Në rrethana të këtilla, Kosova e pasur në mundësi dhe e varfër në fakt përkundej në shtratin e urisë, të mjerimit, të skamjes, të padrejtësisë dhe të presionit. Dimri i egër i vitit 1980/81 ishte tepër i gjatë, nuk i shihej fundi. Mungonte mielli, mungonte buka, mungonte detergjenti, mungonin lëndët djegëse. Qarkullimi i mjeteve të komunikacionit numëronte tiketat e fundit. Reduktimi i rrymës elektrike kish kaluar çdo parashikim. Rreshtat e gjatë para shitoreve nuk kishin të sosur. Shitoret ishin boshatisur më shumë se kurrë. Pagat e punëtorëve nuk ishin marrë prej disa muajsh me radhë. Çmimet dhe taksat rriteshin pa fije kontrolli. Shqiptari, si qytetar i dorës së dytë fyhej në rrugë, në vendin e punës, në zyrë. Dhe, mbi të gjitha, shqiptari ngacmohej, provokohej rrehej, burgosej, torturohej dhe vritej pa kurrfarë përgjegjësie. Me dhjetëra kufoma të shqiptarëve ishin gjetur nëpër vise të Kosovës vetëm gjatë vitit që kishte kaluar. Kriminelët serbë jo vetëm që nuk gjurmoheshin, por edhe nëse ndonjëri prej tyre zbulohej rastësisht, aty për aty tërhiqej nga hetuesitë e Kosovës dhe dërgohej në Beograd, ku shpallej i sëmurë psikik. Ndërsa, në të kundërtën, nëse shqiptari hakmerrej ndaj serbit atëherë e priste dënimi me vdekje. Kështu, zemërimi i masave kishte arritur kulmin. Kupa e vrerit kish kohë që ishte mbushur. Durimi i popullit kishte mbaruar. Shkëndija e ndezur në Qendrën e Studentëve të Universitetit të Kosovës në Prishtinë, më 11 mars 1981, premtonte se kupa e helmit dhe durimi i popullit do të derdheshin brenda një kohe të shkurtër në mbarë Kosovën, duke e ndezur kështu zjarrin e madh të atdhetarisë së vërtetë, me të gjithë tragjedinë dhe lavdinë që do të sillte ai në vete.

E tërë Kosova në demonstrata masive

     Më 11, më 26 mars të vitit 1981 shpërthyen demonstratat nga studentët në Universitetin e Kosovës. Vetëm pas pesë ditësh, më 1 e 2 prill, si edhe gjatë ditëve të tjera të atij muaji, demonstratat e para u pasuan me demonstrata të reja. Populli i Kosovës u ngrit si një trup i vetëm, si deti në baticë, dhe kështu zbrazi pezmin, revoltën dhe urrejtjen e vet kundër shtypjes, shfrytëzimit, padrejtësisë dhe presionit të përjetuar gjatë dekadave të robërisë serbe. Në demonstrata masive u ngrit Prishtina, Prizreni, Ferizaj, Besiana, Drenasi, Vushtrria, Mitrovica, Gjilani, Peja, Burimi, Deçani, Gjakova, Kaçaniku, Theranda, Lypjani, Kastrioti dhe pothuajse të gjitha lokalitetet e Kosovës. Në demonstrata morën pjesë studentët, punëtorët, fshatarët, nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme, punonjës të ndryshëm, të rinj e të reja, intelektualë etj. të cilët kështu formuan marshin milionësh të liridashësve, referendumin më të suksesshëm dhe më të bindshëm, të nënshkruar me gjak. Përveç kërkesave ekonomike, demonstruesit shtruan edhe kërkesa politike, duke kërkuar liri dhe të drejta demokratike. Në kuadër të së drejtës së ligjshme të popujve për vetëvendosje, përmes demonstratave në rrugë, populli i Kosovës kërkoi statusin e republikës në kuadër të federatës jugosllave. Këtyre kërkesave të ligjshme të popullit shqiptar udhëheqja jugosllave iu përgjigj me zjarr dhe me hekur.

     Ndonëse opinioni ndërkombëtar dhe shtypi botëror këto demonstrata i cilësoi paqësore, në Kosovë vërshuan njësi të shumta të policisë dhe të ushtrisë nga Serbia dhe nga republikat e tjera të Jugosllavisë Federale. Kundër demonstruesve duarthatë u përdorën bombat lotsjellëse, shkopinjtë e gomës, gazrat kimike helmuese, armët e zjarrit, tanket, helikopterët, autoblindat dhe aeroplanët luftarakë të tipit MIG-21. E tërë Kosova u la në gjak. Më dhjetëra njerëz u vranë. Më mijëra të tjerë u plagosën, u arrestuan dhe u arratisen jashtë atdheut. Një gjeneratë e tërë u zhduk dhe u flijua në altarin e Kosovës, për të drejtat më njerëzore që i takojnë secilit popull të planetit tonë.

 

 

Trinomi titist: Xhavit Nimani, Mahmut Bakalli e Fadil Hoxha në një takim me Titon.

 

     Vendosja e gjendjes së jashtëzakonshme në mbarë Kosovën u shoqërua me shpërthimin e terrorit të egër të ushtruar nga shovinizmi serbomadh. U bastisën shtëpitë, u ndaluan grumbullimet publike, u ndaluan dasmat dhe të gjitha manifestimet e tjera të qytetarëve me karakter gëzimi dhe hidhërimi. U mbyll Universiteti i Kosovës dhe të gjitha shkollat. U ndërpre qarkullimi i postës dhe i të gjitha lidhjeve telefonike. Patrullat policore dhe ushtarake bënin kontrollimin e të gjithë kalimtarëve dhe të mjeteve të komunikacionit. Duke e izoluar nga pjesët tjera të Jugosllavisë si dhe duke e shkëputur çdo lidhje të saj me botën, serbomëdhenjtë e kthyen Kosovën në një kamp të tmerrshëm ushtarak. Megjithëse në demonstrata morën pjesë masat e gjëra popullore, megjithëse kërkesat që u shtruan nga populli ishin krejt të ligjshme dhe nuk dilnin jashtë Kushtetutës së RSFJ-së, demonstratat u cilësuan si "kundërrevolucion", ndërsa pjesëmarrësit në to si "armiq", "kundërrevolucionar" dhe "irredentistë shqiptar".

     Ndaj pjesëmarrësve në demonstrata u zbatuan masat më të egra represive, duke i përgjakur e keqtrajtuar. Duke i torturuar në mënyrat inkuizicionale dhe duke i dënuar me burg të rëndë deri në pesëmbëdhjetë vjet, ndërsa ndaj familjeve të tyre u aplikua masa e izolimit total. Në këtë vazhdimësi, pak ditë më vonë, në Beograd u mbajt edhe mbledhja e KQ të LKJ-së, e cila, lidhur me situatën e krijuar në Kosovë, e aprovoi të ashtuquajturën "Platforma politike e LKJ-së për çështjen e Kosovës". Të gjitha tezat e asaj mbledhjeje dhe të asaj platforme ishin të paligjshme, gjenocidale, johumane dhe thellësisht antishqiptare.

Platforma për Kosovën - gjyq inkuizicional kundër kombit shqiptar

     Kështu pra, duke ecur besnikërisht në jetësimin e platformës dhe të skenarit të hartuar nga e djathta radikale intelektuale borgjeze serbe, KQ i LKJ-së dhe Kryesia e RSF të Jugosllavisë, ky gjyq i përbashkët inkuizicional në mbarim të shekullit XX, kjo juntë ushtarake në qendër të kontinentit të vjetër, në vazhdim të krimeve të vjetra dhe krimeve të reja, në ditët e para të prillit të vitit 1981, në Beograd bëri edhe një krim njerëzor të pa precedencë dhe në kundërshtim flagrant me ligjet në fuqi kudo në botën e qytetëruar. Me vendimin arbitrar të këtij gjyqi, përmes "Platformës politike të LKJ-së për çështjen e Kosovës", demonstratat e marsit dhe të prillit 1981 u shpallën kundërrevolucion, ndërsa pjesëmarrësit në to armiq, kontra revolucionarë, irredentistë, seperatistë, shovinistë, fashistë, terroristë, dhunues e kështu me radhë, ndërsa me të njëjtin vendim në Kosovë vërshuan hordhitë e milicisë speciale serbe dhe federative si dhe repartet e ushtrisë së APJ-së, kur edhe u vendos gjendja e jashtëzakonshme dhe administrata e dhunshme ushtarake.

     Në këtë mënyrë edhe u kurorëzua një periudhë e gjatë e fushatës së tërbuar kundër popullit shqiptar në Jugosllavi dhe në të njëjtën kohë u hap në perspektivë edhe një kapitull I ri dhune, terrori, gjenocidi dhe demonstrimi të forcës në Kosovë, gjë që realisht paraqiste jo vetëm shtypjen e gjithmbarshme të një populli, në këtë rast popullit shqiptar, por paraqiste edhe rrezikun real për shkatërrimin e Jugosllavisë, për prishjen e paqes dhe të sigurisë në Ballkan, në Evropë dhe më gjerë. Kjo aventurë e rrezikshme e Beogradit, kjo lojë me zjarr e me barot dëshmonte edhe një herë, qoftë përpara popullit shqiptar qoftë edhe përpara opinionit jugosllav dhe atij ndërkombëtar, se qeveria zyrtare e RSFJ-së ishte duke ecur me këmbëngulje në rrugën e zbatimit të doktrinës famëkeqe të V. Qubrilloviqit për zbrazjen e Kosovës prej popullsisë shqiptare nëpërmjet shpërnguljeve, terrorit të egër, gjenocidit në masë, reprezaljeve, masakrave, vrasjeve, burgosjeve, mohimit të lirisë më elementare për jetë etj., doktrinë kjo e përkundur dikur edhe në djepin e ëndrrave të kralëve të Serbisë e carëve të Rusisë, të cilët cak të fundit kishin zhdukjen e popullit shqiptar nga faqja e dheut, në mënyrë që pastaj, të lirë dhe pa pengesën e askujt, ta përdornin Ballkanin për interesa dhe për qëllime të tjera të errëta dhe destruktive.

     Hapi më i ri i të dy kryesive të Federatës, natyrisht i gabuar si edhe shumë hapa të tjerë para këtij, i ndërmarrë nën presionin e shovinizmit serbomadh, fliste bindshëm se qeveria e Jugosllavisë as pas më shumë se 35-vjet të ekzistencës së saj nuk ishte e zonja të merrte në duart e veta fatin e popujve në kuadër të shtetit të vet, as pas më shumë se tri dekadash nuk ishte e zonja të ulej shtruar për t'i peshuar drejt, me zemër të çiltër dhe pa nervozitet, kërkesat e ligjshme të popullit shqiptar, të sublimuara në kërkesën gjithëpopullore për t'iu njohur Kosovës statusi i republikës. Në mungesë të aftësisë dhe të forcës së vet, kjo qeveri në kalbëzim, për kob të kokës së vet, po u jepte dorë të lirë qarqeve më të errëta të shovinizmit serb që të nëpërkëmbin të drejtat dhe liritë e popujve, për të cilat kishin derdhur gjak gjatë shekujve. Në vend që të kujdesej për zbatimin e ligjeve në jetë, në vend që t'i jetësonte të drejtat politike të cilat i premtonte Kushtetuta e RSFJ-së, Qeveria në fjalë ende i kënaqte orekset e pangopshme të shovinizmit serb duke i shkelë brutalisht dhe duke i prerë si me thikë edhe ato pak të drejta, të cílat juridikisht figuronin edhe për popullin shqiptar.

     Shpallja e kundërrevolucionit, aplikimi i administratës së dhunshme ushtarake në Kosovë si dhe ngulfatja me zjarr dhe me hekur i çdo të drejte dhe lirie të një populli, i cili për nga numri i banorëve zinte vendin e tretë në Federatë, pas Serbisë dhe Kroacisë, të dy kryesitë e Jugosllavisë i nxirrte faqe botës me fytyrën e tyre të vërtetë prej tirani si dhe me qëndrimin shekullor antishqiptar. Tashti për të gjithë po bëhej e qartë si drita e diellit se klani unitarist serb kishte ngulur këmbë në synimet e veta që ta shndërronte mbarë Jugosllavinë në një shtet të ngjashëm me atë të para Luftës së Dytë Botërore, kur ligjin dhe shkopin në duart e veta i mbante hegjemonizmi serb. Duke dashur ta provonte forcën e grushtit të vet, reagimin e opinionit të brendshëm dhe reagimin e opinionit të jashtëm ndaj synimeve të tij, unitarizmi serb në Kosovë e krijoi një situatë të acaruar dhe një gjendje të padurueshme etnike dhe në të njëjtën kohë po hapte një hendek të thellë ndërmjet dy popujve fqinj, shqiptarëve në njërën anë dhe serbëve në anën tjetër.

     Shpirtrat e ngjallur të Karagjorgjeviqëve dhe të Rankoviqëve Kosovën e mbanin në gjendje dhe në klimë lufte, në alarm dhe në tension të vazhdueshëm. Thirrjet histerike antishqiptare të udhëheqësve politikë, shoqërorë e kulturorë të Serbisë, si edhe ato të kryepeshkopëve të Kishës Ortodokse Serbe u ngjanin borive të luftës së kryqëzatave mesjetare. Në atmosferën e elektrizuar, kur në Kosovë minuta nuk po i ngjante minutës, ora nuk po i ngjante orës, dita nuk po i ngjante ditës, popullin shqiptar nuk e çuditnin tashmë aspak këto veprime të çmendura, obskurantizmi mesjetar dhe i gjithë helmi dhe vreri antishqiptar, që po buronte nga bodrumet e kafeneve të Beogradit. Në këtë vazhdë, shokët, bijtë dhe nipat e Garashaninit, të Pashiqit, të Gjorgjeviqit, të Save Batares, të Kosta Vojvodës, të Miliq Kërstiqit, të Drazha Mihailoviqit, të Ivo Andriqit, të Vasa Qubrilloviqit, të Aleksandar Rankoviqit, të cilët aktualisht i mbanin postet më vitale në hierarkinë e Federatës, nuk lanë gur pa luajtur për ta fshehur të vërtetën e dramës tragjike të Kosovës.

     Në vend që t'i shpjegonin shkaqet ekonomike, politike, shoqërore, historike e kombëtare që qëndronin në bazë të ngjarjeve të Kosovës, ata në fjalimet e tyre të panumërta, nga tribunat e forumeve politike dhe të atyre shoqërore, në shtypin e përditshëm dhe revyal, nëpërmjet publikimeve të veçanta publicistike dhe pseudoshkencore, në radio dhe në televizion, me fyerje dhe me sharje nga më të ultat, me epitete të zhargonit politik, me akuza të përbindshme, bënin kërcënime të hapëta kundër mbarë popullit shqiptar, që jetonte në troje të veta, duke e akuzuar këtë si shkaktarin kryesor të krizës politike, ekonomike, shoqërore dhe morale të mbarë Jugosllavisë që nga Lufta e Dytë e këndej. Në fakt me këtë ata synonin ta degradonin pozitën kushtetuese të Kosovës si dhe ta molisnin, ta lodhnin dhe ta frikësonin popullin shqiptar deri në atë shkallë, sa ta detyronin atë të pranonte çdo gjë që i afrohej, ta detyronin atë të heshtte apo të fliste me dhunë, siç e kërkonte rasti dhe nevoja dhe kështu të shikonte me dyshim edhe të sotmen dhe të ardhmen.

     Në vend që të pranonin faktin se shqiptarët e Kosovës i posedonin të gjitha tiparet dhe karakteristikat që e përbëjnë një komb, se shqiptarët e Kosovës jetojnë në një territor kompakt, se shqiptarët e Kosovës kanë gjuhën, kulturën dhe konstitucionin shpirtëror të përbashkët, se shqiptarët e Kosovës kanë numrin e mjaftueshëm të banorëve që të ngrihen në rangun e një republike në kuadrin e Federatës, si të gjitha republikat e tjera, qarqet serbomëdha në sundim nuk lanë mënyrë pa përdorur që ta detyrojnë popullin shqiptar për të mohuar gjenezën e tij, historinë e lashtë dhe atë të re, heronjtë e moçëm dhe ata të kohës më të re, gjuhën, kulturën, flamurin, dhe, me një fjalë, gjithë qenien e tij kombëtare. Por, duke parë se përpjekjet e tyre hasën në rezistencë të fortë dhe të ndërgjegjshme të popullit shqiptar, atëherë ata u detyruan që të përdorin mjete dhe metoda nga më të egrat dhe më të turpshmet, të cilat vetëm praktika e tyre i njeh si të tilla, e të cilat, pa fije dyshimi, brezat e ardhshëm të tyre do t'i gjykojnë një ditë, si mishin e tyre të keq, si turpin dhe si mjerimin intelektual dhe njerëzor të një kohe. Në rrugën e tij të padrejtë dhe anticivilizuese, unitarizmi serb, duke e shfrytëzuar dominimin e tij në të gjitha republikat dhe krahinat e Federatës, e përdori forcën e shtetit duke filluar nga LKJ-ja, Sigurimi i Punëve të Brendshme, Armata Popullore e Jugosllavisë e deri tek administrata në bashkësinë lokale. Unitarizmi serb i shtrëngoi dhëmbët që nga aeroplani e tanket e deri në foltoret e Kuvendit Federativ. Shovinistët serbë vranë dhe masakruan masën e pafajshme shqiptare për të vetmin faj pse u ngrit në këmbë dhe kërkoi lirinë, barazinë dhe drejtësinë që i takonte. Ata i mbushën burgjet me qindra mijëra djem e vajza, lulen e trimërisë shqiptare, duke i aplikuar ndaj tyre torturat më të egra. Në këtë vazhdë ata i aplikuan edhe masat e diferencimit brenda familjeve, brenda bashkësive lokale, brenda kolektiveve punuese, brenda shkollave dhe universitetit si dhe brenda çdo qelize të jetës publike të Kosovës. Me metodat inkuizicionale i vranë rëndë edhe plan-programet mësimore të shkollave në gjuhën shqipe. Kufizuan në mënyrë drastike regjistrimin e nxënësve dhe të studentëve nëpër vatrat e diturisë. Me fjalët më fyese dhe diskriminuese e fyen të kaluarën dhe të tashmen e shqiptarëve. E ofenduan kulturën, traditën dhe personalitetet e shquara kombëtare të popullit shqiptar. Atyre u pengoi flamuri, shenjat dhe simbolet kombëtare shqiptare. U pengoi plisi dhe çiftelia. U pengoi nataliteti dhe gjithçka tjetër shqiptare.

     Po ashtu, në rrugën e tij dritëshkurtër, shovinizmi serb provoi në çdo mënyrë që ta njollosë mbarë popullin shqiptar, të cilin për moral të pastër e njeh historia mijëvjeçare. Në këtë drejtim ata inskenuan edhe ekscese nga më të turpshmet, duke filluar nga dhunimet e kurdisura e deri tek zjarret dhe dëmet në fusha. Që t'i mbulojnë dhe maskojnë synimet e tyre të errëta, ata i trilluan edhe shpërnguljet gjoja me dhunë të serbëve dhe malazezve nga Kosova dhe krijimin e territoreve të pastra etnike. Trilluan e çfarë nuk trilluan, por për fat të mirë pakkush i besoi asaj përralle të pabesueshme edhe për fëmijët, të cilën shovinizmi serb e zjeu për një kohë të gjatë në Akademinë Serbe të Shkencave dhe të Arteve. Fatbardhësisht, kësaj radhe bota pa dhe gjykoi, ashtu siç bën shikuesi gjatë përcjelljes së një tragjedie në skenën e teatrit. Ajo pa se kush kërkonte bukë, liri e barazi, e kush vriste, burgoste dhe ushtronte gjenocid mbi një popull të pafajshëm; kush detyrohej të braktiste atdheun e lashtë nga dhuna e kush kërkonte me çdo kusht ta bënte Kosovën Serbi; kush vdiste urie si i papunë e kush shkonte në Kosovë si kolon në tokën e premtuar të Eldorados; kush kërkonte jetë të denjë njerëzore e kush kërkonte vdekjen e shqiptarëve; kujt i ndaloheshin edhe këngët popullore lirike e kush këndonte: "Po Kosovu srbin sheta, nema vishe tungjatjeta!"... (Nëpër Kosovë shëtit serbi, nuk ka më tungjatjeta!).

     Më në fund bota tregoi se kishte sy të shohë e veshë të dëgjojë dhe se nuk merrte frymë ashtu siç do të dëshironte Beogradi. Ajo tashti jepte shenjë se dinte të dallonte klithmën dhe gjëmën e një populli të pambrojtur e të katandisur në fatkeqësi dhe çjerrjen e sëmurë antinjerëzore të të çmendurit në pushtet. Bota tashti dinte shumë më tepër për popullin shqiptar si dhe për dyndjet e hordhive sllave në këto vise. Bota tashti dinte për gjenezën dhe për shtrirjen gjeografike të popullit shqiptar dikur si dhe për kufijtë e tij të sotëm të cunguar padrejtësisht. Bota tashti dinte më shumë për luftërat e imponuara të popullit tonë, për luftërat e tij të drejta dhe të lavdishme gjatë historisë. Bota tashti dinte edhe për kulturën dhe traditën e popullit shqiptar, ashtu siç dinte edhe për agresionet ushtarake, politike dhe kulturore ndaj këtij populli. Bota tashti dinte edhe për flamurin tonë të lavdishëm, të papërkulur dhe të papërlyer asnjëherë gjatë historisë së vjetër dhe të re.

Koha po shtronte kërkesa dhe detyra të ngutshme

     Në fund të fundit, populli shqiptar kishte arritur të vetëdijesohet, ta njohë gjenezën dhe të kaluarën e vet edhe pa "zbulimet" e famshme të pseudoshkencëtarëve serbë. Populli ynë tashti dinte fort mirë për ngritjen e vet nëpër shekuj si dhe për ballafaqimin me armiqtë e tij të shumtë në rrugën e gjatë heroike dhe tragjike të historisë së tij mijëvjeçare. Ai e dinte se kurdo dhe kushdo që lakmoi begatinë dhe trojet e tij, vetëm varrin e vet e gjeti në to dhe në vend të lavdisë me vel të turpit u mbulua. Prandaj, më shumë se asnjëherë tjetër tashti kishte marrë kuptimin e plotë testamenti i popullit i shkruar me gjak:

     Se Kosova e ka pas adet,

     Nga një luftë me ba për vjet

     Testament që për agresorët eventualë populli ynë me kohë e ka vënë në dyert e Kosovës, të kësaj toke "varre krajlash ...".

     Nga kjo situatë e krijuar, për të gjithë po bëhej e qartë se me shpalljen e kundërrevolucionit në Kosovë, me përdorimin e dhunës policore dhe ushtarake si dhe me aplikimin e administratës së dhunshme ushtarake nuk do të vihej rregull në këtë pjesë të shqetësuar të Ballkanit. Përkundrazi, mbarë bota paqedashëse përmes shtypit e përkrahu kërkesën e drejtë të popullit të Kosovës lidhur me statusin e Republikës, ndërsa i gjykoi ashpër masat represive, duke theksuar se masat e këtilla e thellojnë krizën edhe më tepër, i çrregullojnë akoma më shumë marrëdhëniet fqinjësore dhe ndërnacionale në Kosovë, e destabilizojnë Jugosllavinë dhe e prishin ekuilibrin dhe paqen në Gadishullin Ballkanik, në Evropë dhe më gjerë. Dhe kjo pa fajin më të vogël të popullit shqiptar. Në këtë aspekt një ndihmë dhe përkrahje të jashtëzakonshme dhe vendimtare e dha edhe Shqipëria.

     Ngjarjet tragjike të Kosovës popullin shqiptar nuk e dobësuan as e luhatën për asnjë moment nga rruga e tij e nisur. Përkundrazi, populli ynë, tashmë i pajtuar me fatin e luftës dhe i bindur thellë në kauzën e vet të shenjtë, qëndroi me besim të patundur në drejtësinë e amshuar dhe në ditët e bardha të lirisë. Edhe muza popullore, si zakonisht në raste të këtilla, këtyre ngjarjeve u bëri jehonë duke i përjetësuar ato në mijëra vargje të epikës sonë të re, ku i këndohet vitalitetit, qëndresës, krenarisë dhe përjetësisë së popullit tonë:

 

Mbushë Kosova me plisa t'bardhë

Me kokë lart si male t'Sharrit 

Lind lulëkuqja e lirisë 

E ndrit ballin e shqiptarit 

Gjethi i ahut prapë shpërthen 

Bar të njomë livadhet mbushe

Përmbi varre t'dëshmorëve t'ri 

Çel Kosova gjithë lulëkuqe

Mbaju ti, Kosovë Dardane

Mbushi djepat me Azema 

Sa herë ngjallen Krajloviqët 

Shqipja lind o veç Skendera 

Ju moj nëna o kosovare

Lot mos lëshoni o përmbi varre

Çdo dorë vajze e çdo dorë burri 

Për Kosovën... 

Janë gjithmonë shtizë flamuri

Djem e vajza që ranë tue thirr: 

- Rroftë Kosova Republikë!.. 

Ngriten prapë burrat shqiptarë

Si shkambij zemër çelik

Thërret sharkia djemtë e çikat

Që me gjak i mbushën sheshet 

N'rrugët e tua o moj Kosovë

Do t'u ngrehen o monumentet.

    

     Në kohën kur tashmë Kosova ishte bërë poligon i provës gjenerale për klanin unitarist serbomadh dhe kur populli shqiptar në Jugosllavi po përjetonte vuajtjet dhe krajatat më të mëdha dhe më të padurueshme gjatë historisë së tij, edhe para bijve dhe bijave të popullit tonë, para organizatave dhe grupeve politike të fshehta, para atdhetarëve të vërtetë, kjo kohë e madhe po shtronte kërkesa dhe detyra të ngutshme dhe të rëndësishme: që të jetohet me kohën; që vigjilenca të jetë në nivelin më të lartë; që për çdo problem të krijuar shpejt të merrej qëndrimi i drejtë; që të mos kishte tërheqje në njërën anë para situatave të krijuara apo atyre që do të krijoheshin, që të mos u bishtërohej kërkesave dhe luftës së drejtë të popullit tonë; që angazhimit në këtë luftë t'i printe arsyeja e kthjellët...sepse siç po shihej në horizont, prova të reja dhe akoma më të rënda po i përgatiteshin popullit dhe atdheut tonë të lashtë.

 

Demonstratat dhe klasa vazale politike

 

     Shpërthimi i demonstratave në Kosovë, klasën politike shqiptare, si përherë, e zuri të papërgatitur dhe të pa aftë për t'i dalë përballë situatës së krijuar, krizës politike, krizës ekonomike dhe krizës morale në të cilën ishte zhytur Kosova dhe mbarë Jugosllavia. Ndonëse kishte vite që Serbia, Kroacia dhe Sllovenia po përgatiteshin, secila në mënyrën e vet, që vdekja e Titos t'i zërë sa më të forta dhe sa më të pavarura, ndonëse qarqe të ndryshme nacionaliste dhe shoviniste serbomëdha po përgatiteshin hapur me program për kryqëzatat e tyre antishqiptare dhe vetëm po e prisnin vdekjen e Titos për t'u hudhë në sulm, klasa politike shqiptare, me besim të patundur në pathyeshmërinë e sistemit vetëqeverisës jugosllav, në bashkim-vëllazërimin e rrejshëm dhe në komunizmin e pamoralshëm jugosllav, bënte gjymin e rehatshëm dhe, si dëshmi besnikërie ndaj Federatës, me përulësinë e zagarit të bindur, burgosnin pa mëshirë bijat dhe bijtë më të mirë të Kosovës. Të dehur nga arritja e disa rezultateve pozitive, si Kushtetuta e vitit 1974, Universiteti, zyrtarizimi dhe unifikimi  i gjuhës shqipe, përdorimi i lirë i flamurit kombëtar, fillimi i bashkëpunimit me Shqipërinë, etj. klasa politike shqiptare me kohë e kishte braktisë dhe lënë fare në harresë nismën e vitit 1968 për avancimin e statusit të Kosovës në nivelin e Republikës, e cila do të ishte garancia dhe siguria më e mirë për çfarëdo të papriture në të ardhmen. Ndonëse edhe fshatarët në ara, edhe punëtorët në fabrika, edhe barinjtë në bjeshkë e kishin kuptuar gjëmën që po i përgatitej Kosovës dhe shqiptarëve, politikanët tanë, në vend që të përgatitin strategjinë për mbrojtje, ata, të mbytur në luks dhe në shkëlqimin marramendës, po bënin shtatë palë qejfe dhe kokrrën e sefasë. Prandaj, siç do të përbetohen me mijëra herë deri në ditët e sotit, demonstratat e marsit dhe të prillit të vitit 1981, klasën politike shqiptare i zunë gafil dhe në befasi të pashpjegueshme. Kësisoj, klasa politike e Kosovës, as kësaj radhe, nuk e pati kurajën të ngrihet mbi vetveten që të kalojë në anën e popullit të vetë si mbrojtëse e saj, si mbrojtëse e vetvetes dhe si mbrojtëse e Kosovës para rrebeshit shovinist dhe tragjedisë që i kishte rënë mbi kokë.

     Në vend se të qëndrojë në nivelin e detyrës, si përfaqësuese e popullit, siç ia kishte ënda të thirrej, burokracia politike e Kosovës, që në hapin e parë kapitulloi dhe, si nxënësi i dëgjueshëm, filloi t'i përsërisë dhe t'i ripërtypë qëndrimet, diskutimet, platformat dhe konkluzionet e forumeve politike, kulturore, fetare dhe shtetërore serbe, të cilat për bazë kishin gënjeshtrat, shpifjet, insinuatat, paragjykimet, mashtrimet, etj. Në përpjekje titanike për t'i mbrojtur postet e veta, të rrezikuara seriozisht, apo në luftë për ta shfrytëzuar rastin e bekuar serbian që u kishte trokitur në derë për t'u ngritur hala më shumë në hierarkinë politike, politikanët shqiptarë, në shëmbëllesë të Kainit dhe si dorë e zgjatur e armikut serb, me zell të madh dhe me energji të pakufishme do të shkelin me të dy këmbët mbi vullnetin, mbi të drejtën, mbi dinjitetin dhe mbi gjakun e popullit të vet. Dhe, për të qenë më bindës në këtë rrugë, dhe për të qenë sa më të përpiktë në zbatimin e dhunës brutale mbi masat e gjëra, në zbatimin e furishëm të fushatës antishqiptare kundër historisë, kulturës dhe mbarë kombit shqiptar, burokracia politike e Kosovës, me lehtësi të madhe, angazhuan një pjesë të inteligjencies së Kosovës, intelektualë servilë, intelektualë të pakarakter, intelektualë të dështuar, të cilët, pa vrasje të ndërgjegjes dhe me kënaqësi të veçantë, do të hyjnë në shërbim të kësaj politike.

     Dhe, kjo politikë shtypëse dhe shfarosëse antishqiptare nuk do të zgjatë me ditë apo me muaj, por me dekada të tëra. Dhe, tek diku, pas tetë vitesh, kur Serbia arriti ta plagosë rëndë mbarë një popull, duke e rrahë, duke e fyer dhe duke e burgosur pothuajse gjysmën e popullatës së moshës madhore, tek atëherë kur Serbia arriti ta degradojë pozitën kushtetuese të Kosovës, pra, tek atëherë, klasa politike e Kosovës zu të zgjohet nga gjumi i gomarit në gojë të ujkut dhe ta kuptojë se gjatë tërë jetës paska qenë vetëm kukull dhe marionetë në dorë të armikut dhe se rruga e tradhtisë paska vetëm një përfundim: limoni i shtrydhur hudhet në pleh, ai që ia bën gropën vëllait bie vetë në të, ndërsa gjykimi i historisë është i pamëshirshëm.

 

Demonstratat dhe forcat e organizuara ilegale

 

     Shpërthimi i demonstratave në Kosovë, forcat tona të organizuara politike patriotike ilegale i gjeti në krye të detyrës. Ato, që gjatë gjithë kohës kishin vepruar hapur dhe në ilegalitet, ato që gjatë gjithë kohës kishin ndjekur me vëmendje zhvillimin e ngjarjeve politike dhe shoqërore në Kosovë dhe përgjithësisht në Jugosllavi, tashti, me shpërthimin e trazirave të reja, me ngritjen e një populli në këmbë, shihnin riaktivizimin e një vullkani që nuk jepte shenja të fashitjes për një kohë të gjatë. Nisur nga gjendja e re e krijuar në Kosovë pas demonstratave të para, këto organizata dhe grupe do të mobilizohen në shkallën më të lartë dhe do ta analizojnë situatën e krijuar për të marrë pastaj qëndrim sa më të drejtë lidhur me rrugën e zhvillimit të ngjarjeve në perspektivë. Ndonëse në ilegalitet të thellë dhe të rrezikuar nga dënimet drakonike që i pritnin, anëtarët e forcave të organizuara patriotike bënë një punë të pashembullt dhe vetëmohuese në propagandimin dhe sqarimin e kërkesave të ditës, në sqarimin e taktikës dhe të strategjisë së luftës, ku me fjalë, ku me trakte, ku me pamflete, ku me shembullin personal dhe ku me gazeta ilegale.

     Në përballimin e sulmit të ushtrisë dhe të policisë nga masat e gjëra të popullit shqiptar, në vënien e gjoksit përpara tankeve nga djalëria heroike shqiptare, në qëndrimin e drejtë dhe në aktivitetin e rrufeshëm të punëtorëve dhe të fshatarëve, në mbajtjen heroike gjatë procesit të hetimeve dhe të gjykimeve të vajzave dhe të djemve të arrestuar për politikë, në qëndrimin e paluhatshëm të popullit gjatë procesit të diferencimeve politike, në shkrimin e parullave në mure, në asfaltin e rrugëve, në shpate të kodrave e gjetiu, në organizimin e bojkotit dhe të grevave, në çarmatosjen dhe likuidimin e patrullave të policisë, në zënien e rrugëve me gurë nga rinia, në prishjet e mbledhjeve diferencuese nëpër bashkësitë lokale të fshatrave dhe të lagjeve të qyteteve, në heshtjen e bllokut të pathyeshëm të profesorëve universitarë, që aq shumë e vriste armikun, në filozofinë e qëndresës vepruese të intelektualëve atdhetarë, organizatat dhe grupet politike ilegale shihnin guximin dhe vendosmërinë e popullit për rezistencë dhe luftë të pa kompromis deri në fitoren e vërtetë. "Sa më i egër që bëhet sulmi frontal antishqiptar i serbomëdhenjve me masa politike e shtetërore, aq më e vetëdijshme po bëhet popullsia jonë për rrezikun më të ri nga zhdukja fizike e asimilimi, aq më shumë rinia e populli ynë po i shtrëngojnë radhët e veta, aq më shumë forcat tona të organizuara patriotike po e marrin veten dhe po përgatiten që lufta e ardhshme të mos i zërë ngushtë për asgjë", thuhej në një gazetë ilegale të asaj kohe dhe vazhdohej: "Rinia me hovin e saj që doli në dritë sidomos gjatë demonstratave dhe pas tyre, duhet ta intensifikojë edhe më tej iniciativën për aksione që armikut s'i lënë mundësi dhe kohë të mendojë e të planifikojë në mënyrë komode. Tashmë ka ardhur koha që punëtorët tanë trima, të cilët iu bashkuam me aq vendosmëri rinisë patriotike në demonstrata dhe u përleshën heroikisht me milicinë fashiste serbe, të mendojnë më seriozisht për ngritjen e vetes së tyre në një shkallë më të organizuar. Si shtyllë e luftës së ardhshme, ata duhet të marrin masa përgatitore që lufta të mos i zërë ngushtë. Për këtë arsye është e nevojshme që si në qytet ashtu në fshat, të tregohen më të hapur ndaj agjitacionit dhe propagandës së forcave tona të organizuara dhe më të mbyllët për propagandën e armikut. Punëtorëve u bie barra e rëndë që armikut t'ia japin grushtin më të madh, në fillim në planin ekonomik, me bojkotime e greva, e më vonë edhe në frontin e luftës. Asnjë ditë nuk duhet të na kalojë pa i sjellë një dëm sado të vogël armikut të egër serbomadh, deri sa të mos ngrihemi në një shkallë të tillë që të mund të organizojmë edhe aksione të tipit më të lartë të organizimit revolucionar, siç janë grevat e përgjithshme në shkallë kombëtare".

     Në kohën kur mjeteve të informimit, gazetave, radios dhe televizionit si dhe mbarë inteligjencies atdhetare shqiptare ua kishin mbyllur gojën me dhunë, si çështje tjetër e ngutshme e forcave të organizuara patriotike, që koha ua shtroi si imperativ të dorës së parë, ishte edhe propagandimi i luftës së drejtë të popullit shqiptar, si brenda ashtu edhe në opinionin ndërkombëtar, demaskimi i deklaratave të shovinistëve serbë lidhur me situatën e përgjakshme që mbretëronte në Kosovë, demaskimi i deklaratave të cilat dezinformonin opinionin se gjoja në ngjarjet e Kosovës ka gisht RPS e Shqipërisë apo diplomacitë e huaja, e kështu me radhë.

     Demonstratat gjithëpopullore dhe ngritja e mbarë popullit në kryengritje kishin shtruar objektiva të reja dhe të ngutshme. Më në fund, filozofia e të vepruarit deri në vdekje për lirinë e popullit dhe të atdheut ishte bërë pjesë e punës dhe e jetës, moto dhe betim i të gjitha forcave të organizuara patriotike ilegale: "Me një popull që ka tradita si ky yni dhe me një shkallë të ndërgjegjes së tillë shoqërore e kombëtare që ka sot populli dhe rinia jonë, forcat patriotike nuk kanë si të vënë në peshojë mundin dhe sakrificat nga ana e tyre. Në ballë të këtij populli dhe te këmbët e këtij populli, flijimi dhe vdekja për realizimin e aspiratave të tij, do të na vijnë si përjetimi më i bukur dhe më fisnik në gjithë jetën. Dhe s'do të ketë forcë që të na ndalë në rrugën tonë të ndritshme".

 

Demonstratat dhe intelingjencia atdhetare

 

     Pas shpërthimit të demonstratave dhuna serbomadhe, në mënyrë të veçantë, u drejtua dhe ra mbi kokën e inteligjencies atdhetare të Kosovës. Pjesa dërmuese e intelektualëve tanë atdhetarë, profesorët e Universitetit, profesorët e shkollave të mesme, arsimtarët e shkollave fillore, shkrimtarët, gazetarët, historianët, kompozitorët, piktorët, skulptorët, artistët e teatrit dhe të filmit, këngëtarët, etj, etj. qëndruan të pathyeshëm kundruall kësaj dhune të egër shtetërore. Si gjithmonë në të kaluarën edhe kësaj radhe u gjet një numër i konsideruar intelektualesh lakmitar dhe frikacak që u thyen para kësaj dhune dhe u bënë pjesë e mekanizmit të pushtetit gjakatar. Vlen për t'u cekë këtu sidomos qëndresa heroike e profesorëve të Universitetit menjëherë pas shpërthimit të demonstratave të studentëve.Tubimi diferencues që do të mbahet me atë rast do të zgjatë me orë të tëra dhe rezultati për regjimin do të jetë tepër trishtues dhe shumë dëshpërues.

     Atë natë profesorët, ndonëse të kërcënuar, do të mbajnë qëndrim dinjitoz dhe në vend që t'i dënojnë demonstratat dhe studentët e tyre, ashtu siç priste regjimi, ata do t'i arsyetojnë kërkesat e studentëve ndërsa policinë speciale serbe do ta akuzojnë se mbi studentët kanë ushtruar dhunë shtazarake dhe masakër të përgjakshme. Qëndresa e profesorëve të Universitetit të Kosovës do të ketë jehonë të gjatë dhe do të këtë ndikim vendimtar për qëndrimin e mëtutjeshëm të të gjitha shtresave popullore në mbarë Kosovën. Fushata antishqiptare serbomadhe si dhe procesi i diferencimit më së rëndi do t'i goditë pikërisht inteligjencien shqiptare. Ata do të jenë të detyruar të rrëfehen lidhur me botëkuptimin dhe mendimin e tyre rreth ngjarjeve të ndryshme historike si dhe rreth situatës aktuale politike në Kosovë, do të detyrohen të pendohen për veprime të ndryshme të cilat i kishin bërë dhe për ato që nuk i kishin bërë, më në fund, atyre do t’iu kërkohet me dhunë për të folur apo për të shkruar lidhur me tema të caktuara, aksion ky që do të rezultojë me zero.

     Pra, intelektualët tanë me personalitet të formuar, intelektualët tanë të talentuar dhe krijues, intelektualët tanë të ndërgjegjshëm për rolin që u takonte, bartën barrën e rëndë të qëndresës vertikale, të rezistencës dhe të zhvillimit të rrjedhave kulturore, politike dhe mbarë kombëtare. Ndonëse kanë mundur të bëjnë hala më shumë, padyshim, pa mendimin, pa qëndrimin si dhe pa veprimin edhe të intelektualëve tanë Kosova nuk do të arrinte në shkallën ku është sot.

 

Demonstratat e Kosovës dhe bashkatdhetarët tanë

 

     Nuk do të ishte i plotë kuadri sikur këtë temë ta përfundonim pa e cekë shkurtimisht edhe aktivitetin e madh dhe shumë të rëndësishëm politik të bashkatdhetarëve tanë që jetonin dhe punonin në Evropën Perëndimore. Shtypja me gjak e demonstratave në Kosovë nga ana e Beogradit shkaktoi tronditje të thellë në ndërgjegjen kombëtare të secilit shqiptar, qoftë në atdhe e qoftë edhe në pikën më të largët të planetit tonë. Masakrat në masë, represaliet dhe dhuna e qeverisë së Beogradit mbi popullin e pafajshëm dhe duarthatë në mënyrë të veçantë indinjoi kurbetçinjtë ekonomikë në Evropën Perëndimore, të cilët familjet, farefisin dhe çdo gjë të shenjtë të tyre e kishin në Kosovë. Prandaj edhe pezmi i tyre i ngritur në shkallën më të lartë kërkonte domosdonë e një aktivizimi dhe zbrazjeje të vetëdijshme dhe të organizuar.

     Në këto rrethana Jusuf Gërvalla dhe Kadri Zeka ishin vënë në lëvizje të jashtëzakonshme. Në bazë të mirëkuptimit që e kishin gjetur mes njëri-tjetrit, në situatën e krijuar, ata do të bien në ujdi që t'i bashkërenditin edhe veprimet e përbashkëta të organizuara patriotike. Kishte ardhur koha e pritur. Momentet nuk prisnin më. Vendimet dhe veprimet duhej të ishin në nivelin më të lartë. Ngjarjeve të përgjakshme të Kosovës trime duhej t'u jepje përkrahje në të njëjtën mënyrë. Flakë për flakë. Opinioni ndërkombëtar duhej sqaruar. Gënjeshtrave dhe dezinformatave të Beogradit duhej kundërvënë argumentet e forta dhe bindëse të së vërtetës. Po ashtu lidhur me ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, sidomos tashti pas tragjedisë dhe gjëmës së saj, kërkohej edhe veprim aktiv dhe plan i organizuar politik, i cili do të merrej me frymëzimin dhe orientimin e veprimeve dhe aksioneve të ardhshme në Evropën Perëndimore dhe kudo në botë. Aktiviteti i tyre i përbashkët në fillim do të jepë rezultat të frytshëm sidomos në organizimin e demonstratave nëpër qendra të ndryshme të Evropës Perëndimore. Demonstrata e parë dhe shumë e suksesshme, si rezultat i këtij bashkëpunimi, do të zhvillohet më 11 prill të vitit 1981 para ambasadës jugosllave në Bern, kryeqytet i Zvicrës.

     Edhe demonstrata e dytë u mbajt në Zvicër, më 18 prill, në qytetin Cyrih. Demonstrata e tretë u mbajt më 25 prill në Shtutgart të RF të Gjermanisë. Po në RF të Gjermanisë, në qytetin Dyzeldorf, më 9 maj u mbajt edhe demonstrata e katërt. Demonstrata e pestë u mbajt më 16 maj në Mynih. Dhe kështu me radhë nga java në javë. Valën e re të dhunës dhe terrorit në Kosovë do ta pasojnë edhe demonstratat e tjera që u organizuan dhe u mbajtën në Gjenevë, para përfaqësisë së OKB-së, pastaj në Francë, në Belgjikë, në Suedi, në SHBA e në vende të tjera. Demonstratat ishin përkrahje e denjë morale dhe jehonë e fuqishme e demonstratave të Kosovës. Kërkesat ishin të njëjta, parullat po ashtu të njëjta. Në to morën pjesë dhjetëra mijëra kosovarë, të cilët padrejtësia dhe skamja i kishte detyruar të kurbetonin larg atdheut, larg vatrës, larg familjes.

     Nga të gjitha viset e Evropës Perëndimore dasmorët e lirisë bashkoheshin në kolonat e gjata të prira me flamurin kombëtar. I bashkonte fatkeqësia e vatrës, dhembja e popullit, ora e lirisë, qëllimi i lartë. Para ambasadave jugosllave kudo u mbajtën mitingje protestuese. Përmes fjalimeve të gjata dhe të rëndësishme demaskoheshin qëllimet dhe veprimet fashiste të qeverisë jugosllave si dhe tregoheshin shkaqet dhe qëllimet e vërteta të demonstratave të Kosovës. Po ashtu nëpërmjet peticioneve dhe memorandumeve që nga këto demonstrata u dërgoheshin forumeve më të larta shtetërore jugosllave, përfaqësive ndërkombëtare, qeverive evropiane dhe Kombeve të Bashkuara, bëhej apel për ndërprerjen e masakrave dhe të terrorit të ushtrisë dhe të policisë në Kosovë, që Kosovës t'i njihej statusi i republikës, kërkohej lirimi i qindra mijëra të burgosurve politikë të mbyllur gjatë asaj pranvere në Kosovë etj. Kërkesat e parevokueshme të kurbetçarëve tanë të shpallura para opinionit shqiptar dhe atij botërorë ishin si vijon:

   1) Pa iu njohur Kosovës statusi i Republikës në kuadër të Federatës jugosllave;

   2) Pa iu njohur shqiptarëve në Jugosllavi statusi i kombit dhe, rrjedhimisht, e drejta demokratike për vetëvendosje deri në shkëputje;

   3) Pa u marrë menjëherë masat konkrete të të gjithë bashkësisë jugosllave që ritmi i zhvillimit të Kosovës të shpejtohet së paku në shkallën e parashikuar dhe të premtuar nga Federata- do të thotë 60 për qind mbi mesataren jugosllave;

   4) Pa u marrë masa të menjëhershme kundër papunësisë katastrofike në viset shqiptare, që në afatin sa më të shpejtë të inkuadrohet krahu i lirë (ekzistues) i punës dhe të tërhiqen punonjësit tanë të shkapërderdhur në Perëndim dhe nëpër Republikat e zhvilluara të Jugosllavisë;

   5) Pa shpalljen e amnistisë së përgjithshme, me të cilën do të liroheshin menjëherë dhe pa kusht të gjithë të burgosurit politikë shqiptarë, që vuajnë dënime të rënda nëpër kazamatet jugosllave;

   6) Pa marrë nga populli dënimin e merituar të gjithë ata udhëheqës politiko-shoqërorë, publicistë e njerëz të tjerë qofshin nga Kosova ose republikat e Jugosllavisë, që janë implikuar në një mënyrë a në një tjetër në tragjedinë më të re të Kosovës, në fushatën e tërbuar antishqiptare të serbomëdhenjve, duke i shkaktuar popullit tonë plagë të reja dhe duke ndërsyer kundër tij popujt jugosllavë të nxitur nga propaganda;

   7) Pa formimin e një komisioni të posaçëm, që do të studiojë me themel dhe në hollësi aksionet shtetërore, para e pas lufte, gjë që presupozon edhe publikimin e dokumenteve të fshehta shtetërore (të vjetra e të reja), që kanë të bëjnë me aksionin në fjalë; pa marrë dënimet e merituara të gjithë aktorët e gjallë (Qubrilloviqi me shokë) dhe të vdekurit (Andriqi, Vukotiqi, etj.) të këtij akti barbar të gjenocidit; pa iu marrë e drejta qytetare publike të gjitha atyre veprave letrare (Duqiqi, Laliqi, Qosiqi, Bulatoviqi, etj.), kuazishkencore (Gjorgjeviqi, Cvijiqi, etj.) e publicistike, në të cilat pasqyrohet përçmimi kombëtar e synimet antishqiptare, dhe mbi to të vihet embargo e përhershme jo vetëm në Kosovë, por në mbarë Jugosllavinë;

   8) Pa u rivendosur e pa u zhvilluar më tej marrëdhëniet e filluara kohë më parë mes popullit shqiptar (dhe popujve të tjerë) në Jugosllavi me shtetin dhe me popullin shqiptar në RS të Shqipërisë, të ndërprera në mënyrë të njëanshme arbitrare e me qëllime thellësisht antishqiptare;

   - Pa këto masa të menjëhershme, rigorozisht të plota, populli shqiptar i martirizuar nuk do të ketë as satisfaksionin më të vogël për krimet e vazhdueshme 70-vjeçare të gjenocidit nën regjimet e egra jugosllave, sidomos nën regjimin e vetadministrues të klikës titiste-rankoviçiste dhe rrjedhimisht, nuk do të qetësohet deri në ngadhënjimin e plotë të të drejtave dhe të lirisë së tij.

   Të gjitha demonstratat ishin të organizuara mirë. Në to dominonte rendi dhe disiplina e shkallës më të lartë si dhe shprehja e zemërimit më të thellë të punëtorëve shqiptarë për dramën e re të Kosovës. Pothuajse në të gjitha këto demonstrata u bashkuan dhe shprehën indinjatën e tyre edhe qytetarët e shumtë të vendeve përkatëse si dhe demokratët gjermanë, turq etj., të cilët në to merrnin pjesë qoftë fizikisht, qoftë me trakte dhe fjalime. Nëpërmjet automobilit me megafon që u printe demonstratave, koordinoheshin veprimet, bëhej kontrollimi i disiplinës dhe i shprehjes unike të demonstruesve. Po ashtu, me megafon lexohej në gjuhën shqipe dhe në gjuhë të huaja trakti përkatës, me elemente informative e sqaruese lidhur me gjendjen e krijuar në Kosovë. Ndonjë incident që i përcolli demonstratat në fjalë, u shkaktua pa fajin më të vogël të demonstruesve. Ato vinin si rrjedhim i implikimeve të spiunëve dhe njerëzve të shitur të ambasadave jugosllave që bënin përpjekje t'i fotografonin apo t'i xhironin demonstratat.

Kosova republikë si kërkesë e kohës

 

     Dy forcat më të mëdha të organizuara politike patriotike të asaj kohe, Lëvizja Nacional- çlirimtare e Kosovës dhe Viseve Shqiptare në Jugosllavi dhe Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës, të cilat vepronin me vite të tëra, si platformë të tyre politike dhe ideologjike, në radhë të parë, kishin çlirimin e Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare në Jugosllavi dhe bashkimin e tyre me vendin amë, Shqipërinë, vijë të cilën deri asokohe përafërsisht e kishin ndjekur afro pesëdhjetë organizata dhe grupe patriotike e revolucionare në Kosovë; ndonëse gjithë punën dhe aktivitetin e tyre, si në Kosovë ashtu edhe jashtë atdheut, e kishte karakterizuar pikërisht mu kjo vijë, uragani i demonstratave të fuqishme të popullit të Kosovës do t'i detyrojë ato të bëjnë kthesë taktike në punën e mëtejshme, duke mos e cenuar kështu për asnjë moment strategjinë e luftës së popullit shqiptar në perspektivën e saj. Gjatë demonstratave spontane të marsit dhe të prillit në Kosovë u shpalosën në të njëjtën kohë dy parulla kryesore: "Bashkim" dhe "Kosova Republikë". Mirëpo, mendjet e ndërgjegjshme dhe forcat e organizuara patriotike, të cilat nuk e kishin paraparë një shpërthim aq të rrufeshëm dhe aq masiv, duke e vlerësuar situatën e përgjithshme ndërkombëtare, si dhe situatën e brendshme, do të ndikojnë që të dominojë kërkesa e dytë, pra, Kosova Republikë, e cila si kërkesë e popullit gjëllinte që nga viti 1968. Kjo kërkesë gjithëpopullore, prandaj, do të bëhet edhe platformë e ardhshme e të gjitha organizatave dhe grupeve politike të formuara më parë si dhe atyre që do të formohen më vonë.

     Kërkesa Kosova Republikë në atë kohë nuk ishte as e re dhe as e panjohur për popullin shqiptar. Si njëra ndër kërkesat e mundshme të realizueshme për kohën, për t'u shkëputur njëherë e përgjithmonë nga tutela e huaj, në këtë rast nga sqetulla serbe, në mbështetje të parimit mbi vetëvendosjen e popujve, kjo kërkesë ishte e shprehur legalisht në të gjitha tubimet e organizatave politiko-shoqërore të LK-së, LSPP-së dhe LRS-së gjatë verës dhe vjeshtës së vitit 1968, vullnet dhe e drejtë kjo e popullit shqiptar që ishte shkelë me dhunë, sikundër edhe vendimet historike të Bunjajt, nga qarqet sunduese të shovinizmit serb dhe që e kishin nxitur Kosovën të ngrihet në demonstrata popullore, të cilat qenë shuar me gjak. Megjithatë, nga kjo kërkesë nuk do të hiqet dorë as më vonë. Në mënyrë të veçantë kjo kërkesë do të bëhet domosdoshmëri e kohës gjatë gjysmës së dytë të dekadës së viteve të shtatëdhjeta, në kohën kur arsimimi i masave të gjera filloi të zhvillohet në mënyrë të mirëfilltë, ndërsa klasa punëtore nisi të vetëdijesohet për eksploatimin e Kosovës dhe për fatin dhe rolin e saj në shoqëri. Kësisoj populli shqiptar do të marshojë duke e ngritur zhivën në shkallën më të lartë të barometrit politik derisa në pranverën e vitit 1981, me kërkesën Kosova Republikë në gojë, e ktheu Kosovën, tashmë vite me radhë të rrahur dhe të përgjakur, në një vullkan të gjallë në flakën e të cilit do të digjet pa mëshirë maska e shovinizmit serb, maqedon dhe malazez.

     Se kërkesa për republikën e shqiptarëve në Jugosllavi nuk i kalonte kufijtë e platformës së organizatës patriotike LNÇKVSHJ në esencën e së cilës, pos programit maksimum: "Luftën për realizimin e të drejtës demokratike për vetëvendosjen e popullit tonë deri në shkëputje, që është lufta për pavarësinë e plotë kombëtare e shoqërore të shqiptarëve në Jugosllavi", ngërthente edhe "programin minimum të luftëtarëve të lirisë- luftën për Republikën e Kosovës, që s'është gjë tjetër pos lufta për autonominë e popullit shqiptar në Jugosllavi". ("Zëri i Kosovës", nr. 2, 1982). Jusuf Gërvalla, ideolog dhe njëri ndër prijësit e LNÇKVSHJ-së, duke e analizuar rëndësinë e kërkesës së popullit që t'i njihet Kosovës e drejta e statusit të Republikës, si dhe të drejtën e ligjshme që populli e kishte për ta bërë këtë kërkesë, në një tubim me punëtorët, të mbajtur më 28 Nëntor 1981, në një qytet të RF të Gjermanisë, mes të tjerash, theksonte: "Po t'ishte kërkesa Kosova Republikë një kërkesë boshe, një kërkesë në ajër, një kërkesë mendjelehtë, një kërkesë të cilën e kanë bërë aventurierët, një kërkesë të cilën e kanë bërë ata që ëndërrojnë pa baza, pa kurrfarë dyshimi se Beogradi, qysh më 11 mars të këtij viti, do të dilte me dokumentin për statusin e Republikës së Kosovës dhe do të thoshte: Urdhëroni shqiptarë, ja ku e keni Republikën! Të gjitha forcat, gjithë plehun, gjithë vrerin shovinist të shtatëdhjetë e kusur vjetëve, të qindra vjetëve të mëparshëm, Beogradi tash e ka akumuluar, e ka grumbulluar për të shtypur kërkesën Kosova Republikë. Por është një kërkesë shumë vitale për popullin shqiptar dhe, prandaj, Beogradi, qeveria e Beogradit, si një qeveri shoviniste e tërbuar në kulm, na e mohon me aq këmbëngulje, ose më mirë të themi, përpiqet të na e mohojë me aq këmbëngulje...Se a do të mund të na e mohojë apo jo, do të tregojë e nesërmja. E shenja se si do të mbarojë puna kemi edhe sot, për arsye se është një mori njerëzish progresivë, njerëzish liridashës në botë, që lirinë e të tjerëve e respektojnë si lirinë e vet dhe kurrsesi nuk duhet të dyshojmë në ndihmën që do ta kemi nga forcat internacionaliste të të gjithë botës. Aq më parë, kur sot ekziston një pishtar, i cili është burim për energjitë e këtyre forcave përparimtare. Ky burim nuk është as më shumë, as më pak, po pikërisht vendi amë i shqiptarëve... S'ka kurrfarë dyshimi se kur të tregohet jo objektive pritja e mëtutjeshme për kërkesën Kosova Republikë, populli do të dijë ta hedhë vet poshtë dhe të dalë me kërkesën dhe qëllimin e tij të fundit që është, ka qenë dhe do të jetë: bashkimi i ligjshëm i të gjithë shqiptarëve në shtetin e tyre kombëtar".

 

Epoka e lavdishme e UÇK’së vazhdimësi e demonstratave të vitit 1981

 

     Populli shqiptar nëpërmjet demonstratave të vitit 1981, të qëndresës heroike dhe të demonstratave të tjera të përgjakshme që do të pasojnë nga viti në vit, deri në epokën e lavdishme të UÇK-së, kur ia ktheu pushkën Serbisë, bindi mbarë botën liridashëse se pa zgjidhjen definitive të problemit shqiptar në mënyrë pozitive kurrë nuk do të ketë paqe dhe qetësi në rajon e as në Evropë. Duke u bërë ballë në mënyrën më të qytetëruar të gjitha kryqëzatave mesjetare dhe moderne serbe, që qëllim të fundit kishin dëbimin e shqiptarëve nga trojet e veta dhe serbizimin e Kosovës, populli shqiptar fitoi jo vetëm admirimin e njerëzve liridashës, por edhe përkrahjen e pa rezervë të opinionit ndërkombëtar. Pra, demonstratat e vitit 1981, në qenien, në mendimin dhe në veprimin e popullit shqiptar do të hyjnë si një vit i madh tronditjesh të fuqishme, në vetëdijen e të cilit do të zgjojnë njëherë e përgjithmonë mekanizmin e moçëm të luftës për jetë a vdekje, e që do të drejtohet ndërgjegjshëm drejt sendërtimit të pavarësisë dhe bashkimit kombëtar. Sinonim sublim i të gjithë këtij rezultati është vepra madhështore dhe e pavdekshme e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e cila ishte vazhdimësi e drejtpërdrejt e idealeve të demonstratave mbarëpopullore të vitit 1981.

 

© Pashtriku.org - Mars 2011

 

 

 

powered by Beepworld